ଋଷିଭ୍ଯସ୍ତୁ ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ମେଢୀଭୂତଃ ସମସ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚକ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ଧ୍ରୁଵଃ
ଋଷିମଣ୍ଡଳରୁ ଏକ ଶତ ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ମଣ୍ଡଳର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମେତତ୍କଥିତମୁତ୍ସେଧେନ ମହାମୁନେ । ଇଜ୍ଯାଫଲସ୍ଯ ଭୂରେଷା ଇଜ୍ଯା ଚାତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ମହାମୁନି, ଏପରି ଉଚ୍ଚତା ଅନୁସାରେ ତିନି ଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଗଲା; ଏହି ପୃଥିବୀ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଭୂମି, ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ବାହ ହୁଏ।
ଧ୍ରୁଵାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ମହର୍ଲୋକୋ ଯତ୍ର ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ । ଏକଯୋଜନକୋଟିସ୍ତୁ ଯତ୍ର ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ
ଧ୍ରୁବରୁ ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପ ଅବଧିରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏହା ଦଶ ମିଳିଅନ ଯୋଜନ ଉପରେ ଅଛି।
ଦ୍ଵେ କୋଟୀ ତୁ ଜନୋ ଲୋକୋ ଯତ୍ର ତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ । ସନନ୍ଦନାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରଥିତା ମୈତ୍ରେଯାମଲଚେତସଃ
ଦୁଇ କୋଟି ଯୋଜନ ଉପରେ ଜନଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସନନ୍ଦନ ଆଦି ଶୁଦ୍ଧମନସ୍କ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବସିଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଚତୁର୍ଗଣୋତ୍ତରେ ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଜନଲୋକାତ୍ତପଃ ସ୍ଥିତଃ । ଵୈରାଜା ଯତ୍ର ତେ ଦେଵାଃ ସ୍ଥିତା ଦାହଵିର୍ଜିତାଃ
ଜନଲୋକରୁ ଚାରି ଗୁଣ ଉପରେ ତପୋଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବିରାଜ ଦେବମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି।
ଷଡ୍ଗୁଣେନ ତପୋଲୋକାତ୍ସତ୍ଯଲୋକୋ ଵିରାଜତେ । ଅପୁନର୍ମାରକା ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ହି ସଂସ୍ମୃତଃ
ତପୋଲୋକରୁ ଛଅ ଗୁଣ ଉପରେ ସତ୍ୟଲୋକ ଚମକୁଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକ ଭାବରେ ମନାଯାଏ, ଏଠାରେ ପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ।
ପାଦଗମ୍ଯନ୍ତୁ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଵସ୍ତ୍ଵସ୍ତି ପୃଥିଵୀମଯମ୍ । ସ ଭୂର୍ଲୋକଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଵିସ୍ତରୋସ୍ଯ ମଯୋଦିତଃ
ପଦେ ପଦେ ଯାଯିବା ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପୃଥିବୀ ମାୟାର, ସେଉଁଠି ଭୂର୍ଲୋକ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଏହାର ବିସ୍ତାର ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଭୂମିସୂର୍ଯାନ୍ତରଂ ଯଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧାଦିମୁନିସେଵିତମ୍ । ଭୁଵର୍ଲୋକସ୍ତୁ ସୋପ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ମୁନିସତ୍ତମ
ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦିଗ ସିଦ୍ଧ ଓ ମୁନିମାନେ ବସିଥିବା, ସେଉଁଠି ଭୁଵର୍ଲୋକ ଭାବରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ ପରିଚିତ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଧ୍ରୁଵସୂର୍ଯାନ୍ତରଂ ଯଚ୍ଚ ନିଯୁତାନି ଚତୁର୍ଦଶ । ସ୍ଵର୍ଲୋକଃ ସୋପି ଗଦିତୋ ଲୋକସଂସ୍ଥାନଚିନ୍ତକୈଃ
ଧ୍ରୁବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦୂରତା ଅଛି, ଯାହା ଚୌଦ ନିୟୁତ ଅଟେ, ସେଠିକୁ ସ୍ୱର୍ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିଥିରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଉପରେ ବିବରଣୀ ଦେଇଛନ୍ତି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମେତତ୍କୃତକଂ ମୈତ୍ରେଯ ପରିପଠ୍ଯତେ । ଜନସ୍ତପସ୍ତଥା ସତ୍ଯମିତି ଚାକୃତକଂ ତ୍ରଯମ୍
ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ତିନିଟି ଲୋକକୁ କୃତ୍ରିମ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଯନ, ତପ, ଓ ସତ୍ୟମ୍ ଏହି ତିନିଟି ଲୋକ ଅକୃତ୍ରିମ।
କୃତକାକୃତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ମହର୍ଲୋକ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ଶୂନ୍ଯୋ ଭଵତି କଲ୍ପାନ୍ତେ ଯୋତ୍ଯନ୍ତଂ ନ ଵିନଶ୍ଯତି
କୃତ୍ରିମ ଓ ଅକୃତ୍ରିମ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ମହର୍ଲୋକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଏହା ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏତେ ସପ୍ତ ମଯା ଲୋକା ମୈତ୍ରେଯ କଥିତାସ୍ତଵ । ପାତାଲାନି ଚ ସପ୍ତୈଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡସ୍ଯୈଷ ଵିସ୍ତରଃ
ମୈତ୍ରେୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ସାତି ଲୋକ ଓ ସାତି ପାତାଳ ବିବରଣ କରିଛି; ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତାର।
ଏତଦଣ୍ଡକଟାହେନ ତିର୍ଯକ୍ ଚୋର୍ଧ୍ଵମଧସ୍ତଥା । କପିତ୍ଥସ୍ଯ ଯଥା ବୀଜଂ ସର୍ଵତୋ ଵୈ ସମାଵୃତମ୍
ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ, ଉପର, ତଳ, ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଏକ ଡାଣ୍ଡା ଛିଲ୍କା ଭଳି ଘେରି ରହିଛି; ଯେପରି ଗାବ ଫଳର ମଞ୍ଜି ଚାରିଦିଗରୁ ଢାକି ରହେ।
ଦଶୋତ୍ତରେଣ ପଯସା ମୈତ୍ରେଯାଂଡଂ ଚ ତଦ୍ଵୃତମ୍ । ସର୍ଵୋମ୍ବୁପରିଧାନୋସୌ ଵହ୍ନିନା ଵେଷ୍ଟିତୋ ବହିଃ
ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ଡାଣ୍ଡା ଦଶଗୁଣ ପରିମାଣର ପାଣିରେ ଘେରାଯାଇଛି; ସମସ୍ତ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହାକୁ ଆବୃତ କରିଛି, ଓ ବାହାରୁ ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ଘେରିଛି।
ଵହ୍ନିଶ୍ଚ ଵାଯୁନା ଵାଯୁର୍ମୈତ୍ରେଯ ନଭସା ଵୃତଃ । ଭୂତାଦିନା ନଭଃ ସୋପି ମହତା ପରହିଵେଷ୍ଟିତଃ । ଦେଶୋତ୍ତରାଣ୍ଯଶ୍ଷୋଆ!ଣି ମୈତ୍ରେଯୈତାନି ସପ୍ତ ଵୈ
ଅଗ୍ନିକୁ ବାୟୁ ଆବୃତ କରିଛି, ବାୟୁକୁ ଆକାଶ ଘେରିଛି, ମୈତ୍ରେୟ, ଆକାଶକୁ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ କରିଛି; ଏହି ଆକାଶକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରିଛି; ଏହି ସାତି ଆବରଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୂର୍ବପରି ଠାରୁ ବଡ଼।
ମହାନ୍ତଂ ଚ ସମାଵୃତ୍ଯ ପ୍ରଧାନଂ ସମଵସ୍ଥିତମ୍ । ଅନନ୍ତସ୍ଯ ନ ତସ୍ଯାନ୍ତଃ ସଂଖ୍ଯାନଂ ଚାପି ଵିଦ୍ଯତେ
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଘେରି ରହିଛି ପ୍ରଧାନ; ଏହା ସ୍ଥିର ଓ ଅନନ୍ତ, ଏହାର ମାପ କିଏ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ।
ତଦନ୍ତମସଂଖ୍ଯାତପ୍ରମାଣଂ ଚାପି ଵୈ ଯତଃ । ହେତୁଭୂତମସେଷସ୍ଯ ପ୍ରକୃତିଃ ସା ପରା ମୁନେ
ଏହାର ସୀମା ଅପରିମିତ, ମୁନିବର; ଏହି ପ୍ରକୃତି ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ ଥିବାରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ଅଂଡାନାଂ ତୁ ସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରାଣ୍ଯଯୁତାନି ଚ । ଈଦୃଶାନାଂ ତଥା ତତ୍ର କୋଟିକୋଟିଶତାନି ଚ
ଏପରି ଡାଣ୍ଡା ହଜାର ହଜାର ଅଛି, ଏବଂ ଅନେକ କୋଟି ଏବଂ ଅନେକ ଲକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ହାରୁଣ୍ଯଗ୍ନିର୍ଯଥା ତୈଲଂ ତିଲେ ତଦ୍ଵତ୍ପୁମାନପି । ପ୍ରଧାନେଽଵସ୍ଥିତୋ ଵ୍ଯାପୀ ଚେତନାତ୍ମାତ୍ମଵେଦନଃ
ଯେପରି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲକୁ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ସହିତ ଆତ୍ମା ପ୍ରଧାନକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ପ୍ରଧାନଂ ଚ ପୁମାଂଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମଭୂତଯା । ଵିଷ୍ଣୁଶକ୍ତ୍ଯା ମହାବୁଦ୍ଧେ ଵୃତୌ ସଂଶ୍ରଯଧର୍ମିଣୌ
ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଭୂତର ଆତ୍ମା ଭାବେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ମହାବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି।
ତଯୋଃ ସୈଵ ପୃଥଗ୍ଭାଵକାରଣଂ ସଂଶ୍ରଯସ୍ଯ ଚ । କ୍ଷୋଭକାରଣଭୂତା ଚ ସର୍ଗକାଲେ ମହାମତେ
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଓ ଆଶ୍ରୟର କାରଣ, ସେଇ ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଉତ୍ପ୍ରେରଣର କାରଣ ହୁଏ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଯଥା ସକ୍ତଂ ଜଲେ ଵାତୋ ବିଭର୍ତ୍ତି କଣିକାଶତମ୍ । ଶକ୍ତିଃ ସାପି ତଥା ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷାତ୍ମକମ୍
ଯେପରି ପାଣିରେ ବାତାସ ମିଶି ଅନେକ ଫୁଲକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ।
ଯଥା ଚ ପାଦଯୋର୍ମୂଲସ୍କନ୍ଧଶାଖାଦିସଂଯୁତଃ । ଆଦିବୀଜାତ୍ପ୍ରଭଵତି ବୀଜାନ୍ଯନ୍ଯାନି ଵୈ ତତଃ
ଯେପରି ମୂଳ ବିଜରୁ ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରଥମ ବିଜରୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଜ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ପ୍ରଭଵନ୍ତି ତତସ୍ତେଭ୍ଯଃ ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯପରେ ଦ୍ରୁ ମାଃ । ତେପି ତଲ୍ଲକ୍ଷଣଦ୍ର ଵ୍ଯକାରଣାନୁଗତା ମୁନେ
ସେଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ, ମୁନିବର; ସମସ୍ତ ଏହିଠି ଆଗରୁ ଥିବା ଲକ୍ଷଣ ଓ କାରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଏଵମଵ୍ଯାକୃତାତ୍ପୂର୍ଵଂ ଜାଯନ୍ତେ ମହଦାଦଯଃ । ଵିଶେଷାନ୍ତାସ୍ତତସ୍ତେଭ୍ଯଃ ସଂଭଵଂତ୍ଯସୁରାଦଯଃ । ତେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପୁତ୍ରାସ୍ତେଷାଂ ଚ ପୁତ୍ରାଣାମପରେ ସୁତାଃ
ଏଭଳି ଅବ୍ୟାକୃତରୁ ପ୍ରଥମେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ସେଠାରୁ ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କର ଆଉ ପୁଅ।
ବୀଜାଦ୍ଵୃକ୍ଷପ୍ରରୋହେଣ ଯଥା ନାପଚଯସ୍ତରୋଃ । ଭୂତାନାଂ ଭୂତସର୍ଗେଣ ନୈଵାସ୍ତ୍ଯପଚଯସ୍ତଥା
ଯେପରି ବିଜରୁ ଗଛ ଅଙ୍କୁରିତ ହେଲେ ଗଛର କିଛି କମିଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଭୂତମାନଙ୍କରୁ ଆଉ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କମିଯାଏ ନାହିଁ।
ସନ୍ନିଧାନାଦ୍ଯଥାକାଶକାଲାଦ୍ଯାଃ କାରଣଂ ତରୋଃ । ତଥୈଵାପରିଣାମେଵ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ
ଯେପରି ଆକାଶ ଓ ସମୟ ଭଳି ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ ଗଛ ପାଇଁ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱର ରୂପାନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ଏକମାତ୍ର କାରଣ ଭଗବାନ ହରି ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ଵ୍ରୀହିବୀଜେ ଯଥା ମୂଲଂ ନାଲଂ ପତ୍ରାଙ୍କୁରୌ ତଥା । କାଣ୍ଡକୋଷସ୍ତୁ ପୁଷ୍ପଂ ଚ କ୍ଷୀରଂ ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ତଣ୍ଡୁଲାଃ
ଯେପରି ଧାନ ବୀଜରେ ମୂଳ, ତଣ୍ଡି, ପତ୍ର, ଅଂକୁର, ଡାଠି, ଖୋଲ, ଫୁଲ, ଦୁଧ ଓ ଚାଉଳ ରହିଥାଏ,
ତୁଷାଃ କଣାଶ୍ଚ ସନ୍ତୋ ଵୈ ଯାନ୍ତ୍ଯାଵିର୍ଭାଵମାତ୍ମନଃ । ପ୍ରରୋହହେତୁସାମଗ୍ର୍ଯମାସାଦ୍ଯ ମୁନିସତ୍ତମ
ଏଭଳି ଖୋଲ ଓ ଧାନ ଦାଣା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଉପାଦାନ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉଚିତ ଉତ୍ପାଦନ ଉପାୟ ମିଳିଲେ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି।
ତଥା କର୍ମସ୍ଵନେକେଷୁ ଦେଵାଦ୍ଯାଃ ସମଵସ୍ଥିତାଃ । ଵିଷ୍ଣୁଶକ୍ତିଂ ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରରୋହମୁପଯାନ୍ତି ଵୈ
ଏଭଳି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଲାଗି ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବିକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।