ପ୍ରାକ୍ଯସର୍ଗଦଗ୍ଧାନଖିଲାନ୍ପର୍ଵତାନ୍ପୃଥିଵୀତଲେ । ଅମୋଘେନ ପ୍ରଭାଵେଣ ସସର୍ଜାମୋଘଵାଞ୍ଛିତଃ
ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅପରାଜିତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନ ରଖି, ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଭୂଵିଭାଗଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାନ୍ଯଥାତଥମ୍ । ଭୂରାଦ୍ଯାଂଶ୍ଚତୁରୋ ଲୋକାନ୍ପୂର୍ଵଵତ୍ସମକଲ୍ପଯତ୍
ତାପରେ, ଭୂମିକୁ ବିଭାଜନ କରି, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପକୁ ପୂର୍ବ ଭଳି ଗଢ଼ିଲେ, ଏବଂ ଭୂ ଆଦି ଚାରିଟି ଲୋକକୁ ପୂର୍ବ ଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମରୂପଧରୋ ଦେଵସ୍ତତୋଽସୌ ରଜସା ଵୃତଃ । ଚକାର ସୃଷ୍ଟିଂ ଭଗଵାଂଶ୍ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରଧରୋ ହରିଃ
ତାପରେ, ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ରଜୋଗୁଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ଚାରିଟି ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଶ୍ରୀହରି ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ନିମିତ୍ତମାତ୍ରମେଵାଽସୌ ସୃଜ୍ଯାନାଂ ସର୍ଗକର୍ମଣି । ପ୍ରଧାନକାରଣୀଭୂତା ଯତୋ ଵୈ ସୃଜ୍ଯଶକ୍ତଯଃ
ସେ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ କେବଳ ଉପାଦାନ ହିସାବରେ ଅଛନ୍ତି; କାରଣ, ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତିମାନ୍ୟେ ପ୍ରଧାନ କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।
ନିମିତ୍ତମାତ୍ରଂ ମୁକ୍ତ୍ଵୈଵଂ ନାନ୍ଯତ୍କିଂଚିଦପେକ୍ଷତେ । ନୀଯତେ ତପତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ଵସ୍ତୁ ଵସ୍ତୁତାମ୍
ଏଭଳି ଉପାଦାନ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ; ହେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ପାଇଁ ପହଞ୍ଚେ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ଯଥା ସସର୍ଜ ଦେଵୋଽସୌ ଦେଵର୍ଷିପିତୃଦାନଵାନ୍ । ମନୁଷ୍ଯତିର୍ଯଗ୍ଵୃକ୍ଷାଦୀନ୍ଭୂଵ୍ଯୋମସଲିଲୌକସଃ
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଏହି ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ କିପରି ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଗଛ ଏବଂ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଜଳରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ମୋତେ କହ।
ଯଦ୍ଗୁଣଂ ଯତ୍ସ୍ଵଭାଵଂ ଚ ଯଦ୍ରୂ ପଂ ଚ ଜଗଦ୍ଦ୍ଵିଜ। ସର୍ଗାଦୌ ସୃଷ୍ଟଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଜଗତରେ କେଉଁ ଗୁଣ, ସ୍ବଭାବ ଓ ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ମୈତ୍ରେଯ କଥଯାମ୍ଯେତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ସୁସମାହିତଃ । ଯଥା ସସର୍ଜ ଦେଵୋସୌ ଦେଵାଦୀନଖିଲାନ୍ଵିଭୁଃ
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ: ମୈତ୍ରେୟ, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିବି; ତୁମେ ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ। କିପରି ସେ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ସୃଷ୍ଟିଂ ଚିଂତଯ ତସ୍ତସ୍ଯ କଲ୍ପାଦିଷୁ ଯଥା ପୁରା । ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକଃ ସର୍ଗଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତସ୍ତମୋମଯଃ
କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ବେଳେ, ଅବିବେକ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା ଏକ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକଟ ହେଲା।
ତମୋମୋହୋ ମହାମୋହସ୍ତାମିସ୍ରୋ ହ୍ଯନ୍ଧସଂଜ୍ଞିତଃ । ଅଵିଦ୍ଯା ପଂଚପର୍ଵୈଷା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ମହାତ୍ମନଃ
ଏହି ଅନ୍ଧକାର ହେଉଛି ମୋହ, ବଡ଼ ମୋହ, ତାମିସ୍ର ଓ ଅନ୍ଧସ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।
ପଞ୍ଚଧାଽଵସ୍ଥିତଃ ସର୍ଗୋ ଧ୍ଯାଯତୋ ପ୍ରତିବୋଧଵାନ୍ । ବହିରନ୍ତୋଽପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ସଂଵୃତାତ୍ମା ନଗାତ୍ମକଃ
ସୃଷ୍ଟି ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା, ସେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ବେଳେ ଅବିବେକରେ ଥିଲା; ଏହା ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ଅନ୍ଧକାର, ନିଜ ସ୍ବଭାବରେ ଆବୃତ, ଏବଂ ଗଛ ରୂପରେ ଥିଲା।
ତମୋମୋହୋ ମହାମୋହସ୍ତାମିସ୍ରୋ ହ୍ଯନ୍ଧସଂଜ୍ଞିତଃ । ଅଵିଦ୍ଯା ପଂଚପର୍ଵୈଷା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ମହାତ୍ମନଃ ॥୫ ପଞ୍ଚଧାଽଵସ୍ଥିତଃ ସର୍ଗୋ ଧ୍ଯାଯତୋ ପ୍ରତିବୋଧଵାନ୍ । ବହିରନ୍ତୋଽପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ସଂଵୃତାତ୍ମା ନଗାତ୍ମକଃ ॥୬ ମୁଖ୍ଯା ନଗା ଯତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମୁଖ୍ଯସର୍ଗସ୍ତତସ୍ତ୍ଵଯମ୍
ସେଇ ମହାମୋହ ଅନ୍ଧକାରଜନିତ, ତାମସ୍ମୋହ ବା ନିରାନ୍ଧକାର ମୋହ; ଏହି ଅଜ୍ଞାନତା ପଞ୍ଚଭାବରେ ମହାବାହୁଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପଞ୍ଚଭିନ୍ନ ରଚନାରେ ତିଆରି, ଏହା ଅବସ୍ଥିତ; ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ ତେବେ ଜାଗ୍ରତ ନଥିବାକୁ ଜଗ୍ରତ କରେ; ଏହା ଅନ୍ତର୍ଭାଗୀ ଓ ବାହ୍ୟ ଉଭୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋକହୀନ, ସ୍ଵୟଂ-ବନ୍ଦି ଏବଂ ନଗର-ହୀନ ଏକ ଆତ୍ମା।
ମୁଖ୍ଯା ନଗା ଯତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମୁଖ୍ଯସର୍ଗସ୍ତତସ୍ତ୍ଵଯମ୍ ୭ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽସାଧକଂ ସର୍ଗମମନ୍ଯଦପରଂ ପୁନଃ
ମୁଖ୍ୟ ଗଛଗୁଡିକୁ ମୁଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ଏହିପରି ଏହାକୁ ମୁଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅସଫଳ ଦେଖି, ସେ ପୁନି ଅନ୍ୟ ଏକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତସ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯତଃ ସର୍ଗସ୍ତିର୍ଯକ୍ସ୍ତ୍ରୋତୋଭ୍ଯଵର୍ତ୍ତତ । ଯସ୍ମାତ୍ତିର୍ଯକ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତିସ୍ସ ତିର୍ଯକ୍ସ୍ରୋତାସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ
ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ତିର୍ୟକ୍ ଧାରାର ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ତିର୍ୟକ୍ ଭାବରେ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ' ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ପଶ୍ଵାଦଯସ୍ତେ ଵିଖ୍ଯାତାସ୍ତମଃପ୍ରାଯା ହ୍ଯଵେଦିନଃ । ଉତ୍ପଥଗ୍ରାହିଣଶ୍ଚୈଵ ତେଽଜ୍ଞାନେ ଜ୍ଞାନମାନିନଃ
ଏହି ସମସ୍ତ, ପଶୁ ଆଦି ଥିବା, ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନୀ; ତେବେ ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ ପଥରେ ଚାଲେ, ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଭାବନା କରନ୍ତି।
ଅହଂକୃତା ଅହଂମାନା ଅଷ୍ଟାଵିଂଶଦ୍ଵଧାତ୍ମକାଃ । ଅତଃ ପ୍ରକାଶାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଆଵୃତାଶ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ତେମାନେ ଅହଂକାର ଓ ଅହଂମାନରେ ଚାଲିଥିବା, ଅଠାଇଶ ପ୍ରକାରର; ଏହିପରି, ସମସ୍ତେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପର ଆବୃତ।
ତମପ୍ଯସାଧକଂ ମତ୍ଵା ଧ୍ଯାଯତୋନ୍ଯସ୍ତତୋଽଭଵତ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତାସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋର୍ଧ୍ଵମଵର୍ତ୍ତତ
ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଅସଫଳ ଭାବି, ସେ ଆଉ ଚିନ୍ତନ କଲେ; ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଉପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାକୁ 'ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ' କୁହାଯାଏ।
ତେ ସୁଖପ୍ରୀତିବହୁଲା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ନାଵୃତାଃ । ପ୍ରକାଶା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ଊର୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତୋଦ୍ଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତେମାନେ ସୁଖ ଓ ପ୍ରୀତିରେ ଭରିଥିବା, ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ଅବିରୋଧ; ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି।
ତୁଷ୍ଟାତ୍ମାନସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଦେଵସର୍ଗସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ । ତସ୍ମିନ୍ସର୍ଗେଭଵତ୍ପ୍ରୀତିର୍ନିଷ୍ପନ୍ନେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତଦା
ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏହି ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି 'ଦେବସୃଷ୍ଟି' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସଫଳ ହେଲାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନେ ପ୍ରୀତି ହେଲା।
ତତୋନ୍ଯଂ ସ ତଦା ଦଧ୍ଯୌ ସାଧକଂ ସର୍ଗମୁତ୍ତମମ୍ . ଅସାଧକାଂସ୍ତୁ ତାଞ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଖ୍ଯସର୍ଗାଦିସମ୍ଭଵାନ୍
ତାପରେ ସେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସଫଳ ସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ମୁଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଆଦି ଅସଫଳ ଥିବାକୁ ଜାଣି।
ତଥାଭିଧ୍ଯାଯତସ୍ତସ୍ଯ ସତ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯିନସ୍ତତଃ । ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵ ଚାଵ୍ଯକ୍ତାଦର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତାସ୍ତୁ ସାଧକଃ
ଏପରି ସତ୍ୟ ଭାବନାରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଅଧୋଗାମୀ ଏବଂ ସଫଳ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକଟ ହେଲା।
ଯସ୍ମାଦର୍ଵାଗ୍ଵ୍ଯଵର୍ତ୍ତନ୍ତ ତତୋର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତସସ୍ତୁ ତେ । ତେ ଚ ପ୍ରକାଶବହୁଲାସ୍ତମୋଦ୍ରି କ୍ତା ରଜୋଧିକାଃ
ଉପରକୁ ଯିବା ଧାରାରୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କର ଉପରକୁ ଯିବା ଭାଷା ନଥିଲା; ଏହି ଭାଷାଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ଆଲୋକରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ଧାରରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଇ, ରଜୋଗୁଣରେ ଅଧିକ ଥିଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ତେ ଦୁଃଖବହୁଲା ଭୂଯୋଭୂଯଶ୍ଚ କାରିଣଃ । ପ୍ରକାଶା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ମନୁଷ୍ଯାଃ ସାଧକାସ୍ତୁ ତେ
ଏହି କାରଣରୁ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୁନିପୁନି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଭିତର ଓ ବାହାରରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସେମାନେ ସଫଳତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେତେ କଥିତାଃ ସର୍ଗାଃ ଷଡତ୍ର ମୁନିସତ୍ତମ । ପ୍ରଥମୋ ମହତଃ ସର୍ଗୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ସଃ
ଏଭଳି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ଛଅଟି ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହେଲା; ପ୍ରଥମଟି 'ମହତ' ର ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର।