ଵଙ୍ଗାଶ୍ଚ ମାଗଧାଶ୍ଚୈଵ ମାନସା ମନ୍ଦଗାସ୍ତଥା । ଵଙ୍ଗା ବ୍ରହ୍ମଣଭୂଯିଷ୍ଠା ମାଗଧାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତଥା । ଵୈଶ୍ଯାସ୍ତୁ ମାନସାସ୍ତେଷାଂ ଶୂଦ୍ରସ୍ତେଷାଂ ତୁ ମନ୍ଦଗାଃ ॥ ୨,୪.
ସେଠାରେ ବଙ୍ଗ, ମାଗଧ, ମାନସ ଏବଂ ମନ୍ଦଗ ନାମକ ଜନମାନେ ଅଛନ୍ତି; ବଙ୍ଗମାନେ ଅଧିକାଂଶ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମାଗଧମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ମାନସମାନେ ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ମନ୍ଦଗମାନେ ଶୂଦ୍ର।
ଶାକଦ୍ଵୀପେ ତୁ ତୈର୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସୂର୍ଯରୂପଧରୋ ମୁନେ । ଯଥୋକ୍ତୌରିଜ୍ଯତେ ସମ୍ଯକ୍କର୍ମଭିର୍ନିଯତାତ୍ମଭିଃ ॥ ୨,୪.
ଶାକଦ୍ୱୀପରେ, ମୁନି, ନିୟମିତ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ତୁ ମୈତ୍ରେଯ କ୍ଷୀରୋଦେନ ସମାଵୃତଃ । ଶାକଦ୍ଵୀପପ୍ରମାଣେନ ଵଲଯେନେଵ ଵେଷ୍ଟିତଃ ॥ ୨,୪.
ମୈତ୍ରେୟ, ଶାକଦ୍ୱୀପ ଚାରିପାଖରେ ଖୀରସାଗର ଘେରିଛି, ଏହା ଶାକଦ୍ୱୀପର ଆକାରରେ ବଳୟ ଭଳି ଘେରାଯାଇଛି।
କ୍ଷୀରାବ୍ଧିଃ ସର୍ଵତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପୁଷ୍କରାଖ୍ଯେନ ଵେଷ୍ଟିତଃ । ଦ୍ଵୀପେନ ଶାକଦ୍ଵୀପାତ୍ତୁ ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ସମନ୍ତତଃ ॥ ୨,୪.
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଖୀରସାଗରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୁଷ୍କର ନାମକ ଦ୍ୱୀପ ଘେରିଛି, ଯାହା ଶାକଦ୍ୱୀପଠାରୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼।
ପୁଷ୍କରେ ସଵନସ୍ଯାପି ମହାଵୀରୋଽଭଵତ୍ସୁତଃ । ଧାତୁକିଶ୍ଚ ତଯୋସ୍ତତ୍ର ଦ୍ଵେ ଵର୍ଷେ ନାମଚିହ୍ନିତେ । ମହାଵୀରଂ ତଥୈଵାନ୍ଯଦ୍ଧାତୁକୀଖଣ୍ଡସଂଜ୍ଞିତମ୍ ॥ ୨,୪.
ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପରେ ସବନାଙ୍କର ମହାବଳୀ ପୁଅ ମହାବୀର ଥିଲେ; ସେଠାରେ ଦୁଇଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି — ମହାବୀର ଏବଂ ଧାତୁକୀ, ଯାହାକୁ ଧାତୁକୀଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଏକଶ୍ଚତ୍ର ମହାଭାଗ ପ୍ରଖ୍ଯାତୋ ଵର୍ଷପର୍ଵତଃ । ମାନାସୋତ୍ତରସଂଜ୍ଞୋ ଵୈ ମଧ୍ଯତୋ ଵଲଯାକୃତିଃ ॥ ୨,୪.
ହେ ମହାଭାଗ, ସେଠାରେ ଏକ ଖ୍ୟାତିନାମା ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ଦୁଇଟି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଭାଗ କରେ; ଏହାର ନାମ ମାନସ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବଳୟ ଆକୃତି।
ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପଞ୍ଚାଶଦୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ । ତାଵଦେଵ ଚ ଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ସର୍ଵତଃ ପରିମଣ୍ଡଲଃ ॥ ୨,୪.
ଏହା ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ, ଏବଂ ସେତେ ଚଉଡ଼ା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାକାର।
ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପଵଲଯଂ ମଧ୍ଯେନ ଵିଭଜନ୍ନିଵ । ସ୍ଥିତୋସୌ ତେନ ଵିଛିନ୍ନଂ ଜାତଂ ତଦ୍ଵର୍ଷକଦ୍ଵଯମ୍ ॥ ୨,୪.
ଏହି ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିଏ, ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପକୁ ଦୁଇ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭାଗ କରିଛି; ଏଭଳି ଦୁଇଟି ଅଞ୍ଚଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଵଲଯାକାରମେକୈକଂ ତଯୋର୍ଵର୍ଷଂ ତଥା ଗିରିଃ ॥ ୨,୪.
ସେଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂମିଅଞ୍ଚଳକୁ ଏକ ଗୋଲାକାର ପାହାଡ଼ ଘେରି ରହିଛି।
ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତତ୍ର ଜୀଵନ୍ତି ମାନଵାଃ । ଵିରାମଯା ଵିଶୋକାଶ୍ଚ ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିଵର୍ଜିତାଃ ॥ ୨,୪.
ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ରହନ୍ତି, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଭଳି ଭାବନା ତାଙ୍କଠାରେ ନାହିଁ।
ଅଧମୋତ୍ତମୌ ନ ତେଷ୍ଵାସ୍ତାଂ ନ ଵଧ୍ଯଵଧକୌ ଦ୍ଵିଜ । ନେର୍ଷ୍ଯାସୂଯା ଭଯଂ ଦ୍ଵେଷୋ ଦୋଷୋ ଲୋଭାଦିକୋ ନ ଚ ॥ ୨,୪.
ସେଠାରେ କେହି ଅତି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅତି ନିମ୍ନ ନୁହେଁ, କେହି କାହାକୁ ମାରେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେହି ମରିବାକୁ ଥାଏ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ, ଦୋଷ, ଲୋଭ ଭଳି କିଛି ବି ନାହିଁ।
ମହାପୀତଂବହିର୍ଵର୍ଷଂ ଧାତକୀଖଣ୍ଡମନ୍ତତଃ । ମାନସୋତ୍ତରଶୌଲସ୍ଯ ଦେଵଦୈତ୍ଯାଦିସେଵିତମ୍ ॥ ୨,୪.
ମାନସ ସରୋବରର ଉତ୍ତରେ, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆଦର କରୁଥିବା ବଡ଼ ଭୂମିଅଞ୍ଚଳ ଧାତକୀଖଣ୍ଡ ନାମରେ ଅଛି।
ସତ୍ଯାନୃତେନ ତତ୍ରାସ୍ତାଂ ଦ୍ଵୀପେ ପୁଷ୍କରସଂଜ୍ଞିତେ । ନ ତତ୍ର ନଦ୍ଯଃ ଶୈଲା ଵା ଦ୍ଵୀପେ ଵର୍ଷଦ୍ଵଯାନ୍ଵିତେ ॥ ୨,୪.
ପୁଷ୍କର ନାମକ ଦ୍ୱୀପରେ ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଦୁହେଁ ଏକସାଥି ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ଦୁଇଟି ଭୂମିଅଞ୍ଚଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ନଦୀ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ନାହିଁ।
ତୁଲ୍ଯପେଷାସ୍ତୁ ମନୁଜା ଦେଵାସ୍ତତ୍ରୈକରୂପିଣଃ ॥ ୨,୪.
ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦେବତାମାନେ ସମାନ ଆକୃତିର।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରହୀନଂ ଧର୍ମାଚରଣଵର୍ଜିତମ୍ । ତ୍ରଯୀଵାର୍ତାଦଣ୍ଡନୀତିଶୁଶ୍ରୂଷାରହିତଞ୍ଚ ଯତ୍ ॥ ୨,୪.
ସେଠାରେ କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ନିୟମ ନାହିଁ, ଧର୍ମାଚରଣ ନାହିଁ, ତିନୋଟି ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷା, ଦଣ୍ଡ ଦେବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କିମ୍ବା ଶୁଶ୍ରୂଷା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଵର୍ଷଦ୍ଵଯଂ ତୁ ମୈତ୍ରେଯ ଭୌମଃ ସ୍ଵର୍ଗୋଯମୁତ୍ତମଃ । ସର୍ଵର୍ତୁସୁଖଦଃ କାଲୋ ଜରାରୋଗାଦିଵର୍ଜିତଃ । ଧାତକୀଖଣ୍ଡସଂଜ୍ଞେଽଥ ମହାଵୀରେ ଚ ଵୈ ମୁନେ ॥ ୨,୪.
ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ଦୁଇଟି ଭୂମିଅଞ୍ଚଳ ଭୂଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱର୍ଗ, ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ସୁଖଦାୟକ ଓ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ରୋଗ ଭଳି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହାମାନେ ଧାତକୀଖଣ୍ଡ ଓ ମହାବୀର ନାମରେ ପରିଚିତ।
ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଃ ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ନଵସତି ବ୍ରହ୍ମା ପୂଜ୍ଯମାନଃ ସୁରାସୁରୈଃ ॥ ୨,୪.
ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପରେ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସସ୍ଥାନ; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପୂଜା କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ବସନ୍ତି।
ସ୍ଵାଦୂଦକେନୋଦଧିନା ପୁଷ୍କରଃ ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ । ସମେନ ପୁଷ୍କରସ୍ଯୈଵ ଵିସ୍ତାରାନ୍ମଣ୍ଡଲଂ ତଥା ॥ ୨,୪.
ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପକୁ ମିଠା ପାଣିର ସମୁଦ୍ର ଘେରି ରହିଛି, ଏହାର ଆକୃତି ଗୋଲା ଓ ପୁଷ୍କର ସମାନ ପରିମାଣର।
ଏଵଂ ଦ୍ଵୀପାଃ ସମୁଦ୍ରୈଶ୍ଚ ସପ୍ତସପ୍ତଭିରାଵୃତାଃ । ଦ୍ଵୀପଶ୍ଚୈଵ ସମୁଦ୍ରଶ୍ଚ ସମାନୋ ଦ୍ଵିଗୁଣୌ ପରୌ ॥ ୨,୪.
ଏଭଳି ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରମାନେ ସାତଟି ସାତଟି ଭାବେ ବିନ୍ୟାସିତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ସମାନ ଆକାରର, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୟ ଆଗରୁ ଦୁଇଗୁଣା।
ପଯାଂସି ସର୍ଵଦା ସର୍ଵସମୁଦ୍ରେଷୁ ସମାନି ଵୈ । ନ୍ଯୂନାତିରିକ୍ତତା ତେଷାଂ କଦାଚିନ୍ନୈଵ ଜାଯତେ ॥ ୨,୪.
ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ରର ପାଣି ସଦା ସମାନ ରହିଥାଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ବି କମିବା କିମ୍ବା ବଢ଼ିବା ନାହିଁ।
ସ୍ଥାଲୀସ୍ଥମଗ୍ନୀସଂଯୋଗାଦୁଦ୍ରେକିସଲିଲେ ଯଥ । ତଥେନ୍ଦୁଵୃଦ୍ଧୌ ସଲିଲମଂଭୋଧୌ ମୁନିସତ୍ତମ ॥ ୨,୪.
ଯେପରି ହାଣ୍ଡିରେ ଅଗ୍ନି ଲାଗିଲେ ପାଣି ବଢ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ସମୁଦ୍ରର ପାଣି ବଢ଼ିଯାଏ, ହେ ମହାମୁନି।
ଅନ୍ଯୂନାନତିରିକ୍ତାଶ୍ଚ ଵର୍ଧନ୍ତ୍ଯାପୋ ହ୍ରସଂତି ଚ । ଉଦଯାସ୍ତମନେଷ୍ଵିନ୍ଦୋଃ ପକ୍ଷଯୋଃ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣଯୋଃ ॥ ୨,୪.
ପାଣି କେବେ କମିବା କିମ୍ବା ବଢ଼ିବା ନାହିଁ; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ, ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ପାଣି ବଢ଼ିବା ଓ କମିବା ହୁଏ।
ଦଶୋତ୍ତରାଣି ପଞ୍ଚୈଵ ହ୍ଯଙ୍ଗୁଲାନାଂ ଶତାନି ଵୈ । ଅପାଂ ଵୃଦ୍ଧିକ୍ଷଣୋ ଦୃଷ୍ଟୌ ସାମୁଦ୍ରୀଣାଂ ମହାମୁନେ ॥ ୨,୪.
ହେ ମହାମୁନି, ସମୁଦ୍ରର ପାଣି ବଢ଼ିବା ସମୟରେ ପାଞ୍ଚ ଶତ ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ବ୍ୟାପି ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ।
ଭୋଜନଂ ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପେ ତତ୍ର ସ୍ଵଯମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଷଡ୍ରସଂ ଭୁଞ୍ଜତେ ଵିପ୍ର ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃ ସଦୈଵ ହି ॥ ୨,୪.
ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପରେ ଖାଦ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ସଦା ଛଅ ରସର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵାଦୂଦକସ୍ଯ ପରିତୋ ଦୃସ୍ଯତେ ଲୋକସଂସ୍ଥିତିଃ । ଦ୍ଵିଗୁଣା କାଞ୍ଚନୀ ଭୂମିଃ ସର୍ଵଜନ୍ତୁଵିଵର୍ଜିତା ॥ ୨,୪.
ମିଠା ପାଣିର ସମୁଦ୍ର ପାରେ ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼, ସୁନା ଭୂମି ଲୋକସଂସ୍ଥିତି ନାମରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ନାହିଁ।
ଲୋକାଲୋକସ୍ତତଃ ଶୈଲୋ ଜୋଜନାଯୁତଵିସ୍ତୃତଃ । ଉଚ୍ଛ୍ରାଯେଣାପି ତାଵନ୍ତି ସହସ୍ରାଣ୍ଯଚଲୋ ହି ସଃ ॥ ୨,୪.
ତାପରେ ଲୋକାଲୋକ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ଓ ଏତିକି ଉଚ୍ଚତା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ତତସ୍ତମଃ ସମାଵୃତ୍ଯ ତଂ ଶୌଲଂ ସର୍ଵତଃ ସ୍ଥିତମ୍ । ତମଶ୍ଚାଣ୍ଡକଟାହେନ ସମନ୍ତାତ୍ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ ॥ ୨,୪.
ତାପରେ ସେ ଶଉଳକୁ ଅନ୍ଧକାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଘେରି ନେଲା, ଯାହା ସବୁଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା। ଏହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭୟଙ୍କର ଅଣ୍ଡାକାର ଛାଡ଼ି ଘେରି ରହିଥିଲା।
ପଞ୍ଚଶତ୍କୋଟିଵିସ୍ତାରା ସେଯମୁର୍ଵ ମହାମୁନେ । ସହୈଵାଣ୍ଡକଟାହେନ ସଦ୍ଵୀପାବ୍ଧିମହୀଧରା ॥ ୨,୪.
ହେ ମହାମୁନି, ଏହି ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଏହା ସହ ଅଣ୍ଡାକାର ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ, ସାଗର ଓ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ମିଶି, ପାଞ୍ଚଶତ କୋଟି ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଅଛି।
ସେଯଂ ଧାତ୍ରୀ ଵିଧାତ୍ରୀ ଚ ସର୍ଵଭୂତଗୁଣାଧିକା । ଆଧାରଭୂ୬ ଆ ସର୍ଵେଷାଂ ମୈତ୍ରେଯ ଜଗତାମିତି ॥ ୨,୪.
ଏହି ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ଆଧାର ଓ ପୋଷକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଗୁଣରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରସା କରିଥାଏ, ମୈତ୍ରେୟ।
ପରାଶର ଉଵାଚ ତତଶ୍ଚ ନରକା ଵିପ୍ର ଭୁଵୋଧଃ ସଲିଲସ୍ଯ ଚ । ପାପିନୋ ଯେଷୁ ପାତ୍ଯନ୍ତେ ତାଞ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵମହାମୁନେ ॥ ୨,୬.
ପରାଶର କହିଲେ: ଏବେ, ମହାମୁନି, ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳର ତଳେ ଯେଉଁ ନରକଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପାପୀମାନେ ପକାଯାନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ।