ଵାସୁଦେଵେ ମନୋ ଯସ୍ଯଜପହୋମାର୍ଚନାଦିଷୁ । ତସ୍ଯାନ୍ତରାଯୋ ମୈତ୍ରେଯ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରତ୍ଵାଦିକଂ ଫଲମ୍ ॥ ୨,୬.
ଯେଉଁଥିରେ ଜପ, ହୋମ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଲାଗିରହେ, ମୈତ୍ରେୟ, ସେଠାରେ ବିଘ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଦେବତାପତି ହେବା ଭଳି ଫଳ ହେବାକୁ ଅର୍ଥ କରାଯାଏ ।
କ୍ଵ ନାକପୃଷ୍ଠଗମନଂ ପୁନରାଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍ । କ୍ଵ ଜପୋ ଵାସୁଦେଵେତି ମୁକ୍ତିବୀଜମନୁତ୍ତମମ୍ ॥ ୨,୬.
ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା, ଯାହା ପୁନର୍ବାର ଫେରିବାର ଚିହ୍ନ, ଓ 'ବାସୁଦେବ' ନାମ ଜପ କରିବା, ଯାହା ମୁକ୍ତିର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୀଜ—ଏହି ଦୁଇଟିରେ କଣ ତୁଳନା ଅଛି?
ତସ୍ମାଦହର୍ନିଶଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ସଂସ୍ମରନ୍ପୁରୁଷୋ ମୁନେ । ନ ଯାତି ନରକଂ ମର୍ତ୍ଯଃ ସଂକ୍ଷୀଣାଖିଲପାତକଃ ॥ ୨,୬.
ସେଥିପାଇଁ, ମୁନି, ଯିଏ ଦିନ ରାତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହେବାରୁ କେବେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ ।
ମନଃ ପ୍ରୀତିକରଃ ସ୍ଵର୍ଗୋ ନରକସ୍ତଦ୍ଵିପର୍ଯଯଃ । ନରକସ୍ଵର୍ଗସଂଜ୍ଞେ ଵୈ ପାପପୁଣ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ॥ ୨,୬.
ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ, ତାହାର ବିପରୀତ ହେଉଛି ନରକ; 'ନରକ' ଓ 'ସ୍ୱର୍ଗ' ନାମ ଦୁଇଟି ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଵସ୍ତ୍ଵେକମେଵ ଦୁଃଖାଯ ସୁଖାଯେର୍ଷ୍ଯାଗମାଯ ଚ । କୋପାଯ ଚ ଯତସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵସ୍ତୁ ଵସ୍ତ୍ଵାତ୍ମକଂ କୁତଃ ॥ ୨,୬.
ଏକ ଜିନିଷ ଦୁଃଖ, ସୁଖ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧର କାରଣ ହୁଏ; ଏହିପରି, କେଉଁସି ଜିନିଷ ସତ୍ୟରେ ଜିନିଷର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ଥାଏ କି ?
ତଦେଵ ପ୍ରୀତଯେ ଭୂତ୍ଵା ପୁନର୍ଦୁଃଖାଯ ଜାଯତେ । ତଦେଵ କୋପାଯ ଯତଃ ପ୍ରସାଦାଯ ଚ ଜାଯତେ ॥ ୨,୬.
ଯେଉଁଥିରେ ପୂର୍ବରୁ ସୁଖ ମିଳିଥିଲା, ସେଠାରୁ ପୁଣି ଦୁଃଖ ମିଳେ; ସେଠାରୁ କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରସନ୍ନତା ଦୁହିଁ ହୁଏ ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦୁଃଖାତ୍ମକଂ ନାସ୍ତି ନ ଚ କିଞ୍ଚିତ୍ସୁଖାତ୍ମକମ୍ । ମନସଃ ପରିଣାମୋଯଂ ସୁଖଦୁଃଖାଦିଲକ୍ଷଣଃ ॥ ୨,୬.
ତେଣୁ, କେଉଁସି ଜିନିଷ ନିଜରେ ଦୁଃଖମୟ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ସୁଖମୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ମନର ପରିଣତି, ଯାହା ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ।
ଜ୍ଞାନମେଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନଂ ବନ୍ଧାଯ ଚେଷ୍ଯତେ । ଜ୍ଞାନାତ୍ମକମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ନ ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ପରମ୍ ॥ ୨,୬.
ଜ୍ଞାନ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଜ୍ଞାନକୁ ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଜ୍ଞାନର ରୂପ; ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି କିଛି ନାହିଁ ।
ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେତି ମୈତ୍ରେଯ ଜ୍ଞାନମେଵୋପଧାରଯ ॥ ୨,୬.
ମୈତ୍ରେୟ, 'ବିଦ୍ୟା' ଓ 'ଅବିଦ୍ୟା'—ଏହି ଦୁହିଁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ହିଁ ବୁଝ ।
ଏଵମେତନ୍ମଯାଖ୍ଯାତଂ ଭଵତୋ ମଣ୍ଡଲଂ ଭୁଵଃ । ପାତାଲାନି ଚ ସର୍ଵାଣି ତଥୈଵ ନରକା ଦ୍ଵିଜ ॥ ୨,୬.
ଏଭଳି ଭାବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀର ମଣ୍ଡଳ, ସମସ୍ତ ପାତାଳ ଓ ଏହିପରି ନରକଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି, ଦ୍ୱିଜ ।
ସମୁଦ୍ରାଃ ପର୍ଵତାଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵୀପା ଵର୍ଷାଣି ନିମ୍ନଗାଃ । ସଂକ୍ଷେପାତ୍ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି ॥ ୨,୬.
ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଦ୍ବୀପ, ଭାଗ ଏବଂ ନଦୀ—ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଦେଲି; ଏହା ପରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛ?
କଥିତଂ ଭୂତଲଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମମୈତଦଖିଲଂ ତ୍ଵଯା । ଭୁଵର୍ଲୋକାଦିକାଁ ଲ୍ଲୋକାଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ମୁନେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଏହି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଦିଗ ମୋତେ ବୁଝାଇଦେଲେ; ଏବେ, ମୁନି, ମୁଁ ଭୁଵର୍ଲୋକ ଆଦି ଲୋକଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
ତଥୈଵ ଗ୍ରହସଂସ୍ଥାନଂ ପ୍ରମାଣାନି ଯଥା ତଥା । ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ମହାଭାଗ ତନ୍ମହ୍ଯଂ ପରିପୃଚ୍ଛତେ
ଏହିପରି ଭାବରେ, ମହାଭାଗ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ମାପ ମୋତେ କହିଦିଅ, ଯେପରି ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ । ରଵିଚନ୍ଦ୍ର ମସୋର୍ଯାଵନ୍ମଯୂଖୈରଵଭାସ୍ଯତେ । ସସମୁଦ୍ର ସରିଚ୍ଛୈଲା ତାଵତୀ ପୃଥିଵୀ ସ୍ମୃତା
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର କିରଣ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ପାହାଡ଼ ସହିତ ସେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀର ସୀମା ଗଣାଯାଏ।
ଯାଵତ୍ପ୍ରମାଣା ପୃଥିଵୀ ଵିସ୍ତାରପରିମଣ୍ଡଲାତ୍ । ନଭସ୍ତାଵନ୍ପ୍ରମାଣଂ ଵୈ ଵ୍ଯାସମଣ୍ଡଲତୋ ଦ୍ଵିଜ
ଦ୍ୱିଜ, ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାସ ଯେତେ, ଆକାଶର ମାପ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠିଏ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଭୂମେର୍ଯୋ ଜନଲକ୍ଷେ ତୁ ସୌରଂ ମୈତ୍ରେଯ ମଣ୍ଡଲମ୍ । ଲକ୍ଷାଦ୍ଦିଵାକରସ୍ଯାପି ମଣ୍ଡଲଂ ଶଶିନଃ ସ୍ଥିତମ୍
ମୈତ୍ରେୟ, ପୃଥିବୀରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଣ୍ଡଳ ଅଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଏହି ଦୂରରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ମଣ୍ଡଳ ଅଛି।
ପୂର୍ଣେ ଶତସହସ୍ରେ ତୁ ଯୋଜନାନାଂ ନିଶାକରାତ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ସ୍ନମୁପରିଷ୍ଟାତ୍ପ୍ରକାଶତେ
ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଏକ ଶତ ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ସମସ୍ତ ତାରାମଣ୍ଡଳ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଦ୍ଵେ ଲକ୍ଷେ ଚୋତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବୁଧୋ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲାତ୍ । ତାଵତ୍ପ୍ରମାଣଭାଗେ ତୁ ବୁଧସ୍ଯାପ୍ଯୁଶନାଃ ସ୍ଥିତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାରାମଣ୍ଡଳରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ବୁଧ ଗ୍ରହ ଅଛି; ବୁଧରୁ ଏହି ଦୂରରେ ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହ ଅଛି।
ଅଙ୍ଗାରକୋପି ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ତତ୍ପ୍ରମାଣେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ଲକ୍ଷଦ୍ଵଯେ ତୁ ଭୌମସ୍ଯ ସ୍ଥିତୋ ଦେଵପୁରୋହିତଃ
ଶୁକ୍ରରୁ ସେଇ ଦୂରରେ ମଙ୍ଗଳ ଅଛି; ମଙ୍ଗଳରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ବୃହସ୍ପତି ଅଛି।
ସୌରିର୍ବୃହସ୍ପତେଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଲକ୍ଷେ ସମଵସ୍ଥିତଃ । ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଲଂ ତସ୍ମାଲ୍ଲକ୍ଷମେକଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ବୃହସ୍ପତିରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଶନି ଅଛି; ଏହାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସପ୍ତୃଷିମଣ୍ଡଳ ଅଛି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ।
ଋଷିଭ୍ଯସ୍ତୁ ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ମେଢୀଭୂତଃ ସମସ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚକ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ଧ୍ରୁଵଃ
ଋଷିମଣ୍ଡଳରୁ ଏକ ଶତ ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ମଣ୍ଡଳର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମେତତ୍କଥିତମୁତ୍ସେଧେନ ମହାମୁନେ । ଇଜ୍ଯାଫଲସ୍ଯ ଭୂରେଷା ଇଜ୍ଯା ଚାତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ମହାମୁନି, ଏପରି ଉଚ୍ଚତା ଅନୁସାରେ ତିନି ଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଗଲା; ଏହି ପୃଥିବୀ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଭୂମି, ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ବାହ ହୁଏ।
ଧ୍ରୁଵାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ମହର୍ଲୋକୋ ଯତ୍ର ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ । ଏକଯୋଜନକୋଟିସ୍ତୁ ଯତ୍ର ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ
ଧ୍ରୁବରୁ ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପ ଅବଧିରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏହା ଦଶ ମିଳିଅନ ଯୋଜନ ଉପରେ ଅଛି।
ଦ୍ଵେ କୋଟୀ ତୁ ଜନୋ ଲୋକୋ ଯତ୍ର ତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ । ସନନ୍ଦନାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରଥିତା ମୈତ୍ରେଯାମଲଚେତସଃ
ଦୁଇ କୋଟି ଯୋଜନ ଉପରେ ଜନଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସନନ୍ଦନ ଆଦି ଶୁଦ୍ଧମନସ୍କ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବସିଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଚତୁର୍ଗଣୋତ୍ତରେ ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଜନଲୋକାତ୍ତପଃ ସ୍ଥିତଃ । ଵୈରାଜା ଯତ୍ର ତେ ଦେଵାଃ ସ୍ଥିତା ଦାହଵିର୍ଜିତାଃ
ଜନଲୋକରୁ ଚାରି ଗୁଣ ଉପରେ ତପୋଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବିରାଜ ଦେବମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି।
ଷଡ୍ଗୁଣେନ ତପୋଲୋକାତ୍ସତ୍ଯଲୋକୋ ଵିରାଜତେ । ଅପୁନର୍ମାରକା ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ହି ସଂସ୍ମୃତଃ
ତପୋଲୋକରୁ ଛଅ ଗୁଣ ଉପରେ ସତ୍ୟଲୋକ ଚମକୁଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକ ଭାବରେ ମନାଯାଏ, ଏଠାରେ ପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ।
ପାଦଗମ୍ଯନ୍ତୁ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଵସ୍ତ୍ଵସ୍ତି ପୃଥିଵୀମଯମ୍ । ସ ଭୂର୍ଲୋକଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଵିସ୍ତରୋସ୍ଯ ମଯୋଦିତଃ
ପଦେ ପଦେ ଯାଯିବା ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପୃଥିବୀ ମାୟାର, ସେଉଁଠି ଭୂର୍ଲୋକ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଏହାର ବିସ୍ତାର ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଭୂମିସୂର୍ଯାନ୍ତରଂ ଯଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧାଦିମୁନିସେଵିତମ୍ । ଭୁଵର୍ଲୋକସ୍ତୁ ସୋପ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ମୁନିସତ୍ତମ
ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦିଗ ସିଦ୍ଧ ଓ ମୁନିମାନେ ବସିଥିବା, ସେଉଁଠି ଭୁଵର୍ଲୋକ ଭାବରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ ପରିଚିତ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଧ୍ରୁଵସୂର୍ଯାନ୍ତରଂ ଯଚ୍ଚ ନିଯୁତାନି ଚତୁର୍ଦଶ । ସ୍ଵର୍ଲୋକଃ ସୋପି ଗଦିତୋ ଲୋକସଂସ୍ଥାନଚିନ୍ତକୈଃ
ଧ୍ରୁବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦୂରତା ଅଛି, ଯାହା ଚୌଦ ନିୟୁତ ଅଟେ, ସେଠିକୁ ସ୍ୱର୍ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିଥିରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଉପରେ ବିବରଣୀ ଦେଇଛନ୍ତି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମେତତ୍କୃତକଂ ମୈତ୍ରେଯ ପରିପଠ୍ଯତେ । ଜନସ୍ତପସ୍ତଥା ସତ୍ଯମିତି ଚାକୃତକଂ ତ୍ରଯମ୍
ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ତିନିଟି ଲୋକକୁ କୃତ୍ରିମ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଯନ, ତପ, ଓ ସତ୍ୟମ୍ ଏହି ତିନିଟି ଲୋକ ଅକୃତ୍ରିମ।