ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ । କଥିତୋ ଭଵତା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ! ସର୍ଗଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଶ୍ଚ ମେ । ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ତ୍ଵତ୍ତଃ ସକଲଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଭୁଵଃ
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋତେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣା କରିଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ସମଗ୍ର ଭୂମିର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଯାଵନ୍ତଃ ସାଗରା ଦ୍ରୀପାସ୍ତଥା ଵର୍ଷାଣି ପର୍ଵ୍ଵତାଃ । ଵନାନି ସରିତଃ ପୁର୍ଥ୍ଯୌ ଦେଵାଦୀନାଂ ତଥା ମନେ
କେତେଟି ସାଗର, ଦ୍ୱୀପ, ଅଞ୍ଚଳ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ନଗର ଓ ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଅଛି?
ଯତ୍ପ୍ରମାଣମିଦଂ ସର୍ଵ୍ଵଂ ଯଦାଧାରଂ ଯଦାତ୍ମକମ୍ । ସଂସ୍ଥାନମସ୍ଯ ଚ ମୁନେ ! ଯଥାଵଦ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଏହି ସମସ୍ତର ମାପ କେତେ, ଏହାର ଆଧାର କ'ଣ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ କ'ଣ? ମୁନି, ଏହାର ଗଠନ ଠିକ ଭାବରେ ଆପଣ ବିବରଣା କରିବା ଉଚିତ।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ମୈତ୍ରେଯ ଶ୍ଵୂଯତାମେତ୍ତ ସଂକ୍ଷେପାଦ ଗଦତୋ ମମ । ନାସ୍ଯ ଵର୍ଷ ଶତେନାପି ଵକ୍ତୁ ଶକ୍ଯୋ ହି ଵିସ୍ତରଃ
ପରାଶର କହିଲେ: ମୈତ୍ରେୟ, ମୁଁ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହିବି; କାରଣ ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣା ଶତ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କହିପାରିବ ନାହିଁ।
ଜମ୍ବୂ-ପ୍ଲକ୍ଷହ୍ଵଯୌ ଦ୍ରୀପୌ ଶାଲ୍ମଲିଶଚାପରୋ ଦ୍ରିଜ । କୁଶଃ କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ତଥା ଶାକଃ ପୁଷ୍କରଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତମଃ
ଜମ୍ବୁ ଓ ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପ ଦୁଇଟିର ନାମ, ଶାଲମଳୀ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପ; କୁଶ, କ୍ରଉଞ୍ଚ, ଶାକ ଓ ପୁଷ୍କର ଏହାର ସପ୍ତମ ଦ୍ୱୀପ।
ଏତେ ଦ୍ରୀପାଃ ସମୁଦ୍ରସ୍ତୁ ସପ୍ତ ସପ୍ତଭିରାଵୃତାଃ । ଲଵଣେକ୍ଷୁ-ସୁରା-ସର୍ପିର୍ଦଧି-ଦୁଗ୍ଧ-ଜଲୈଃସମମ୍
ଏହି ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପକୁ ସପ୍ତ ସାଗର ଘେରିଛି; ଲୁଣ, ଇଖୁରସ, ମଦ, ଘିଅ, ଦହି, ଦୁଧ ଓ ପାଣି ରସରେ।
ଜମ୍ବୂଦ୍ରୀପଃ ସମସ୍ତାନାମ୍ ଏତେଷାଂ ମଧ୍ଯସଂସ୍ଥିତଃ । ତସ୍ଯାପି ମୈରୁର୍ମ୍ମୈତ୍ରେଯ ! ମଧ୍ଯେ କନକପର୍ଵ୍ଵତଃ
ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ରହିଛି; ଏହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ମୈତ୍ରେୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ ଅଛି।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ଷୋଡ଼ଶାଧସ୍ତାଦ୍ ଦ୍ରାତ୍ରିଂଶନ୍ମୂଦୂର୍ଧ୍ନ ଵିସ୍ତୃତଃ
ଏହା ତଳକୁ ଷୋଳେ ହଜାର ଯୋଜନ ଓ ଉପରକୁ ବତିଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଯାଉଛି।
ମୂଲେ ଷୋଡ଼ଶସାହସ୍ତ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ । ଭୂପଦ୍ମସ୍ଯାସ୍ଯ ଶୈଲେଶଃ କର୍ଣିକାକାରସଂସ୍ଥିତଃ
ଏହାର ମୂଳରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଷୋଳେ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା; ଏହି ପାହାଡ଼ ଭୂପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକା ଆକାରରେ ଅଛି।
ହିମଵାନ୍ ହେମକୂଟଶ୍ଚ ନିଷଧଶ୍ଵାସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣୋ । ନୀଲଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଵ ଶ୍ଵୃଙ୍ଗୀ ଚ ଉତ୍ତରେ ଵର୍ଷପର୍ଵ୍ଵତାଃ
ହିମବାନ୍, ହେମକୁଟ ଓ ନିଷଧ ଏହାର ଦକ୍ଷିଣରେ; ନୀଳ, ଶ୍ୱେତ ଓ ଶୃଙ୍ଗୀ ପାହାଡ଼ ଉତ୍ତରରେ ଅଛି।
ଲକ୍ଷପ୍ରମାଣୌ ଦ୍ରୌ ମଧ୍ଯୌ ଦଶହୀନାସ୍ତଥାପରେ । ସହସ୍ତ୍ରଦ୍ରିତଯୋଚ୍ଛାଯାସ୍ତାଵଦଵିସ୍ତାରିଣଶ୍ଵ ତେ
ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ର ମାପର, ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ କମ; ସେମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚତା ତିନି ହଜାର ଯୋଜନ ଓ ସେମାନେ ଚଉଡ଼ାରେ ଏତିକି ବିସ୍ତାରିତ।
ଭାରତଂ ପ୍ରଥମଂ ବର୍ଷଂ ତତଃ କିମ୍ପୁରୁଷଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ହରିଵର୍ଷଂ ଵାନ୍ଯନ୍ମେରୋର୍ଦକ୍ଷିଣାତୋ ଦ୍ରିଜ
ଭାରତ ପ୍ରଥମ ଅଞ୍ଚଳ, ତାପରେ କିମ୍ପୁରୁଷ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ମେରୁର ଦକ୍ଷିଣରେ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ହରିବର୍ଷ।
ରମ୍ଯକଞ୍ଚୋତ୍ତରେ ଵର୍ଷଂ ତସ୍ଯୈଵାନୁ ହିରଣ୍ମଯମ୍ । ଉତ୍ତରାଃକୁରଵଶ୍ଚୈଵ ଯଥା ଵୈ ଭାରତଂ ତଥା
ଉତ୍ତରରେ ରମ୍ୟକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ତାପରେ ହିରଣ୍ମୟ ଅଞ୍ଚଳ; ଉତ୍ତରକୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଭାରତ ଅଞ୍ଚଳ ପରି।
ନଵସାହସ୍ତ୍ରମେକୈକମେତେଷାଂ ଦ୍ରିଜସତ୍ତମ୍ ! ଇଲାଵୃତଞ୍ଚ ତନ୍ମଧ୍ଯେ ସୌଵର୍ଣୋ ମେରୁରୁଚ୍ଛିତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନଉ ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତାରର, ଦ୍ୱିଜସ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଇଳାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଉଚ୍ଚ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ମେରୋଶ୍ଵତୁର୍ଦିଶଂ ତତ୍ତୁ ନଵସାହସ୍ତ୍ରଵିସ୍ତୃତମ୍ । ଇଲାଵୃତଂ ମହାଭାଗ ! ଚତ୍ଵାରଶ୍ଵାତ୍ର ପର୍ଵ୍ଵତାଃ
ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଇଳାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ନଉ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା। ଏଠାରେ ଚାରିଟି ପର୍ବତ ଅଛି।
ଵିଷ୍କମ୍ଭା ରଚିତା ମରୋର୍ଯୋଜନାଯୁତମୁଚ୍ଛିତାଃ
ଏହି ପର୍ବତଗୁଡିକ ମେରୁରୁ ନିର୍ମିତ, ଯେଉଁମାନେ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଠିଛନ୍ତି।
ପୂର୍ଵ୍ଵେଣ ମନ୍ଦରୋ ନାମ ଦକ୍ଷିଣୋ ଗନ୍ଧମାଦନଃ । ଵିପୁଲଃ ପଶ୍ଵିମେ ପାଶ୍ଵ ସୁପାର୍ଶ୍ଵଶ୍ଵୋତ୍ତରେ ସ୍ମୃତଃ
ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବିପୁଳ, ଉତ୍ତରରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପର୍ବତ ଅଛି।
କଦମ୍ବସ୍ତେଷୁ ଜମ୍ବୂଶ୍ଵ ପିପ୍ପଲୋ ଵଟ ଏଵ ଚ । ଏକାଦଶଶାତତାଯାମାଃ ପାଦପା ଗିରିକେତଵଃ
ଏହି ପର୍ବତମାନେ ଉପରେ କଦମ୍ବ, ଜାମ୍ବୁ, ପିପଳ ଓ ବଟ ଗଛ ଅଛି; ପର୍ବତ ଶିଖର ଭଳି ଏହି ଗଛମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏଗାର ଶହ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ।
ଜମ୍ବୂଦ୍ରୀପସ୍ଯ ସା ଜମ୍ବୂର୍ନାମହେତୁର୍ମହାମୁନେ । ମହାଗଜପ୍ରମାଣାନି ଜମ୍ବ୍ଵାସ୍ତସ୍ଯାଃ ଫଲାନି ଵୈ
ହେ ମହାମୁନି, ଏଠାରେ ଥିବା ଜାମ୍ବୁ ଗଛ ଦ୍ୱୀପର ନାମ 'ଜାମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ' ର କାରଣ; ଏହାର ଫଳ ମହା ହାତୀ ର ଆକାରର।
ପତନ୍ତି ଭୂଭୃତଃ ପୃଷ୍ଠେ ଶୀର୍ଯ୍ଯମାଣାନି ସର୍ଵତଃ । ରସେନ ତେଷାଂ ପ୍ରଖ୍ଯାତା ତତ୍ର ଜମ୍ବୂନଦୀତି ଵୈ
ଏହି ଫଳଗୁଡିକ ପର୍ବତ ଶିରା ଉପରେ ପଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲାପରେ, ତାହାର ରସ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ; ଏହି ରସରୁ ଏଠାରେ 'ଜାମ୍ବୁନଦୀ' ନଦୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ସରିତ୍ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ସା ଚ ପୀଯତେ ତନ୍ନିଵାସିଭିଃ । ନି ସ୍ଵେଦୋ ନ ଚ ଦୌର୍ଗନ୍ଧ୍ଯଂ ନ ଜରା ନେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ଷଯଃ
ଏହି ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପିଉନ୍ତି; ଏହା ପିଇଲେ ଘମ ନାହିଁ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ନାହିଁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଶକ୍ତି କମି ଯାଏ ନାହିଁ।
ତତ୍ପାନାତ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛମନସାଂ ଜନାନାଂ ତତ୍ର ଜାଯତେ । ତୀରମୃତ୍ ତଦୂରସଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁଖଵାଯୁଵିଶୋଷିତା । ଜାମ୍ବୂନଦାଖ୍ଯଂ ଭଵତି ସୁଵର୍ଣଂ ସିଦ୍ଧଭୂଷଣମ୍
ଏହି ଜଳ ପିଇଲେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ନଦୀର ଝାଗ ମୃଦୁ ପବନରେ ଶୁଖି ତଟକୁ ପହଁଚିଲେ, ଏହା 'ଜାମ୍ବୁନଦ' ନାମର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ସିଦ୍ଧମାନେ ଭୂଷଣ ଭଳି ପିନ୍ଧନ୍ତି।
ଭଦ୍ରାଶ୍ଵଂ ପୂର୍ଵ୍ଵତୋ ମେରୋଃ କେତୁମାଲଞ୍ଚ ପଶ୍ଚିମେ । ଵର୍ଷେ ଦ୍ର ତୁ ମୁନିଶ୍ଵଷ୍ଠ! ତଯୋର୍ମ୍ମଧ୍ଯେ ଇଲାଵୃତମ୍
ମେରୁର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଅଞ୍ଚଳ, ପଶ୍ଚିମରେ କେତୁମାଳ; ଏହି ଦୁଇ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଇଳାବୃତ ଅଛି।
ଵନଂ ଚୈତ୍ରରଥଂ ପୂର୍ଵ୍ଵେ ଦକ୍ଷିଣୋ ଗନ୍ଦମାଦନମ୍ । ଵୈଭ୍ରାଜଂ ପଶ୍ଵିମେ ତଦୂଦୁତ୍ତରେ ନନ୍ଦନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଚୈତ୍ରରଥ ଜଙ୍ଗଲ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବୈଭ୍ରାଜ, ଉତ୍ତରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନନ୍ଦନ ଅଛି।
ଅରୁଣୋଦଂ ମହାଭଦ୍ରମସିତୋଧଂ ସମାନସମ୍ । ସରୋସ୍ଯେତାନି ଚତ୍ଵାରି ଦେଵଭୋଗ୍ଯାନି ସର୍ଵ୍ଵଦା
ଅରୁଣୋଦ, ମହାଭଦ୍ର, ଅସିତୋଦ ଓ ସମାନ — ଏହି ଚାରିଟି ହ୍ରଦ ସଦା ଦେବମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଶୀତାନ୍ତଶ୍ଵକ୍ରମୁଞ୍ଜଶ୍ଵ କୁରରୀ ମାଲ୍ଯଵାଂସ୍ତଥା । ଵୈକଙ୍କପ୍ରମୁଖା ମୈରୋଃପୂର୍ଵ୍ଵତଃ କେଶରାଚଲାଃ । ତ୍ରିକୂଟଃ ଶିଶିରଶ୍ଚୈଵ ପତଙ୍ଗୋ ରୁଚକସ୍ଯଥା
ଶୀତାନ୍ତ, ଶ୍ୱକ୍ରମୁଞ୍ଜ, କୁରରୀ, ମାଲ୍ୟବାନ୍, ଭଳି ଭୂତି ଏବଂ ବୈକଙ୍କ ଆଦି ପର୍ବତଗୁଡିକ ମେରୁର ପୂର୍ବ ଦିଗର କେଶରାଚଳ; ତିନିକୁଟ, ଶିଶିର, ପତଙ୍ଗ ଓ ରୁଚକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି।
ନିଷଧାଦ୍ଯା ଦକ୍ଷିଣାତସ୍ତସ୍ଯ କେସରପର୍ଵ୍ଵତାଃ । ଶିଖିଵାସାଃ ସଵୈଦୂର୍ଯ୍ଯଃ କପିଲୋ ଗନ୍ଧମାଦନଃ । ଜାରୁଧିପ୍ରମୁଖାସ୍ତଦୂତ୍ ପଶ୍ଵିମେ କେସରାଚଲାଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନିଷଧ ଆଦି କେଶରାଚଳ ପର୍ବତଗୁଡିକ ଅଛି: ଶିଖିବାସ, ସବୈଦୂର୍ୟ, କପିଳ, ଗନ୍ଧମାଦନ; ପଶ୍ଚିମରେ ଜାରୁଧି ଆଦି କେଶରାଚଳ ପର୍ବତ ଅଛି।
ମେରୋରନନ୍ତରାଙ୍ଗଷୁଂ ଜଠରାଦିଷ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ । ଶଙ୍ଖକୂଟୋଽଥ ଋଷଭୋ ହଂସୋ ନାଗସ୍ତଥାପରଃ। କାଲଞ୍ଜରାଦ୍ଯାଶ୍ଵ ତଥା ଉତ୍ତରେ କେଶରାଚଲାଃ
ମେରୁ ପର୍ବତ ସଂଲଗ୍ନ ଜଠର ଆଦି ଅଞ୍ଚଳରେ ଶଂଖକୁଟ, ଋଷଭ, ହଂସ, ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଛି; ଉତ୍ତରରେ କାଳଞ୍ଜର ଆଦି କେଶରାଚଳ ପର୍ବତ ଅଛି।
ଚତୁର୍ଦଦଶସହସ୍ତ୍ରାଣି ଯୋଜନାନାଂ ମହାପୁରୀ । ମେରୋରୁପରି ମୈତ୍ରେଯ! ବ୍ରହ୍ମଣଃପ୍ରଥିତା ଦିଵି
ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ଚଉଦ ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମାର ମହାନଗର ଅଛି।
ତସ୍ଯାଃ ସମନ୍ତତଶ୍ଵାଶଷ୍ଟୌ ଦିଶାସୁ ଵିଦିଶାସୁ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରାଦିଲୋକପାଲାନାଂ ପ୍ରଖ୍ଯାତାଃ ପ୍ରଵରାଃପୁରଃ
ଏହାର ଚାରିପାଖରେ ଅଷ୍ଟ ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରଗୁଡିକ ଅଛି।