ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିରୁଦ୍ଧଂ ଚ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯେ ନରାଃ । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ନିରଯେଷୁ ପତନ୍ତି ତେ ॥ ୨,୬.
ଯେମାନେ ନିଜ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ, ମନ କିମ୍ବା କଥା ଦ୍ୱାରା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଅଧଃ ଶିରୋଭିଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନାରକୈର୍ଦିଵି ଦେଵତାଃ । ଦେଵାଶ୍ଚାଧୋମୁଖାନ୍ସର୍ଵାନଧଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ନାରକାନ୍ ॥ ୨,୬.
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ନରକବାସୀଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ନରକବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ସ୍ଥାଵରାଃ କ୍ରିମଯୋବ୍ଜାଶ୍ଚ ପକ୍ଷିଣଃ ପଶଵୋ ନରାଃ । ଧାର୍ମିକାସ୍ତ୍ରିଦଶାସ୍ତଦ୍ଧନ୍ମୋକ୍ଷିଣଶ୍ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ॥ ୨,୬.
ସ୍ଥାବର, କୀଟ, ଡିମ୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ମଣିଷ, ଧର୍ମିକ, ଦେବତା ଏବଂ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଅଛନ୍ତି ।
ସହସ୍ରଭାଗପ୍ରଥମା ଦ୍ଵିତୀଯାନୁକ୍ରମାସ୍ତଥା । ସର୍ଵେ ହ୍ଯେତେ ମହାଭାଗା ଯାଵନ୍ମୁକ୍ତିସମାଶ୍ରଯାଃ ॥ ୨,୬.
ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀରେ ଥିବାମାନେ ହଜାରରେ ଏକ ଅଂଶ ପାଆନ୍ତି, ଏହିପରି କ୍ରମକ୍ରମେ ସମସ୍ତେ ଅଛନ୍ତି; ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାନ୍ତି ।
ଯାଵନ୍ତୋ ଜନ୍ତଵଃ ସ୍ଵର୍ଗେ ତାଵନ୍ତୋ ନରକୌକସଃ । ପାପକୃଦ୍ଯାତି ନରକଂ ପ୍ରାଯାଶ୍ଚିତ୍ତପରାଙ୍ମୁଖଃ ॥ ୨,୬.
ଯେତେ ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି, ସେତେ ଲୋକ ନରକରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ଯିଏ ପାପ କରିଥାଏ ଏବଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରୁ ଦୂରେ ରହିଥାଏ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏ ।
ପାପାନାମନୁରୂପାଣି ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନି ଯଦ୍ଯଥା । ତଥା ତଥୈଵ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତାନି ପରମର୍ଷିଭିଃ ॥ ୨,୬.
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପ ପାଇଁ ଯେପରି ଉଚିତ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଅଛି, ତାହାକୁ ମନେ ରଖି ମହାର୍ଷିମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛନ୍ତି ।
ପାପେ ଗୁରୂଣି ଗୁରୁଣି ସ୍ଵଲ୍ପାନ୍ଯଲ୍ପେ ଚ ତଦ୍ଵିଦଃ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନି ମୈତ୍ରେଯ ଜଗୁଃ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵାଦଯଃ ॥ ୨,୬.
ବଡ଼ ପାପ ପାଇଁ ବଡ଼ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ, ଛୋଟ ପାପ ପାଇଁ ଛୋଟ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ—ଏହିପରି ଜଣାଶୁଣା ଲୋକମାନେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ମହାନ୍ତମାନେ, ମୈତ୍ରେୟ, କହିଛନ୍ତି ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନ୍ଯଶେଷାଣି ତପଃକର୍ମାତ୍ମକାନି ଵୈ । ଯାନି ତେଷାମଶେଷାଣାଂ କୃଷ୍ଣାନୁସ୍ମରଣମ୍ପରମ୍ ॥ ୨,୬.
ସମସ୍ତ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ତପସ୍ୟା ଓ କର୍ମରେ ନିହିତ; ତଥାପି ସମସ୍ତ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହେଉଛି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ।
କୃତେ ପାପେଽନୁତାପୋ ଵୈ ଯସ୍ଯ ପୁଂସଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ତୁ ତସ୍ଯୈକଂ ହରିସଂସ୍ମରଣଂ ପରମ୍ ॥ ୨,୬.
ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ପାପ କରିବା ପରେ ସତ୍ୟ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେଥିପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ହେଉଛି ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ।
ପ୍ରାତର୍ନିଶି ତଥା ସନ୍ଧ୍ଯାମଧ୍ଯାହ୍ନାଦିଷୁ ସଂସ୍ମରନ୍ । ନାରାଯଣମଵାପ୍ନୋତି ସଦ୍ଯଃ ପାପକ୍ଷଯନ୍ନରଃ । ଵିଷ୍ଣୁସଂସ୍ମରଣାତ୍କ୍ଷୀଣସମସ୍ତକ୍ଲେଶସଞ୍ଚଯଃ । ମୁକ୍ତିଂ ପ୍ରଯାତି ସ୍ଵର୍ଗାପ୍ତିସ୍ତସ୍ଯ ଵିଘ୍ନୋନୁମୀଯତେ ॥ ୨,୬.
ପ୍ରଭାତ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମୟରେ ଯିଏ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ମଣିଷ ସତ୍ବରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ଏବଂ ପାପ ନାଶ କରେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ଯଦି ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ, ତାହାକୁ ବାଧା ବୋଲି ଗଣାଯାଏ ।
ଵାସୁଦେଵେ ମନୋ ଯସ୍ଯଜପହୋମାର୍ଚନାଦିଷୁ । ତସ୍ଯାନ୍ତରାଯୋ ମୈତ୍ରେଯ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରତ୍ଵାଦିକଂ ଫଲମ୍ ॥ ୨,୬.
ଯେଉଁଥିରେ ଜପ, ହୋମ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଲାଗିରହେ, ମୈତ୍ରେୟ, ସେଠାରେ ବିଘ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଦେବତାପତି ହେବା ଭଳି ଫଳ ହେବାକୁ ଅର୍ଥ କରାଯାଏ ।
କ୍ଵ ନାକପୃଷ୍ଠଗମନଂ ପୁନରାଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍ । କ୍ଵ ଜପୋ ଵାସୁଦେଵେତି ମୁକ୍ତିବୀଜମନୁତ୍ତମମ୍ ॥ ୨,୬.
ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା, ଯାହା ପୁନର୍ବାର ଫେରିବାର ଚିହ୍ନ, ଓ 'ବାସୁଦେବ' ନାମ ଜପ କରିବା, ଯାହା ମୁକ୍ତିର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୀଜ—ଏହି ଦୁଇଟିରେ କଣ ତୁଳନା ଅଛି?
ତସ୍ମାଦହର୍ନିଶଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ସଂସ୍ମରନ୍ପୁରୁଷୋ ମୁନେ । ନ ଯାତି ନରକଂ ମର୍ତ୍ଯଃ ସଂକ୍ଷୀଣାଖିଲପାତକଃ ॥ ୨,୬.
ସେଥିପାଇଁ, ମୁନି, ଯିଏ ଦିନ ରାତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହେବାରୁ କେବେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ ।
ମନଃ ପ୍ରୀତିକରଃ ସ୍ଵର୍ଗୋ ନରକସ୍ତଦ୍ଵିପର୍ଯଯଃ । ନରକସ୍ଵର୍ଗସଂଜ୍ଞେ ଵୈ ପାପପୁଣ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ॥ ୨,୬.
ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ, ତାହାର ବିପରୀତ ହେଉଛି ନରକ; 'ନରକ' ଓ 'ସ୍ୱର୍ଗ' ନାମ ଦୁଇଟି ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଵସ୍ତ୍ଵେକମେଵ ଦୁଃଖାଯ ସୁଖାଯେର୍ଷ୍ଯାଗମାଯ ଚ । କୋପାଯ ଚ ଯତସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵସ୍ତୁ ଵସ୍ତ୍ଵାତ୍ମକଂ କୁତଃ ॥ ୨,୬.
ଏକ ଜିନିଷ ଦୁଃଖ, ସୁଖ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧର କାରଣ ହୁଏ; ଏହିପରି, କେଉଁସି ଜିନିଷ ସତ୍ୟରେ ଜିନିଷର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ଥାଏ କି ?
ତଦେଵ ପ୍ରୀତଯେ ଭୂତ୍ଵା ପୁନର୍ଦୁଃଖାଯ ଜାଯତେ । ତଦେଵ କୋପାଯ ଯତଃ ପ୍ରସାଦାଯ ଚ ଜାଯତେ ॥ ୨,୬.
ଯେଉଁଥିରେ ପୂର୍ବରୁ ସୁଖ ମିଳିଥିଲା, ସେଠାରୁ ପୁଣି ଦୁଃଖ ମିଳେ; ସେଠାରୁ କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରସନ୍ନତା ଦୁହିଁ ହୁଏ ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦୁଃଖାତ୍ମକଂ ନାସ୍ତି ନ ଚ କିଞ୍ଚିତ୍ସୁଖାତ୍ମକମ୍ । ମନସଃ ପରିଣାମୋଯଂ ସୁଖଦୁଃଖାଦିଲକ୍ଷଣଃ ॥ ୨,୬.
ତେଣୁ, କେଉଁସି ଜିନିଷ ନିଜରେ ଦୁଃଖମୟ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ସୁଖମୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ମନର ପରିଣତି, ଯାହା ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ।
ଜ୍ଞାନମେଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନଂ ବନ୍ଧାଯ ଚେଷ୍ଯତେ । ଜ୍ଞାନାତ୍ମକମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ନ ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ପରମ୍ ॥ ୨,୬.
ଜ୍ଞାନ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଜ୍ଞାନକୁ ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଜ୍ଞାନର ରୂପ; ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି କିଛି ନାହିଁ ।
ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେତି ମୈତ୍ରେଯ ଜ୍ଞାନମେଵୋପଧାରଯ ॥ ୨,୬.
ମୈତ୍ରେୟ, 'ବିଦ୍ୟା' ଓ 'ଅବିଦ୍ୟା'—ଏହି ଦୁହିଁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ହିଁ ବୁଝ ।
ଏଵମେତନ୍ମଯାଖ୍ଯାତଂ ଭଵତୋ ମଣ୍ଡଲଂ ଭୁଵଃ । ପାତାଲାନି ଚ ସର୍ଵାଣି ତଥୈଵ ନରକା ଦ୍ଵିଜ ॥ ୨,୬.
ଏଭଳି ଭାବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀର ମଣ୍ଡଳ, ସମସ୍ତ ପାତାଳ ଓ ଏହିପରି ନରକଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି, ଦ୍ୱିଜ ।
ସମୁଦ୍ରାଃ ପର୍ଵତାଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵୀପା ଵର୍ଷାଣି ନିମ୍ନଗାଃ । ସଂକ୍ଷେପାତ୍ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି ॥ ୨,୬.
ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଦ୍ବୀପ, ଭାଗ ଏବଂ ନଦୀ—ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଦେଲି; ଏହା ପରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛ?
କଥିତଂ ଭୂତଲଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମମୈତଦଖିଲଂ ତ୍ଵଯା । ଭୁଵର୍ଲୋକାଦିକାଁ ଲ୍ଲୋକାଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ମୁନେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଏହି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଦିଗ ମୋତେ ବୁଝାଇଦେଲେ; ଏବେ, ମୁନି, ମୁଁ ଭୁଵର୍ଲୋକ ଆଦି ଲୋକଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
ତଥୈଵ ଗ୍ରହସଂସ୍ଥାନଂ ପ୍ରମାଣାନି ଯଥା ତଥା । ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ମହାଭାଗ ତନ୍ମହ୍ଯଂ ପରିପୃଚ୍ଛତେ
ଏହିପରି ଭାବରେ, ମହାଭାଗ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ମାପ ମୋତେ କହିଦିଅ, ଯେପରି ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ । ରଵିଚନ୍ଦ୍ର ମସୋର୍ଯାଵନ୍ମଯୂଖୈରଵଭାସ୍ଯତେ । ସସମୁଦ୍ର ସରିଚ୍ଛୈଲା ତାଵତୀ ପୃଥିଵୀ ସ୍ମୃତା
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର କିରଣ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ପାହାଡ଼ ସହିତ ସେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀର ସୀମା ଗଣାଯାଏ।
ଯାଵତ୍ପ୍ରମାଣା ପୃଥିଵୀ ଵିସ୍ତାରପରିମଣ୍ଡଲାତ୍ । ନଭସ୍ତାଵନ୍ପ୍ରମାଣଂ ଵୈ ଵ୍ଯାସମଣ୍ଡଲତୋ ଦ୍ଵିଜ
ଦ୍ୱିଜ, ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାସ ଯେତେ, ଆକାଶର ମାପ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠିଏ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଭୂମେର୍ଯୋ ଜନଲକ୍ଷେ ତୁ ସୌରଂ ମୈତ୍ରେଯ ମଣ୍ଡଲମ୍ । ଲକ୍ଷାଦ୍ଦିଵାକରସ୍ଯାପି ମଣ୍ଡଲଂ ଶଶିନଃ ସ୍ଥିତମ୍
ମୈତ୍ରେୟ, ପୃଥିବୀରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଣ୍ଡଳ ଅଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଏହି ଦୂରରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ମଣ୍ଡଳ ଅଛି।
ପୂର୍ଣେ ଶତସହସ୍ରେ ତୁ ଯୋଜନାନାଂ ନିଶାକରାତ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ସ୍ନମୁପରିଷ୍ଟାତ୍ପ୍ରକାଶତେ
ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଏକ ଶତ ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ସମସ୍ତ ତାରାମଣ୍ଡଳ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଦ୍ଵେ ଲକ୍ଷେ ଚୋତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବୁଧୋ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲାତ୍ । ତାଵତ୍ପ୍ରମାଣଭାଗେ ତୁ ବୁଧସ୍ଯାପ୍ଯୁଶନାଃ ସ୍ଥିତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାରାମଣ୍ଡଳରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ବୁଧ ଗ୍ରହ ଅଛି; ବୁଧରୁ ଏହି ଦୂରରେ ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହ ଅଛି।
ଅଙ୍ଗାରକୋପି ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ତତ୍ପ୍ରମାଣେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ଲକ୍ଷଦ୍ଵଯେ ତୁ ଭୌମସ୍ଯ ସ୍ଥିତୋ ଦେଵପୁରୋହିତଃ
ଶୁକ୍ରରୁ ସେଇ ଦୂରରେ ମଙ୍ଗଳ ଅଛି; ମଙ୍ଗଳରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ବୃହସ୍ପତି ଅଛି।
ସୌରିର୍ବୃହସ୍ପତେଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଲକ୍ଷେ ସମଵସ୍ଥିତଃ । ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଲଂ ତସ୍ମାଲ୍ଲକ୍ଷମେକଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ବୃହସ୍ପତିରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଶନି ଅଛି; ଏହାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସପ୍ତୃଷିମଣ୍ଡଳ ଅଛି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ।