ନଵଵର୍ଷଂ ତୁ ମୈତ୍ରେଯ ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପମିଦଂ ମଯା । ଲକ୍ଷଯୋଜନଵିସ୍ତାରଂ ସଂକ୍ଷେପାତ୍କଥିତଂ ତଵ ॥ ୨,୩.
ମୈତ୍ରେୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପର ନଉଟି ଭାଗ ବିଷୟରେ କହିଛି, ଯାହାର ବିସ୍ତାର ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ।
ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପଂ ସମାଵୃତ୍ଯ ଲକ୍ଷଯୋଜନଵିସ୍ତରଃ । ମୈତ୍ରେଯ ଵଲଯାକାରଃ ସ୍ଥିତଃ କ୍ଷାରୋଦଧିର୍ବହିଃ ॥ ୨,୩.
ମୈତ୍ରେୟ, ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବିସ୍ତାର ଥିବା ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପକୁ ଘେରି ରିଙ୍ଗ ଆକାରରେ ନମକ ଜଳର ସାଗର ବହିରେ ଅଛି।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ କ୍ଷାରୋଦେନ ଯଥା ଦ୍ଵୀପୋ ଜମ୍ବୂସଂଜ୍ଞୋଽଭିଵେଷ୍ଟିତଃ । ସଂଵେଷ୍ଟ୍ଯ କ୍ଷାରମୁଦଧିଂ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପସ୍ତଥା ସ୍ଥିତଃ ॥ ୨,୪.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଯେପରି ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପ ନମକ ଜଳର ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ସେପରି ଏହି ସାଗରକୁ ଘେରି ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ବୀପ ଅଛି।
ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରଃ ଶତସାହସ୍ରସଂମିତଃ । ସ ଏଵଂ ଦ୍ଵିଗୁଣୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପ ଉଦାହୃତଃ ॥ ୨,୪.
ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପର ବିସ୍ତାର ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ; ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ବୀପ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହାର ଦୁଇ ଗୁଣ ଏବଂ ବଡ଼।
ସପ୍ତ ମେଧାତିଥେଃ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପେଶ୍ଵରସ୍ଯ ଵୈ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତହଯୋ ନାମ ଶିଶିରସ୍ତଦନନ୍ତରଃ ॥ ୨,୪.
ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ବୀପର ରାଜା ମେଧାତିଥିଙ୍କର ସାତି ପୁଅ—ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଶାନ୍ତହୟ ଓ ତାପରେ ଶିଶିର।
ସୁଖୋଦଯସ୍ତଥାନନ୍ଦଃ ଶିଵଃ କ୍ଷେମକ ଏଵ ଚ । ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚ ସପ୍ତମସ୍ତେଷାଂ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପେଶ୍ଵରା ହି ତେ ॥ ୨,୪.
ସୁଖୋଦୟ, ଆନନ୍ଦ, ଶିବ, କ୍ଷେମକ ଓ ସପ୍ତମ ଧ୍ରୁବ—ଏମାନେ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ବୀପର ଶାସକ।
ପୂର୍ଵଂ ଶାନ୍ତହଯଂ ଵର୍ଷଂ ଶିଶିରଂ ଚ ସୁଖଂ ତଥା । ଆନନ୍ଦଂ ଚ ଶିଵଂ ଚୈଵ କ୍ଷେମକଂ ଧ୍ରୁଵମେଵ ଚ ॥ ୨,୪.
ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତହୟ, ବର୍ଷ, ଶିଶିର, ସୁଖ, ଆନନ୍ଦ, ଶିବ, କ୍ଷେମକ ଏବଂ ଧ୍ରୁବ ଏହି ସପ୍ତ ଭୂମି ଅଛି।
ମର୍ଯାଦାକାରକାସ୍ତେଷାଂ ତଥାନ୍ଯେ ଵର୍ଷପର୍ଵତାଃ । ସପ୍ତୈଵ ତେଷାଂ ନାମାନି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମୁନିସତ୍ତମ ॥ ୨,୪.
ଏହି ସପ୍ତ ଭୂମିର ସୀମା ପର୍ବତମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏଉଁଠି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ସପ୍ତ ପର୍ବତର ନାମ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଗୋମଦେଶ୍ଚୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ନାରଦୌ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ତଥା । ସୋମକଃ ମୁମନାଶ୍ଚୈଵ ଵୈଭ୍ରାଜଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତମଃ ॥ ୨,୪.
ଗୋମଦ, ଚନ୍ଦ୍ର, ନାରଦ, ଦୁନ୍ଦୁଭି, ସୋମକ, ମୁମନା ଏବଂ ସପ୍ତମ ହେଉଛି ବୈଭ୍ରାଜ।
ଵର୍ଷାଚଲେଷୁ ରମ୍ଯେଷୁ ଵର୍ଷେଷ୍ଵେତେଷୁ ଚାନଘାଃ । ଵସଂତି ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵସହିତାଃ ସତତଂ ପ୍ରଜାଃ ॥ ୨,୪.
ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଏହି ଭୂମିରେ, ପାପହୀନ ଲୋକମାନେ ଦେବତା ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ସହିତ ସଦା ଏକାଠି ବସନ୍ତି।
ତେଷୁ ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାଶ୍ଚିରାଚ୍ଚ ମ୍ରିଯତେ ଜନଃ । ନାଧଯୋ ଵ୍ଯାଧଯୋ ଵାପି ସର୍ଵକାଲସୁଖଂ ହି ତତ୍ ॥ ୨,୪.
ଏହି ଭୂମିରେ ପବିତ୍ର ଜନପଦ ଅଛି; ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ଏଉଁଠି ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ରୋଗ ନାହିଁ; ସମୟ ସବୁବେଳେ ସୁଖ ରହିଛି।
ତେଷାଂ ନଦ୍ଯସ୍ତୁ ସପ୍ତୈଵ ଵର୍ଷାଣାଂ ଚ ସମୁଦ୍ରଗାଃ । ନାମତସ୍ତାଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୁତାଃ ପାପଂ ହରନ୍ତି ଯାଃ ॥ ୨,୪.
ଏହି ଭୂମିରେ ସପ୍ତ ନଦୀ ଅଛି, ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଉଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କର ନାମ କହିବି, ଯେଉଁ ନାମ ଶୁଣିଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ।
ଅନୁତପ୍ତା ଶିଖୀ ଚୈଵ ଵିପାଶା ତ୍ରିଦିଵାକ୍ଲମଃ । ଅମୃତା ସୁକୃତା ଚୈଵ ସପ୍ତୈତାସ୍ତତ୍ର ନିମ୍ନଗାଃ ॥ ୨,୪.
ଅନୁତପ୍ତା, ଶିଖୀ, ବିପାଶା, ତ୍ରିଦିବାକ୍ଳମ, ଅମୃତା, ସୁକୃତା ଏବଂ ସପ୍ତମ ହେଉଛି ବୈଭ୍ରାଜ; ଏହି ସପ୍ତ ନଦୀ ଏଉଁଠି ବହିଯାଉଛି।
ଏତେ ଶୈଲାସ୍ତଥା ନଦ୍ଯଃ ପ୍ରଧାନାଃ କଥିତାସ୍ତଵ । କ୍ଷୁଦ୍ରଶୈଲାସ୍ତଥା ନଦ୍ଯସ୍ତତ୍ର ସନ୍ତି ସହସ୍ରଶଃ । ତାଃ ପିବନ୍ଦି ସଦାହୃଷ୍ଟା ନଦୀର୍ଜନପଦାସ୍ତୁତେ ॥ ୨,୪.
ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ ଏବଂ ନଦୀ ବିବରଣା କରିଛି; ଏଉଁଠି ଅନେକ ଛୋଟ ପର୍ବତ ଏବଂ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ତୁମ ଭୂମିର ଲୋକମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ନଦୀର ଜଳ ପିଉନ୍ତି।
ଅପସର୍ପିଣୀ ନ ତେଷାଂ ଵୈ ନ ଚୈଵୋତ୍ସର୍ପିଣୀ ଦ୍ଵିଜ । ନ ତ୍ଵେଵାସ୍ତି ଯୁଗାଵସ୍ଥା ତେଷୁ ସ୍ତାନେଷୁ ସପ୍ତସୁ ॥ ୨,୪.
ଏଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଆପସର୍ପିଣୀ କିମ୍ବା ଉତ୍ସର୍ପିଣୀ ଯୁଗ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସପ୍ତ ଭୂମିରେ ଯୁଗର ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ତ୍ରେତାଯୁଗସମଃ କାଲଃ ସର୍ଵଦୈଵ ମହାମତେ । ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପାଦିଷୁ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଶାକଦ୍ଵୀପାନ୍ତିକେଷୁ ଵୈ ॥ ୨,୪.
ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପମାନେ, ଶାକ ଦ୍ୱୀପର ପାଖରେ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମୟ ସଦା ତ୍ରେତାଯୁଗ ସମାନ ରହିଥାଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ପଞ୍ଚ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଜନା ଜୀଵନ୍ତ୍ଯନାମଯାଃ । ଧର୍ମଃ ପଞ୍ଚସ୍ଵଥୈତେଷୁ ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିଭାଗଶଃ ॥ ୨,୪.
ଏଉଁଠି ଲୋକମାନେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଅସୁସ୍ଥ ନ ହୋଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂମିରେ ଧର୍ମ ଚାରି ଜାତି ଏବଂ ଆଶ୍ରମ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
ଵର୍ଣାଶ୍ଚ ତତ୍ର ଚତ୍ଵାରସ୍ତାନ୍ନିବୋଧ ଵଦାମି ତେ ॥ ୨,୪.
ଏଉଁଠି ଚାରି ଜାତି ଅଛି; ମୁଁ ତୁମକୁ ତାଙ୍କ ବିବରଣା କହିବି।
ଆର୍ଯକାଃ କୁରାରଶ୍ଚୈଵ ଵିଦିଶ୍ଯା ଭାଵିନଶ୍ଚେ ତେ । ଵିପ୍ରକ୍ଷତ୍ରିଵୈଶ୍ଯାସ୍ତେ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ମୁନିସତ୍ତମ ॥ ୨,୪.
ତାଙ୍କୁ ଆର୍ୟକ, କୁରାର, ବିଦିଶ୍ୟା ଏବଂ ଭାବିନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ଶୂଦ୍ର, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଜ୍ମବୂଵୃକ୍ଷପ୍ରମାଣସ୍ତୁ ତନ୍ମଧ୍ଯେ ସୁମହାଂସ୍ତରୁଃ । ପ୍ଲକ୍ଷସ୍ତନ୍ନାମସଂଜ୍ଞୋଯଂ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ॥ ୨,୪.
ଏହି ଭୂମିର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି, ପୃଥିବୀର ଗଛମାନେ ମାପିଲେ ଏହା ବହୁତ ବଡ଼। ଏହାକୁ ପ୍ଲକ୍ଷ ଗଛ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ପ୍ଲକ୍ଷ ହେଉଛି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଇଜ୍ଯତେ ତତ୍ର ଭଗଵାଂସ୍ତୈର୍ଵର୍ଣୈରାର୍ଯକାଦିଭିଃ । ସୀମରୂପି ଜଗତ୍ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟା ସର୍ଵଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ହରିଃ ॥ ୨,୪.
ଏଉଁଠି ଆର୍ୟକ ଆଦି ଚାରି ଜାତି ଭଗବାନଙ୍କୁ ସୀମା ରୂପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ସର୍ବେଶ୍ୱର ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପପ୍ରମାଣେନ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପଃ ସମାଵୃତଃ । ତଥୈଵେକ୍ଷୁରମୋଦେନ ପରିଵେଷାନୁକାରିଣା ॥ ୨,୪.
ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପ ତାହାର ଆକାର ଅନୁଯାୟୀ ଚିନିହାର ରସର ଅଞ୍ଚଳ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ୍ତ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ତଵ ମୈତ୍ରେଯ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପ ଉଦାହୃତଃ । ସଂକ୍ଷେପେଣ ମଯା ଭୂଯଃ ଶାଲ୍ମଲଂ ମେ ନିସାମଯ ॥ ୨,୪.
ମୈତ୍ରେୟ, ଏପରି ଭାବରେ ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପର ବିବରଣା ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ତୁମକୁ କହିଛି; ଏବେ ମୋର ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପ ବିବରଣା ଶୁଣ।
ଶାଲ୍ମମସ୍ଯେଶ୍ଵରୋଃଵୀରୋ ଵପୁଷ୍ମାଂସ୍ତତ୍ସୁତାଞ୍ଛୃଣୁ । ତେଷାଂ ତୁ ନାମସଂଜ୍ଞାନି ସପ୍ତଵର୍ଷାଣି ତାନି ଵୈ ॥ ୨,୪.
ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପର ଇଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ବୀର, ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ। ତାଙ୍କର ସପ୍ତ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ସପ୍ତ ଭୂମିର ନାମ ମୁଁ ଏବେ କହିବି।
ଶ୍ଵେତୋଥ ହରିତଶ୍ଚୈଵ ଜୀମୂତୋ ରୋହିତସ୍ତଥା । ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ମାନସଶ୍ଚୈଵ ସୁପ୍ରଭଶ୍ଚ ମହାମୁନେ ॥ ୨,୪.
ହେ ମହାମୁନି, ଶ୍ୱେତ, ହରିତ, ଜୀମୂତ, ରୋହିତ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ମାନସ ଓ ସୁପ୍ରଭ — ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଅଛି ।
ଶାଲ୍ମଲେନ ସମୁଦ୍ରୋସୌ ଦ୍ଵୀପେନେକ୍ଷୁରସୋଦକଃ । ଵିସ୍ତାରଦ୍ଵିଗୁଣେନାଥ ସର୍ଵତଃ ସଂଵୃତଃ ସ୍ଥିତଃ ॥ ୨,୪.
ଶାଲମଳୀ ଦ୍ୱୀପକୁ ଘେରିଥିବା ସମୁଦ୍ରଟିକୁ 'ସୁରୋଦ' କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଜଳ ଇକ୍ଷୁର ଦ୍ୱାରା ମିଠା, ଏହା ଦ୍ୱୀପଟିଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ଚଉଡ଼ା ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ ।
ତତ୍ରାପି ପର୍ଵତାଃ ସପ୍ତ ଵିଜ୍ଞେଯା ରତ୍ନଯୋନଯଃ । ଵର୍ଷାଭିଵ୍ଯଞ୍ଜକା ଯେ ତୁ ତଥା ସପ୍ତ ଚ ନିମ୍ନଗାଃ ॥ ୨,୪.
ସେଠି ମଣିର ଉତ୍ସ ଥିବା ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଓ ସାତଟି ମହା ନଦୀ ଅଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଭୂମିକୁ ଅଲଗା କରିଥାନ୍ତି ।
କୁମୁଦଶ୍ଚେନ୍ନତଶ୍ଚୈଵ ତୃତୀଯଶ୍ଚ ବଲାହକଃ । ଦ୍ରୋଣୋ ଯତ୍ର ମହୌଷଧ୍ଯଃ ସ ଚତୁର୍ଥୋ ମହୀଧରଃ ॥ ୨,୪.
କୁମୁଦ, ନତ, ତୃତୀୟ — ବଳାହକ ଓ ଚତୁର୍ଥ — ଦ୍ରୋଣ; ଦ୍ରୋଣ ପାହାଡ଼ରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଔଷଧି ହୁଏ ।
କଙ୍କସ୍ତୁପଞ୍ଚମଃ ଷଷ୍ଠୀ ମହିଷଃ ସପ୍ତମସ୍ତଥା । କକୁଦ୍ମାନ୍ପର୍ଵତଵରଃ ସରିନ୍ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ ॥ ୨,୪.
ପଞ୍ଚମ ପାହାଡ଼ କଙ୍କ, ଷଷ୍ଠ ମହିଷ ଓ ସପ୍ତମ କକୁଦ୍ମତ — ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏବେ ମୁଁ ନଦୀମାନଙ୍କ ନାମ କୁହିବି ।
ଯୋନିତୋଯୋ ଵିତୃଷ୍ଣା ଚ ଚନ୍ଦ୍ରା ମୁକ୍ତା ଵିମୋଚନୀ । ନିଵୃତ୍ତିଃ ସପ୍ତମୀ ତାସାଂ ସ୍ମୃତାସ୍ତାଃ ପାପଶାନ୍ତିଦାଃ ॥ ୨,୪.
ଯୋନି, ତୋୟ, ବିତୃଷ୍ଣା, ଚନ୍ଦ୍ରା, ମୁକ୍ତା, ବିମୋଚନୀ ଓ ନିବୃତ୍ତି — ଏହି ସାତଟି ନଦୀ ପାପ ଦୂର କରେ ।