ଶ୍ଵେତଞ୍ଚ ହରିତଂ ଚୈଵ ଵୈଦ୍ଯୁତଂ ମାନସଂ ତଥା । ଜୀମୂତଂ ରୋହିତଂ ଚୈଵ ସୁପ୍ରଭଂ ଚାପି ଶୋଭନମ୍ । ସପ୍ତୈତାନି ତୁ ଵର୍ଷାଣି ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଯୁତାନି ଵୈ ॥ ୨,୪.
ଶ୍ୱେତ, ହରିତ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ମାନସ, ଜୀମୂତ, ରୋହିତ ଓ ସୁପ୍ରଭ — ଏହି ସାତଟି ଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ ଚାରି ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ରହିଛନ୍ତି ।
ଶାଲ୍ମଲେ ଯେ ତୁ ଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଵସନ୍ତ୍ଯେତେ ମହାମୁନେ । କପିଲାଶ୍ଚାରୁଣାଃ ପୀତାଃ କୃଷ୍ଣାଶ୍ଚୈଵ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ॥ ୨,୪.
ହେ ମହାମୁନି, ଶାଲମଳୀ ଦ୍ୱୀପରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଲୋକ ରହନ୍ତି — କପିଳ (ଅଳ୍ପ ଧୂସର), ଆରୁଣ (ଲାଲ), ପୀତ (ହଳଦିଆ) ଓ କୃଷ୍ଣ (କଳା); ସମସ୍ତେ ଅଲଗା ଅଲଗା ।
ବ୍ରହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୁଦ୍ରାଶ୍ଚୈଵ ଯଜନ୍ତିତମ୍ । ଭଗଵନ୍ତଂ ସମସ୍ତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁମାତ୍ମାନମଵ୍ଯଯମ୍ । ଵାଯୁଭୂତଂ ମଖଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଯଜ୍ଵନୋ ଯଜ୍ଞସଂସ୍ଥିତିମ୍ ॥ ୨,୪.
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେଠି ଭଗବାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ, ବାୟୁର ଆକାରରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥିତି ରହିଛି ।
ଦେଵାନାମତ୍ର ସାନ୍ନଧ୍ଯମତୀଵ ସୁମନୋହରେ । ଶାଲ୍ମଲିଃ ସୁମହାନ୍ଵୃକ୍ଷୋ ନାମ୍ନା ନିର୍ଵୃତିକାରକଃ ॥ ୨,୪.
ସେଠି ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ବଡ଼ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଶାଲମଳୀ ଗଛ ଅଛି; ଏହାକୁ 'ନିବୃତ୍ତିକାରକ' ନାମରେ ଜଣାଯାଏ ।
ଏଷ ଦ୍ଵୀପଃ ସମୁଦ୍ରେଣ ସୁରୋଦେନ ସମାଵୃତଃ । ଵିସ୍ତାରାଚ୍ଛାଲ୍ମଲସ୍ଯୈଵ ସମେନ ତୁ ସମନ୍ତତଃ ॥ ୨,୪.
ଏହି ଦ୍ୱୀପଟି ସୁରୋଦ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ଏହାର ବିସ୍ତାର ଶାଲମଳୀ ଦ୍ୱୀପର ସମାନ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ।
ସୁରୋଦକଃ ପରିଵୃତଃ କୁଶଦ୍ଵୀପେନ ସର୍ଵତଃ । ଶାଲ୍ମଲସ୍ଯ ତୁ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ସମନ୍ତତଃ ॥ ୨,୪.
ସୁରୋଦ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ଏହାର ପାଖରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କୁଶ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହା ଶାଲମଳୀ ଦ୍ୱୀପରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ଚଉଡ଼ା ।
ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତଃ କୁଶଦ୍ଵୀପେ ସପ୍ତ ପୁତ୍ରାଞ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ତାନ୍ ॥ ୨,୪.
କୁଶ ଦ୍ୱୀପର ଶାସକ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତଙ୍କ ସାତ ପୁଅଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ ।
ଉଦ୍ଭିଦୋ ଵେଣୁମାଂଶ୍ଚୈଵ ଵେରଥୋ ଲମ୍ବନୋ ଧୃତିଃ । ପ୍ରଭାକରୋତିକପିଲସ୍ତନ୍ନାମା ଵର୍ଷପଦ୍ଧତିଃ ॥ ୨,୪.
ଉଦ୍ଭିଦ, ବେଣୁମାନ, ବେରଥ, ଲମ୍ବନ, ଧୃତି, ପ୍ରଭାକର ଓ କପିଳ — ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ; ଏହା ଅନୁସାରେ ଭୂମି ନାମ ହୋଇଛି ।
ତସ୍ମିନ୍ଵସନ୍ତି ମନୁଜାଃ ସହ ଦୈତେ ଯଦାନଵୈଃ । ତଥୈଵ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷକିଂପୁରୁଷାଦଯଃ ॥ ୨,୪.
ସେଠି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ରହନ୍ତି; ଏହିପରି ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ।
ଵର୍ଣାସ୍ତତ୍ରାପି ଚତ୍ଵାରୋ ନିଜାନୁଷ୍ଠାନତତ୍ପରାଃ । ଦମିନଃ ଶୁଷ୍ମିଣଃ ସ୍ନେହା ମନ୍ଦେହାଶ୍ଚ ମହାମୁନେ ॥ ୨,୪.
ସେଠି ମଧ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଶ୍ରେଣୀ ଅଛି — ଦମିନ, ଶୁଷ୍ମିନ, ସ୍ନେହା ଓ ମନ୍ଦେହ; ସମସ୍ତେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱରେ ଲଗି ରହନ୍ତି ।
ବ୍ରହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚାନୁକ୍ରମୋଦିତାଃ ॥ ୨,୪.
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଏହି କ୍ରମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି ।
ଯଥୋସ୍କକର୍ମକର୍ତୃତ୍ଵାତ୍ସ୍ଵାଧିକାରୋକ୍ଷଯାଯ ତେ । ତତ୍ରୈଵ ତଂ କୁଶଦ୍ଵୀପେ ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ଜନାର୍ଦନମ୍ । ଯଜନ୍ତଃ କ୍ଷପଯନ୍ତ୍ଯୁଗ୍ରମଧିକାରଫଲପ୍ରଦମ୍ ॥ ୨,୪.
ନିଜ ନିଜ କର୍ମ ଓ ଅଧିକାର ଦ୍ୱାରା, କୁଶ ଦ୍ୱୀପରେ ସେମାନେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଆକାରରେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଅତିରିକ୍ତ ଅଧିକାରର କଠୋର ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।
ଵିଦ୍ରୁମୋ ହେମଶୈଲଶ୍ଚ ଦ୍ଯତିମାନ୍ ପୁଷ୍ପଵାଂସ୍ତଥା । କୁଶଶଯୋ ହରିଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତମୋ ମନ୍ଦରାଚଲଃ ॥ ୨,୪.
ବିଦ୍ରୁମ, ହେମଶୈଳ, ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ପୁଷ୍ପବନ୍, କୁଶଶୟ, ହରି ଏବଂ ସପ୍ତମ ମନ୍ଦରାଚଳ — ଏହି ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଅଛି ।
ଵର୍ଷାଚଲାସ୍ତୁ ସପ୍ତୈତେ ତତ୍ର ଦ୍ଵୀପେ ମହାମୁନେ । ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତ ତାସାଂ ତୁ ଶୃଣୁ ନାମାନ୍ଯନୁକ୍ରମାତ୍ ॥ ୨,୪.
ମହାମୁନି, ଏହି ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଏହି ଦ୍ୱୀପରେ ଅଛି । ସେଠାରେ ସାତଟି ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତାଙ୍କର ନାମ ଅନୁକ୍ରମରେ ଶୁଣ ।
ଧୂତପାପା ଶିଵା ଚୈଵ ପଵିତ୍ରା ସଂମତିସ୍ତଥା । ଵିଦ୍ଯୁଦମ୍ଭା ମହୀ ଚାନ୍ଯା ସର୍ଵପାପ ହରାସ୍ତ୍ଵିମାଃ ॥ ୨,୪.
ଧୂତପାପା, ଶିବା, ପବିତ୍ରା, ସମ୍ମତି, ବିଦ୍ୟୁଦମ୍ଭା, ମହୀ ଏବଂ ସର୍ବପାପହରା — ଏହି ସାତଟି ନଦୀ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ ।
ଅନ୍ଯାଃ ସହସ୍ରଶସ୍ତତ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯସ୍ତଥାଚଲାଃ । କୁଶଦ୍ଵୀପେ ଗୁଶସ୍ତମ୍ବଃ ସଂଜ୍ଞଯା ତସ୍ଯ ତତ୍ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୨,୪.
ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ହଜାର ହଜାର ଛୋଟ ନଦୀ ଓ ଛୋଟ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଅଛି । କୁଶଦ୍ୱୀପରେ ଗୁଶସ୍ତମ୍ଭ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ତତ୍ପ୍ରମାଣେନ ସ ଦ୍ଵୀପୋ ଘୃତୋଦେନ ସମାଵୃତଃ । ଘୃତୋଦଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ରୋ ଵୈ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପେନ ସଂଵୃତଃ ॥ ୨,୪.
ସେ ଦ୍ୱୀପଟି ଏହି ମାପରେ ଘୃତୋଦ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି । ଘୃତୋଦ ସମୁଦ୍ରକୁ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଘେରିଛି ।
କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପୋ ମହାଭାଗ ଶ୍ରୁଯତାଞ୍ଚାପରୋ ମହାନ୍ । କୁଶଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରା ଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣୋ ଯସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଃ ॥ ୨,୪.
ହେ ମହାଭାଗ, ଏବେ ଆଉ ଏକ ମହାଦ୍ୱୀପ — କ୍ରଉଞ୍ଚ — ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ଏହାର ବିସ୍ତାର କୁଶଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣ ।
କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପେ ଦ୍ଯୁତିମତଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତନ୍ନାମାନି ଚ ଵର୍ଷାଣି ତେଷାଂ ଚକ୍ରେ ମହୀପତିଃ ॥ ୨,୪.
କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପରେ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ରାଜା ହେଲେ । ସେ ଭୂମିଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ନାମରେ ରଖିଲେ ।
କୁଶଲୋ ମଲ୍ଲଗଶ୍ଚୋଷ୍ଣଃ ପୀଵରୋଥାନ୍ଧକାରକଃ । ମୁନିଶ୍ଚ ଦୁନ୍ଦୁଭିଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତୈତେ ତତ୍ସୁତା ମୁନେ ॥ ୨,୪.
କୁଶଳ, ମଲ୍ଲଗ, ଉଷ୍ଣ, ପୀବର, ଅନ୍ଧକାରକ, ମୁନି ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭି — ଏହି ସାତଟି ତାଙ୍କ ପୁଅ, ମୁନି ।
ତତ୍ରାପି ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵସେଵିତାଃ ସୁମନୋହରାଃ । ଵର୍ଷାଚଲା ମହାବୁଦ୍ଧେ ତେଷାଂ ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ ॥ ୨,୪.
ସେଠାରେ ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଯାଉଥିବା ମନୋହର ପାହାଡ଼ ଅଛି । ମହାବୁଦ୍ଧି, ତାଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ ।
କ୍ରୌଞ୍ଚଶ୍ଚ ଵାମନଶ୍ଚୈଵ ତୃତୀଯଶ୍ଚାନ୍ଧକାରକଃ । ଚତୁର୍ଥୋ ରତ୍ନଶୈଲଶ୍ଚ ସ୍ଵାହିନୀ ହଯସନ୍ନିଭଃ ॥ ୨,୪.
କ୍ରଉଞ୍ଚ, ବାମନ, ତୃତୀୟ ଅନ୍ଧକାରକ, ଚତୁର୍ଥ ରତ୍ନଶୈଳ, ସ୍ୱାହିନୀ ଏବଂ ହୟସନ୍ନିଭ — ଏହି ପାହାଡ଼ ଅଛି ।
ଦିଵାଵୃତ୍ପଞ୍ଚମଶ୍ଚାତ୍ର ତଥାନ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଡରୀକଵାନ୍ । ଦୁନ୍ଦୁଭିଶ୍ଚ ମହାଶୈଲୋ ଦ୍ଵିଗୁଣାସ୍ତ ପରସ୍ପରମ୍ । ଦ୍ଵୀପାଦ୍ଵୀପେଷୁ ଯେ ଶୈଲା ଯଥା ଦ୍ଵୀପାନି ତେ ତଥା ॥ ୨,୪.
ଦିଭାବୃତ ପଞ୍ଚମ, ପୁଣ୍ଡରୀକବନ୍ ଏବଂ ଦୁନ୍ଦୁଭି — ଏହି ମହାପାହାଡ଼ । ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀର ଦୁଇଗୁଣ ଏବଂ ଦ୍ୱୀପମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ।
ଵର୍ଷେଷ୍ଵେତେଷୁ ରମ୍ଯେଷୁ ତଥା ଶୈଲଵରେଷୁ ଚ । ନିଵସଂତି ନିରାତଙ୍କାଃ ସହ ଦେଵଗଣୈଃ ପ୍ରଜାଃ ॥ ୨,୪.
ଏହି ସୁନ୍ଦର ଭୂମି ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋକମାନେ ଦେବମାନେ ସହିତ ନିର୍ଭୟ ରହନ୍ତି ।
ପୁଷ୍କରାଃ ପୁଷ୍କଲା ଧନ୍ଯାସ୍ତିଷ୍ଯାଖ୍ଯାଶ୍ଚ ମହାମୁନେ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୁଦ୍ରାଶ୍ଚାନୁକ୍ରମୋଦିତାଃ ॥ ୨,୪.
ପୁଷ୍କରା, ପୁଷ୍କଳା, ଧନ୍ୟା ଏବଂ ତିଷ୍ୟା — ମହାମୁନି, ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ନାମ ।
ନଦୀର୍ମୈତ୍ରେଯ ତେ ତତ୍ର ଯାଃ ପିବନ୍ତି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତାଃ । ସପ୍ତପ୍ରଧାନାଃ ଶତଶସ୍ତତ୍ରାନ୍ଯାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରନିମ୍ନଗାଃ ॥ ୨,୪.
ମୈତ୍ରେୟ, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ପାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ । ସାତଟି ପ୍ରମୁଖ ଅଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶତାଧିକ ଛୋଟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ।
ଗୌରୀ କୁମୁଦ୍ଵତୀ ଚୈଵ ସନ୍ଧ୍ଯା ରାତ୍ରିର୍ମନୋଜଵା । କ୍ଷାନ୍ତିଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଡରୀକା ଚ ସପ୍ତୈତା ଵର୍ଷନିମ୍ନଗାଃ ॥ ୨,୪.
ଗୌରୀ, କୁମୁଦ୍ବତୀ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତ୍ରି, ମନୋଜବା, କ୍ଷାନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣ୍ଡରୀକା — ଏହି ସାତଟି ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ ।
ତତ୍ରାପି ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭଗଵାନ୍ପୁଷ୍କାରାଦ୍ଯୈର୍ଜାନାର୍ଦନଃ । ଯାଗୌ ରୁଦ୍ରସ୍ଵରୂପଶ୍ଚ ଇଜ୍ଯତେ ଯଜ୍ଞସନ୍ନିଧୌ ॥ ୨,୪.
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କରାଦ୍ୟ ଓ ଜନାର୍ଦନ ନାମରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ରର ରୂପରେ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି ।
କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପଃ ସମୁଦ୍ରେଣ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦକେନ ଚ । ଆଵୃତଃ ସର୍ଵତଃ କ୍ରୌଞ୍ଚ ଦ୍ଵୀପତୁଲ୍ଯେନ ମାନତଃ ॥ ୨,୪.
କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦଧିମଣ୍ଡ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଯାହା କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପର ମାପରେ ଅଛି ।
ଦଧିମଣ୍ଡୋଦକଶ୍ଚାପି ଶାକଦ୍ଵୀପେନ ସଂଵୃତଃ । କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ମହାମୁନେ ॥ ୨,୪.
ଦଧିମଣ୍ଡ ଜଳର ସମୁଦ୍ରକୁ ଶାକଦ୍ୱୀପ ଘେରିଛି, ଯାହା କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣ ବିସ୍ତାର ଅଛି, ମହାମୁନି ।