ରଙ୍ଗୋପଜୀଵୀ କୈଵର୍ତଃ କୁମ୍ଡାଶୀ ଗରଦସ୍ତଥା । ସୂଚୀ ମାହିଷକଶ୍ଚୈଵ ପର୍ଵକାରୀ ଚ ଯୋ ଦ୍ଵିଜଃ ॥ ୨,୬.
ଯିଏ ଜୁଆ ଖେଳେ, ମାଛ ଧରେ, କୁମ୍ଭରୁ ଖାଏ, ବିଷ ଦିଏ, ସୁଇ ବନାଏ, ମହିଷ ପାଳେ, କିମ୍ବା ପର୍ବଦିନରେ କାମ କରେ, ସେମାନେ ସବୁ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।
ଅଗାରଦାହୀ ମିତ୍ରଘ୍ନଃ ଶାକୁନିର୍ଗ୍ରମଯାଜକଃ । ରୁଧିରାନ୍ଧେ ପତନ୍ତ୍ଯେତେ ସୋମଂ ଵିକ୍ରୀଣତେ ଚ ଯେ ॥ ୨,୬.
ଯିଏ ଘରକୁ ଆଗୁନ୍ ଲଗାଏ, ବନ୍ଧୁକୁ ମାରେ, ଶୁଭାଶୁଭ କହେ, ଗ୍ରାମର ପୂଜାରି ହୁଏ, ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଯିଏ ସୋମ ଚାଲାଏ, ସେମାନେ ସବୁ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।
ମଖହା ଗ୍ରାମହନ୍ତା ଚ ଯାତି ଵୈତରଣୀଂ ନରଃ ॥ ୨,୬.
ଯିଏ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଗ୍ରାମକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ସେ ବୈତରଣୀ ନଦୀକୁ ଯାଏ।
ରେତଃ ପାତାଦିକର୍ତାରୋ ମର୍ଯାଦାଭେଦିନୋ ହି ଯେ । ତେ କୃଷ୍ଣେ ଯାନ୍ତ୍ଯଶୌଚାଶ୍ଚ କୁହକାଜୀଵିନଶ୍ଚ ଯେ ॥ ୨,୬.
ଯେମାନେ ଶୁକ୍ର ପାତ କରନ୍ତି, ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଅପବିତ୍ର ରହନ୍ତି, କିମ୍ବା ଠକେଇ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି, ସେମାନେ କଳା ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।
ଅସିପତ୍ରଵନଂ ଯାତି ଵନଚ୍ଛେଦୀ ଵୃଥୈଵ ଯଃ । ଔରଭ୍ରିକୋ ମୃଗଵ୍ଯାଧୋ ଵହ୍ନିଜ୍ଵାଲେ ପତନ୍ତି ଵୈ ॥ ୨,୬.
ଯିଏ ଅକାରଣରେ ବନ କାଟେ, ସେ ତୀର ଦଳର ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଏ; ଭେଡ଼ା ଚୋର ଓ ମୃଗ ଶିକାରି ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଯାନ୍ତ୍ଯେତେ ଦ୍ଵିଜ ତତ୍ରୈଵ ଯେ ଚାପାକେଷୁ ଵହ୍ନିଦାଃ ॥ ୨,୬.
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯିଏ ଘର କିମ୍ବା ଖେତକୁ ଆଗୁନ୍ ଲଗାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଯାନ୍ତି।
ଵ୍ରତାନାଂ ଲୋପକୋ ଯଶ୍ଚସ୍ଵାଶ୍ରମାଦ୍ଵିଚ୍ଯୁତଶ୍ଚ ଯଃ । ସନ୍ଦଂଶଯାତନାମଧ୍ଯେ ପତତସ୍ତାଵୁଭାଵପି ॥ ୨,୬.
ଯିଏ ନିଜ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରେ କିମ୍ବା ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଠି ଲୋହା ଚିମଟିର ଯନ୍ତ୍ରଣା ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଦିଵା ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ ସ୍କନ୍ଦନ୍ତେ ଯେ ନରା ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ । ପୁତ୍ରୈରଧ୍ଯାପିତା ଯେ ଚ ତେ ପତନ୍ତି ଶ୍ଵଭୋଜନେ ॥ ୨,୬.
ଯେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଥିଲେ ଦିନେ କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଶୁକ୍ର ପାତ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ପୁଅମାନେ ପିତାଙ୍କୁ ବେଦ ପଢ଼ାନ୍ତି, ସେମାନେ କୁକୁରଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ନରକାଃ ଶତଶୋଥ ସହସ୍ରଶଃ । ଯେଷୁ ଦୁଷ୍କୃତକର୍ମାଣଃ ପଚ୍ଯନ୍ତେ ଯାତନାଗତାଃ ॥ ୨,୬.
ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ନରକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଯଥୈଵ ପାପାନ୍ଯେତାନି ତଥାନ୍ଯାନି ସହସ୍ରଶଃ । ଭୁଜ୍ଯନ୍ତେ ତାନି ପୁରୁଷୈର୍ନରକାନ୍ତରଗୋଚରୈଃ ॥ ୨,୬.
ଏହି ପାପମାନେ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଅନ୍ୟ ହଜାର ହଜାର ପାପ ଅଛି, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ନରକରେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିରୁଦ୍ଧଂ ଚ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯେ ନରାଃ । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ନିରଯେଷୁ ପତନ୍ତି ତେ ॥ ୨,୬.
ଯେମାନେ ନିଜ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ, ମନ କିମ୍ବା କଥା ଦ୍ୱାରା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଅଧଃ ଶିରୋଭିଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନାରକୈର୍ଦିଵି ଦେଵତାଃ । ଦେଵାଶ୍ଚାଧୋମୁଖାନ୍ସର୍ଵାନଧଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ନାରକାନ୍ ॥ ୨,୬.
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ନରକବାସୀଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ନରକବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ସ୍ଥାଵରାଃ କ୍ରିମଯୋବ୍ଜାଶ୍ଚ ପକ୍ଷିଣଃ ପଶଵୋ ନରାଃ । ଧାର୍ମିକାସ୍ତ୍ରିଦଶାସ୍ତଦ୍ଧନ୍ମୋକ୍ଷିଣଶ୍ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ॥ ୨,୬.
ସ୍ଥାବର, କୀଟ, ଡିମ୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ମଣିଷ, ଧର୍ମିକ, ଦେବତା ଏବଂ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଅଛନ୍ତି ।
ସହସ୍ରଭାଗପ୍ରଥମା ଦ୍ଵିତୀଯାନୁକ୍ରମାସ୍ତଥା । ସର୍ଵେ ହ୍ଯେତେ ମହାଭାଗା ଯାଵନ୍ମୁକ୍ତିସମାଶ୍ରଯାଃ ॥ ୨,୬.
ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀରେ ଥିବାମାନେ ହଜାରରେ ଏକ ଅଂଶ ପାଆନ୍ତି, ଏହିପରି କ୍ରମକ୍ରମେ ସମସ୍ତେ ଅଛନ୍ତି; ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାନ୍ତି ।
ଯାଵନ୍ତୋ ଜନ୍ତଵଃ ସ୍ଵର୍ଗେ ତାଵନ୍ତୋ ନରକୌକସଃ । ପାପକୃଦ୍ଯାତି ନରକଂ ପ୍ରାଯାଶ୍ଚିତ୍ତପରାଙ୍ମୁଖଃ ॥ ୨,୬.
ଯେତେ ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି, ସେତେ ଲୋକ ନରକରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ଯିଏ ପାପ କରିଥାଏ ଏବଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରୁ ଦୂରେ ରହିଥାଏ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏ ।
ପାପାନାମନୁରୂପାଣି ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନି ଯଦ୍ଯଥା । ତଥା ତଥୈଵ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତାନି ପରମର୍ଷିଭିଃ ॥ ୨,୬.
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପ ପାଇଁ ଯେପରି ଉଚିତ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଅଛି, ତାହାକୁ ମନେ ରଖି ମହାର୍ଷିମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛନ୍ତି ।
ପାପେ ଗୁରୂଣି ଗୁରୁଣି ସ୍ଵଲ୍ପାନ୍ଯଲ୍ପେ ଚ ତଦ୍ଵିଦଃ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନି ମୈତ୍ରେଯ ଜଗୁଃ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵାଦଯଃ ॥ ୨,୬.
ବଡ଼ ପାପ ପାଇଁ ବଡ଼ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ, ଛୋଟ ପାପ ପାଇଁ ଛୋଟ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ—ଏହିପରି ଜଣାଶୁଣା ଲୋକମାନେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ମହାନ୍ତମାନେ, ମୈତ୍ରେୟ, କହିଛନ୍ତି ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନ୍ଯଶେଷାଣି ତପଃକର୍ମାତ୍ମକାନି ଵୈ । ଯାନି ତେଷାମଶେଷାଣାଂ କୃଷ୍ଣାନୁସ୍ମରଣମ୍ପରମ୍ ॥ ୨,୬.
ସମସ୍ତ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ତପସ୍ୟା ଓ କର୍ମରେ ନିହିତ; ତଥାପି ସମସ୍ତ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହେଉଛି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ।
କୃତେ ପାପେଽନୁତାପୋ ଵୈ ଯସ୍ଯ ପୁଂସଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ତୁ ତସ୍ଯୈକଂ ହରିସଂସ୍ମରଣଂ ପରମ୍ ॥ ୨,୬.
ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ପାପ କରିବା ପରେ ସତ୍ୟ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେଥିପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ହେଉଛି ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ।
ପ୍ରାତର୍ନିଶି ତଥା ସନ୍ଧ୍ଯାମଧ୍ଯାହ୍ନାଦିଷୁ ସଂସ୍ମରନ୍ । ନାରାଯଣମଵାପ୍ନୋତି ସଦ୍ଯଃ ପାପକ୍ଷଯନ୍ନରଃ । ଵିଷ୍ଣୁସଂସ୍ମରଣାତ୍କ୍ଷୀଣସମସ୍ତକ୍ଲେଶସଞ୍ଚଯଃ । ମୁକ୍ତିଂ ପ୍ରଯାତି ସ୍ଵର୍ଗାପ୍ତିସ୍ତସ୍ଯ ଵିଘ୍ନୋନୁମୀଯତେ ॥ ୨,୬.
ପ୍ରଭାତ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମୟରେ ଯିଏ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ମଣିଷ ସତ୍ବରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ଏବଂ ପାପ ନାଶ କରେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ଯଦି ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ, ତାହାକୁ ବାଧା ବୋଲି ଗଣାଯାଏ ।
ଵାସୁଦେଵେ ମନୋ ଯସ୍ଯଜପହୋମାର୍ଚନାଦିଷୁ । ତସ୍ଯାନ୍ତରାଯୋ ମୈତ୍ରେଯ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରତ୍ଵାଦିକଂ ଫଲମ୍ ॥ ୨,୬.
ଯେଉଁଥିରେ ଜପ, ହୋମ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଲାଗିରହେ, ମୈତ୍ରେୟ, ସେଠାରେ ବିଘ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଦେବତାପତି ହେବା ଭଳି ଫଳ ହେବାକୁ ଅର୍ଥ କରାଯାଏ ।
କ୍ଵ ନାକପୃଷ୍ଠଗମନଂ ପୁନରାଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍ । କ୍ଵ ଜପୋ ଵାସୁଦେଵେତି ମୁକ୍ତିବୀଜମନୁତ୍ତମମ୍ ॥ ୨,୬.
ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା, ଯାହା ପୁନର୍ବାର ଫେରିବାର ଚିହ୍ନ, ଓ 'ବାସୁଦେବ' ନାମ ଜପ କରିବା, ଯାହା ମୁକ୍ତିର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୀଜ—ଏହି ଦୁଇଟିରେ କଣ ତୁଳନା ଅଛି?
ତସ୍ମାଦହର୍ନିଶଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ସଂସ୍ମରନ୍ପୁରୁଷୋ ମୁନେ । ନ ଯାତି ନରକଂ ମର୍ତ୍ଯଃ ସଂକ୍ଷୀଣାଖିଲପାତକଃ ॥ ୨,୬.
ସେଥିପାଇଁ, ମୁନି, ଯିଏ ଦିନ ରାତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହେବାରୁ କେବେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ ।
ମନଃ ପ୍ରୀତିକରଃ ସ୍ଵର୍ଗୋ ନରକସ୍ତଦ୍ଵିପର୍ଯଯଃ । ନରକସ୍ଵର୍ଗସଂଜ୍ଞେ ଵୈ ପାପପୁଣ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ॥ ୨,୬.
ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ, ତାହାର ବିପରୀତ ହେଉଛି ନରକ; 'ନରକ' ଓ 'ସ୍ୱର୍ଗ' ନାମ ଦୁଇଟି ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଵସ୍ତ୍ଵେକମେଵ ଦୁଃଖାଯ ସୁଖାଯେର୍ଷ୍ଯାଗମାଯ ଚ । କୋପାଯ ଚ ଯତସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵସ୍ତୁ ଵସ୍ତ୍ଵାତ୍ମକଂ କୁତଃ ॥ ୨,୬.
ଏକ ଜିନିଷ ଦୁଃଖ, ସୁଖ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧର କାରଣ ହୁଏ; ଏହିପରି, କେଉଁସି ଜିନିଷ ସତ୍ୟରେ ଜିନିଷର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ଥାଏ କି ?
ତଦେଵ ପ୍ରୀତଯେ ଭୂତ୍ଵା ପୁନର୍ଦୁଃଖାଯ ଜାଯତେ । ତଦେଵ କୋପାଯ ଯତଃ ପ୍ରସାଦାଯ ଚ ଜାଯତେ ॥ ୨,୬.
ଯେଉଁଥିରେ ପୂର୍ବରୁ ସୁଖ ମିଳିଥିଲା, ସେଠାରୁ ପୁଣି ଦୁଃଖ ମିଳେ; ସେଠାରୁ କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରସନ୍ନତା ଦୁହିଁ ହୁଏ ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦୁଃଖାତ୍ମକଂ ନାସ୍ତି ନ ଚ କିଞ୍ଚିତ୍ସୁଖାତ୍ମକମ୍ । ମନସଃ ପରିଣାମୋଯଂ ସୁଖଦୁଃଖାଦିଲକ୍ଷଣଃ ॥ ୨,୬.
ତେଣୁ, କେଉଁସି ଜିନିଷ ନିଜରେ ଦୁଃଖମୟ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ସୁଖମୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ମନର ପରିଣତି, ଯାହା ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ।
ଜ୍ଞାନମେଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନଂ ବନ୍ଧାଯ ଚେଷ୍ଯତେ । ଜ୍ଞାନାତ୍ମକମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ନ ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ପରମ୍ ॥ ୨,୬.
ଜ୍ଞାନ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଜ୍ଞାନକୁ ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଜ୍ଞାନର ରୂପ; ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି କିଛି ନାହିଁ ।
ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେତି ମୈତ୍ରେଯ ଜ୍ଞାନମେଵୋପଧାରଯ ॥ ୨,୬.
ମୈତ୍ରେୟ, 'ବିଦ୍ୟା' ଓ 'ଅବିଦ୍ୟା'—ଏହି ଦୁହିଁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ହିଁ ବୁଝ ।
ଏଵମେତନ୍ମଯାଖ୍ଯାତଂ ଭଵତୋ ମଣ୍ଡଲଂ ଭୁଵଃ । ପାତାଲାନି ଚ ସର୍ଵାଣି ତଥୈଵ ନରକା ଦ୍ଵିଜ ॥ ୨,୬.
ଏଭଳି ଭାବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀର ମଣ୍ଡଳ, ସମସ୍ତ ପାତାଳ ଓ ଏହିପରି ନରକଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି, ଦ୍ୱିଜ ।