ଇଜ୍ଯତେ ତତ୍ର ଭଗଵାଂସ୍ତୈର୍ଵର୍ଣୈରାର୍ଯକାଦିଭିଃ । ସୀମରୂପି ଜଗତ୍ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟା ସର୍ଵଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ହରିଃ ॥ ୨,୪.
ଏଉଁଠି ଆର୍ୟକ ଆଦି ଚାରି ଜାତି ଭଗବାନଙ୍କୁ ସୀମା ରୂପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ସର୍ବେଶ୍ୱର ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପପ୍ରମାଣେନ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପଃ ସମାଵୃତଃ । ତଥୈଵେକ୍ଷୁରମୋଦେନ ପରିଵେଷାନୁକାରିଣା ॥ ୨,୪.
ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପ ତାହାର ଆକାର ଅନୁଯାୟୀ ଚିନିହାର ରସର ଅଞ୍ଚଳ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ୍ତ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ତଵ ମୈତ୍ରେଯ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପ ଉଦାହୃତଃ । ସଂକ୍ଷେପେଣ ମଯା ଭୂଯଃ ଶାଲ୍ମଲଂ ମେ ନିସାମଯ ॥ ୨,୪.
ମୈତ୍ରେୟ, ଏପରି ଭାବରେ ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପର ବିବରଣା ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ତୁମକୁ କହିଛି; ଏବେ ମୋର ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପ ବିବରଣା ଶୁଣ।
ଶାଲ୍ମମସ୍ଯେଶ୍ଵରୋଃଵୀରୋ ଵପୁଷ୍ମାଂସ୍ତତ୍ସୁତାଞ୍ଛୃଣୁ । ତେଷାଂ ତୁ ନାମସଂଜ୍ଞାନି ସପ୍ତଵର୍ଷାଣି ତାନି ଵୈ ॥ ୨,୪.
ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପର ଇଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ବୀର, ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ। ତାଙ୍କର ସପ୍ତ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ସପ୍ତ ଭୂମିର ନାମ ମୁଁ ଏବେ କହିବି।
ଶ୍ଵେତୋଥ ହରିତଶ୍ଚୈଵ ଜୀମୂତୋ ରୋହିତସ୍ତଥା । ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ମାନସଶ୍ଚୈଵ ସୁପ୍ରଭଶ୍ଚ ମହାମୁନେ ॥ ୨,୪.
ହେ ମହାମୁନି, ଶ୍ୱେତ, ହରିତ, ଜୀମୂତ, ରୋହିତ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ମାନସ ଓ ସୁପ୍ରଭ — ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଅଛି ।
ଶାଲ୍ମଲେନ ସମୁଦ୍ରୋସୌ ଦ୍ଵୀପେନେକ୍ଷୁରସୋଦକଃ । ଵିସ୍ତାରଦ୍ଵିଗୁଣେନାଥ ସର୍ଵତଃ ସଂଵୃତଃ ସ୍ଥିତଃ ॥ ୨,୪.
ଶାଲମଳୀ ଦ୍ୱୀପକୁ ଘେରିଥିବା ସମୁଦ୍ରଟିକୁ 'ସୁରୋଦ' କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଜଳ ଇକ୍ଷୁର ଦ୍ୱାରା ମିଠା, ଏହା ଦ୍ୱୀପଟିଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ଚଉଡ଼ା ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ ।
ତତ୍ରାପି ପର୍ଵତାଃ ସପ୍ତ ଵିଜ୍ଞେଯା ରତ୍ନଯୋନଯଃ । ଵର୍ଷାଭିଵ୍ଯଞ୍ଜକା ଯେ ତୁ ତଥା ସପ୍ତ ଚ ନିମ୍ନଗାଃ ॥ ୨,୪.
ସେଠି ମଣିର ଉତ୍ସ ଥିବା ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଓ ସାତଟି ମହା ନଦୀ ଅଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଭୂମିକୁ ଅଲଗା କରିଥାନ୍ତି ।
କୁମୁଦଶ୍ଚେନ୍ନତଶ୍ଚୈଵ ତୃତୀଯଶ୍ଚ ବଲାହକଃ । ଦ୍ରୋଣୋ ଯତ୍ର ମହୌଷଧ୍ଯଃ ସ ଚତୁର୍ଥୋ ମହୀଧରଃ ॥ ୨,୪.
କୁମୁଦ, ନତ, ତୃତୀୟ — ବଳାହକ ଓ ଚତୁର୍ଥ — ଦ୍ରୋଣ; ଦ୍ରୋଣ ପାହାଡ଼ରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଔଷଧି ହୁଏ ।
କଙ୍କସ୍ତୁପଞ୍ଚମଃ ଷଷ୍ଠୀ ମହିଷଃ ସପ୍ତମସ୍ତଥା । କକୁଦ୍ମାନ୍ପର୍ଵତଵରଃ ସରିନ୍ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ ॥ ୨,୪.
ପଞ୍ଚମ ପାହାଡ଼ କଙ୍କ, ଷଷ୍ଠ ମହିଷ ଓ ସପ୍ତମ କକୁଦ୍ମତ — ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏବେ ମୁଁ ନଦୀମାନଙ୍କ ନାମ କୁହିବି ।
ଯୋନିତୋଯୋ ଵିତୃଷ୍ଣା ଚ ଚନ୍ଦ୍ରା ମୁକ୍ତା ଵିମୋଚନୀ । ନିଵୃତ୍ତିଃ ସପ୍ତମୀ ତାସାଂ ସ୍ମୃତାସ୍ତାଃ ପାପଶାନ୍ତିଦାଃ ॥ ୨,୪.
ଯୋନି, ତୋୟ, ବିତୃଷ୍ଣା, ଚନ୍ଦ୍ରା, ମୁକ୍ତା, ବିମୋଚନୀ ଓ ନିବୃତ୍ତି — ଏହି ସାତଟି ନଦୀ ପାପ ଦୂର କରେ ।
ଶ୍ଵେତଞ୍ଚ ହରିତଂ ଚୈଵ ଵୈଦ୍ଯୁତଂ ମାନସଂ ତଥା । ଜୀମୂତଂ ରୋହିତଂ ଚୈଵ ସୁପ୍ରଭଂ ଚାପି ଶୋଭନମ୍ । ସପ୍ତୈତାନି ତୁ ଵର୍ଷାଣି ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଯୁତାନି ଵୈ ॥ ୨,୪.
ଶ୍ୱେତ, ହରିତ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ମାନସ, ଜୀମୂତ, ରୋହିତ ଓ ସୁପ୍ରଭ — ଏହି ସାତଟି ଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ ଚାରି ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ରହିଛନ୍ତି ।
ଶାଲ୍ମଲେ ଯେ ତୁ ଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଵସନ୍ତ୍ଯେତେ ମହାମୁନେ । କପିଲାଶ୍ଚାରୁଣାଃ ପୀତାଃ କୃଷ୍ଣାଶ୍ଚୈଵ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ॥ ୨,୪.
ହେ ମହାମୁନି, ଶାଲମଳୀ ଦ୍ୱୀପରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଲୋକ ରହନ୍ତି — କପିଳ (ଅଳ୍ପ ଧୂସର), ଆରୁଣ (ଲାଲ), ପୀତ (ହଳଦିଆ) ଓ କୃଷ୍ଣ (କଳା); ସମସ୍ତେ ଅଲଗା ଅଲଗା ।
ବ୍ରହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୁଦ୍ରାଶ୍ଚୈଵ ଯଜନ୍ତିତମ୍ । ଭଗଵନ୍ତଂ ସମସ୍ତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁମାତ୍ମାନମଵ୍ଯଯମ୍ । ଵାଯୁଭୂତଂ ମଖଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଯଜ୍ଵନୋ ଯଜ୍ଞସଂସ୍ଥିତିମ୍ ॥ ୨,୪.
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେଠି ଭଗବାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ, ବାୟୁର ଆକାରରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥିତି ରହିଛି ।
ଦେଵାନାମତ୍ର ସାନ୍ନଧ୍ଯମତୀଵ ସୁମନୋହରେ । ଶାଲ୍ମଲିଃ ସୁମହାନ୍ଵୃକ୍ଷୋ ନାମ୍ନା ନିର୍ଵୃତିକାରକଃ ॥ ୨,୪.
ସେଠି ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ବଡ଼ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଶାଲମଳୀ ଗଛ ଅଛି; ଏହାକୁ 'ନିବୃତ୍ତିକାରକ' ନାମରେ ଜଣାଯାଏ ।
ଏଷ ଦ୍ଵୀପଃ ସମୁଦ୍ରେଣ ସୁରୋଦେନ ସମାଵୃତଃ । ଵିସ୍ତାରାଚ୍ଛାଲ୍ମଲସ୍ଯୈଵ ସମେନ ତୁ ସମନ୍ତତଃ ॥ ୨,୪.
ଏହି ଦ୍ୱୀପଟି ସୁରୋଦ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ଏହାର ବିସ୍ତାର ଶାଲମଳୀ ଦ୍ୱୀପର ସମାନ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ।
ସୁରୋଦକଃ ପରିଵୃତଃ କୁଶଦ୍ଵୀପେନ ସର୍ଵତଃ । ଶାଲ୍ମଲସ୍ଯ ତୁ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ସମନ୍ତତଃ ॥ ୨,୪.
ସୁରୋଦ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ଏହାର ପାଖରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କୁଶ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହା ଶାଲମଳୀ ଦ୍ୱୀପରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ଚଉଡ଼ା ।
ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତଃ କୁଶଦ୍ଵୀପେ ସପ୍ତ ପୁତ୍ରାଞ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ତାନ୍ ॥ ୨,୪.
କୁଶ ଦ୍ୱୀପର ଶାସକ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତଙ୍କ ସାତ ପୁଅଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ ।
ଉଦ୍ଭିଦୋ ଵେଣୁମାଂଶ୍ଚୈଵ ଵେରଥୋ ଲମ୍ବନୋ ଧୃତିଃ । ପ୍ରଭାକରୋତିକପିଲସ୍ତନ୍ନାମା ଵର୍ଷପଦ୍ଧତିଃ ॥ ୨,୪.
ଉଦ୍ଭିଦ, ବେଣୁମାନ, ବେରଥ, ଲମ୍ବନ, ଧୃତି, ପ୍ରଭାକର ଓ କପିଳ — ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ; ଏହା ଅନୁସାରେ ଭୂମି ନାମ ହୋଇଛି ।
ତସ୍ମିନ୍ଵସନ୍ତି ମନୁଜାଃ ସହ ଦୈତେ ଯଦାନଵୈଃ । ତଥୈଵ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷକିଂପୁରୁଷାଦଯଃ ॥ ୨,୪.
ସେଠି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ରହନ୍ତି; ଏହିପରି ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ।
ଵର୍ଣାସ୍ତତ୍ରାପି ଚତ୍ଵାରୋ ନିଜାନୁଷ୍ଠାନତତ୍ପରାଃ । ଦମିନଃ ଶୁଷ୍ମିଣଃ ସ୍ନେହା ମନ୍ଦେହାଶ୍ଚ ମହାମୁନେ ॥ ୨,୪.
ସେଠି ମଧ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଶ୍ରେଣୀ ଅଛି — ଦମିନ, ଶୁଷ୍ମିନ, ସ୍ନେହା ଓ ମନ୍ଦେହ; ସମସ୍ତେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱରେ ଲଗି ରହନ୍ତି ।
ବ୍ରହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚାନୁକ୍ରମୋଦିତାଃ ॥ ୨,୪.
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଏହି କ୍ରମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି ।
ଯଥୋସ୍କକର୍ମକର୍ତୃତ୍ଵାତ୍ସ୍ଵାଧିକାରୋକ୍ଷଯାଯ ତେ । ତତ୍ରୈଵ ତଂ କୁଶଦ୍ଵୀପେ ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ଜନାର୍ଦନମ୍ । ଯଜନ୍ତଃ କ୍ଷପଯନ୍ତ୍ଯୁଗ୍ରମଧିକାରଫଲପ୍ରଦମ୍ ॥ ୨,୪.
ନିଜ ନିଜ କର୍ମ ଓ ଅଧିକାର ଦ୍ୱାରା, କୁଶ ଦ୍ୱୀପରେ ସେମାନେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଆକାରରେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଅତିରିକ୍ତ ଅଧିକାରର କଠୋର ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।
ଵିଦ୍ରୁମୋ ହେମଶୈଲଶ୍ଚ ଦ୍ଯତିମାନ୍ ପୁଷ୍ପଵାଂସ୍ତଥା । କୁଶଶଯୋ ହରିଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତମୋ ମନ୍ଦରାଚଲଃ ॥ ୨,୪.
ବିଦ୍ରୁମ, ହେମଶୈଳ, ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ପୁଷ୍ପବନ୍, କୁଶଶୟ, ହରି ଏବଂ ସପ୍ତମ ମନ୍ଦରାଚଳ — ଏହି ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଅଛି ।
ଵର୍ଷାଚଲାସ୍ତୁ ସପ୍ତୈତେ ତତ୍ର ଦ୍ଵୀପେ ମହାମୁନେ । ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତ ତାସାଂ ତୁ ଶୃଣୁ ନାମାନ୍ଯନୁକ୍ରମାତ୍ ॥ ୨,୪.
ମହାମୁନି, ଏହି ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଏହି ଦ୍ୱୀପରେ ଅଛି । ସେଠାରେ ସାତଟି ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତାଙ୍କର ନାମ ଅନୁକ୍ରମରେ ଶୁଣ ।
ଧୂତପାପା ଶିଵା ଚୈଵ ପଵିତ୍ରା ସଂମତିସ୍ତଥା । ଵିଦ୍ଯୁଦମ୍ଭା ମହୀ ଚାନ୍ଯା ସର୍ଵପାପ ହରାସ୍ତ୍ଵିମାଃ ॥ ୨,୪.
ଧୂତପାପା, ଶିବା, ପବିତ୍ରା, ସମ୍ମତି, ବିଦ୍ୟୁଦମ୍ଭା, ମହୀ ଏବଂ ସର୍ବପାପହରା — ଏହି ସାତଟି ନଦୀ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ ।
ଅନ୍ଯାଃ ସହସ୍ରଶସ୍ତତ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯସ୍ତଥାଚଲାଃ । କୁଶଦ୍ଵୀପେ ଗୁଶସ୍ତମ୍ବଃ ସଂଜ୍ଞଯା ତସ୍ଯ ତତ୍ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୨,୪.
ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ହଜାର ହଜାର ଛୋଟ ନଦୀ ଓ ଛୋଟ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଅଛି । କୁଶଦ୍ୱୀପରେ ଗୁଶସ୍ତମ୍ଭ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ତତ୍ପ୍ରମାଣେନ ସ ଦ୍ଵୀପୋ ଘୃତୋଦେନ ସମାଵୃତଃ । ଘୃତୋଦଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ରୋ ଵୈ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପେନ ସଂଵୃତଃ ॥ ୨,୪.
ସେ ଦ୍ୱୀପଟି ଏହି ମାପରେ ଘୃତୋଦ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି । ଘୃତୋଦ ସମୁଦ୍ରକୁ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଘେରିଛି ।
କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପୋ ମହାଭାଗ ଶ୍ରୁଯତାଞ୍ଚାପରୋ ମହାନ୍ । କୁଶଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରା ଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣୋ ଯସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଃ ॥ ୨,୪.
ହେ ମହାଭାଗ, ଏବେ ଆଉ ଏକ ମହାଦ୍ୱୀପ — କ୍ରଉଞ୍ଚ — ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ଏହାର ବିସ୍ତାର କୁଶଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣ ।
କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପେ ଦ୍ଯୁତିମତଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତନ୍ନାମାନି ଚ ଵର୍ଷାଣି ତେଷାଂ ଚକ୍ରେ ମହୀପତିଃ ॥ ୨,୪.
କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପରେ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ରାଜା ହେଲେ । ସେ ଭୂମିଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ନାମରେ ରଖିଲେ ।
କୁଶଲୋ ମଲ୍ଲଗଶ୍ଚୋଷ୍ଣଃ ପୀଵରୋଥାନ୍ଧକାରକଃ । ମୁନିଶ୍ଚ ଦୁନ୍ଦୁଭିଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତୈତେ ତତ୍ସୁତା ମୁନେ ॥ ୨,୪.
କୁଶଳ, ମଲ୍ଲଗ, ଉଷ୍ଣ, ପୀବର, ଅନ୍ଧକାରକ, ମୁନି ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭି — ଏହି ସାତଟି ତାଙ୍କ ପୁଅ, ମୁନି ।