ପଞ୍ଚଧାଽଵସ୍ଥିତଃ ସର୍ଗୋ ଧ୍ଯାଯତୋ ପ୍ରତିବୋଧଵାନ୍ । ବହିରନ୍ତୋଽପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ସଂଵୃତାତ୍ମା ନଗାତ୍ମକଃ
ସୃଷ୍ଟି ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା, ସେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ବେଳେ ଅବିବେକରେ ଥିଲା; ଏହା ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ଅନ୍ଧକାର, ନିଜ ସ୍ବଭାବରେ ଆବୃତ, ଏବଂ ଗଛ ରୂପରେ ଥିଲା।
ତମୋମୋହୋ ମହାମୋହସ୍ତାମିସ୍ରୋ ହ୍ଯନ୍ଧସଂଜ୍ଞିତଃ । ଅଵିଦ୍ଯା ପଂଚପର୍ଵୈଷା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ମହାତ୍ମନଃ ॥୫ ପଞ୍ଚଧାଽଵସ୍ଥିତଃ ସର୍ଗୋ ଧ୍ଯାଯତୋ ପ୍ରତିବୋଧଵାନ୍ । ବହିରନ୍ତୋଽପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ସଂଵୃତାତ୍ମା ନଗାତ୍ମକଃ ॥୬ ମୁଖ୍ଯା ନଗା ଯତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମୁଖ୍ଯସର୍ଗସ୍ତତସ୍ତ୍ଵଯମ୍
ସେଇ ମହାମୋହ ଅନ୍ଧକାରଜନିତ, ତାମସ୍ମୋହ ବା ନିରାନ୍ଧକାର ମୋହ; ଏହି ଅଜ୍ଞାନତା ପଞ୍ଚଭାବରେ ମହାବାହୁଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପଞ୍ଚଭିନ୍ନ ରଚନାରେ ତିଆରି, ଏହା ଅବସ୍ଥିତ; ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ ତେବେ ଜାଗ୍ରତ ନଥିବାକୁ ଜଗ୍ରତ କରେ; ଏହା ଅନ୍ତର୍ଭାଗୀ ଓ ବାହ୍ୟ ଉଭୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋକହୀନ, ସ୍ଵୟଂ-ବନ୍ଦି ଏବଂ ନଗର-ହୀନ ଏକ ଆତ୍ମା।
ମୁଖ୍ଯା ନଗା ଯତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମୁଖ୍ଯସର୍ଗସ୍ତତସ୍ତ୍ଵଯମ୍ ୭ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽସାଧକଂ ସର୍ଗମମନ୍ଯଦପରଂ ପୁନଃ
ମୁଖ୍ୟ ଗଛଗୁଡିକୁ ମୁଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ଏହିପରି ଏହାକୁ ମୁଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅସଫଳ ଦେଖି, ସେ ପୁନି ଅନ୍ୟ ଏକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତସ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯତଃ ସର୍ଗସ୍ତିର୍ଯକ୍ସ୍ତ୍ରୋତୋଭ୍ଯଵର୍ତ୍ତତ । ଯସ୍ମାତ୍ତିର୍ଯକ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତିସ୍ସ ତିର୍ଯକ୍ସ୍ରୋତାସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ
ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ତିର୍ୟକ୍ ଧାରାର ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ତିର୍ୟକ୍ ଭାବରେ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ' ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ପଶ୍ଵାଦଯସ୍ତେ ଵିଖ୍ଯାତାସ୍ତମଃପ୍ରାଯା ହ୍ଯଵେଦିନଃ । ଉତ୍ପଥଗ୍ରାହିଣଶ୍ଚୈଵ ତେଽଜ୍ଞାନେ ଜ୍ଞାନମାନିନଃ
ଏହି ସମସ୍ତ, ପଶୁ ଆଦି ଥିବା, ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନୀ; ତେବେ ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ ପଥରେ ଚାଲେ, ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଭାବନା କରନ୍ତି।
ଅହଂକୃତା ଅହଂମାନା ଅଷ୍ଟାଵିଂଶଦ୍ଵଧାତ୍ମକାଃ । ଅତଃ ପ୍ରକାଶାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଆଵୃତାଶ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ତେମାନେ ଅହଂକାର ଓ ଅହଂମାନରେ ଚାଲିଥିବା, ଅଠାଇଶ ପ୍ରକାରର; ଏହିପରି, ସମସ୍ତେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପର ଆବୃତ।
ତମପ୍ଯସାଧକଂ ମତ୍ଵା ଧ୍ଯାଯତୋନ୍ଯସ୍ତତୋଽଭଵତ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତାସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋର୍ଧ୍ଵମଵର୍ତ୍ତତ
ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଅସଫଳ ଭାବି, ସେ ଆଉ ଚିନ୍ତନ କଲେ; ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଉପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାକୁ 'ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ' କୁହାଯାଏ।
ତେ ସୁଖପ୍ରୀତିବହୁଲା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ନାଵୃତାଃ । ପ୍ରକାଶା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ଊର୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତୋଦ୍ଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତେମାନେ ସୁଖ ଓ ପ୍ରୀତିରେ ଭରିଥିବା, ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ଅବିରୋଧ; ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି।
ତୁଷ୍ଟାତ୍ମାନସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଦେଵସର୍ଗସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ । ତସ୍ମିନ୍ସର୍ଗେଭଵତ୍ପ୍ରୀତିର୍ନିଷ୍ପନ୍ନେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତଦା
ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏହି ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି 'ଦେବସୃଷ୍ଟି' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସଫଳ ହେଲାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନେ ପ୍ରୀତି ହେଲା।
ତତୋନ୍ଯଂ ସ ତଦା ଦଧ୍ଯୌ ସାଧକଂ ସର୍ଗମୁତ୍ତମମ୍ . ଅସାଧକାଂସ୍ତୁ ତାଞ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଖ୍ଯସର୍ଗାଦିସମ୍ଭଵାନ୍
ତାପରେ ସେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସଫଳ ସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ମୁଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଆଦି ଅସଫଳ ଥିବାକୁ ଜାଣି।
ତଥାଭିଧ୍ଯାଯତସ୍ତସ୍ଯ ସତ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯିନସ୍ତତଃ । ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵ ଚାଵ୍ଯକ୍ତାଦର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତାସ୍ତୁ ସାଧକଃ
ଏପରି ସତ୍ୟ ଭାବନାରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଅଧୋଗାମୀ ଏବଂ ସଫଳ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକଟ ହେଲା।
ଯସ୍ମାଦର୍ଵାଗ୍ଵ୍ଯଵର୍ତ୍ତନ୍ତ ତତୋର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତସସ୍ତୁ ତେ । ତେ ଚ ପ୍ରକାଶବହୁଲାସ୍ତମୋଦ୍ରି କ୍ତା ରଜୋଧିକାଃ
ଉପରକୁ ଯିବା ଧାରାରୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କର ଉପରକୁ ଯିବା ଭାଷା ନଥିଲା; ଏହି ଭାଷାଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ଆଲୋକରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ଧାରରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଇ, ରଜୋଗୁଣରେ ଅଧିକ ଥିଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ତେ ଦୁଃଖବହୁଲା ଭୂଯୋଭୂଯଶ୍ଚ କାରିଣଃ । ପ୍ରକାଶା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ମନୁଷ୍ଯାଃ ସାଧକାସ୍ତୁ ତେ
ଏହି କାରଣରୁ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୁନିପୁନି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଭିତର ଓ ବାହାରରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସେମାନେ ସଫଳତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେତେ କଥିତାଃ ସର୍ଗାଃ ଷଡତ୍ର ମୁନିସତ୍ତମ । ପ୍ରଥମୋ ମହତଃ ସର୍ଗୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ସଃ
ଏଭଳି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ଛଅଟି ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହେଲା; ପ୍ରଥମଟି 'ମହତ' ର ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର।