ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ଶାଲଗ୍ରାମେଽତ୍ଯଜନ୍ମୁନେ । ଅଜାଯତ ଚ ଵିପ୍ରୋଽସୌ ଯୋଗିନାଂ ପ୍ରଵରେ କୁଲେ
ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥିବା ସେ, ଶାଳଗ୍ରାମରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ମୁନି; ଏବଂ ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମିଲେ।
ମୈତ୍ରଯ । ତସ୍ଯ ଚରିତଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି ତେ ପୁନଃ । ସୁମତେସ୍ତେଜସସ୍ତସ୍ମାଦିନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନୋ ଵ୍ଯଜାଯତ
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ମୁଁ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ପୁଣି ତୁମକୁ କହିବି; ସେ ତେଜସ୍ୱୀ ସୁମତିଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଜନ୍ମିଲେ।
ପରମେଷ୍ଠୀ ତତସ୍ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରତିହାରସ୍ତଦନ୍ଵଯଃ । ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତେତି ଵିଖ୍ଯାତ ଉତ୍ପନ୍ନସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ
ତାଙ୍କଠାରୁ ପରମେଷ୍ଠି ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରତିହାର ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ପ୍ରତିହାର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ଭୁଵସ୍ତସ୍ମାତ୍ ତଥୋଦ୍ଗୀଥଃ ପ୍ରସ୍ତାରସ୍ତତ୍ସୁତୋ ଵିଭୁଃ । ପୃଥୁସ୍ତତୋଽଭଵନ୍ନକ୍ତୋ ନକ୍ତସ୍ଯାପି ଗଯଃ ସୁତଃ
ଭୁବ ଠାରୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ପ୍ରସ୍ତାର ହେଲେ; ପ୍ରଥୁଠାରୁ ନକ୍ତ ହେଲେ, ନକ୍ତଙ୍କର ପୁଅ ଗୟା ହେଲେ।
ନରୋ ଗଯସ୍ଯ ତନଯସ୍ତତ୍ପୁତ୍ରୋଽଭୂଦ୍ ଵିରାଟ୍ ତତଃ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାଵୀର୍ଯ୍ଯୋ ଧୀମାଂସ୍ତସ୍ମାଦଜାଯତ
ଗୟାଙ୍କର ପୁଅ ନର ହେଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭିରାଟ୍, ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ଅତିଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ।
ମହାନ୍ତସ୍ତତ୍ସୁତଶ୍ଚାଭୂନୂମନସ୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ । ତ୍ଵଷ୍ଟା ତ୍ଵଷ୍ଟୁଶ୍ଚ ଵିରଜୋ ରଜସ୍ତସ୍ଯାପ୍ଯଭୂତ୍ ସୁତଃ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ମହାନ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଉମନସ୍ୟୁ; ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କର ପୁଅ ତ୍ୱଷ୍ଟା, ରଜାଙ୍କର ପୁଅ ବିରଜ ହେଲେ।
ଶତଜିଦ୍ରଜସସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞ ପୁତ୍ରଶତଂ ମନନେ । ଵିଶଗୂଜ୍ଯୋତିଃପ୍ରଧାନାସ୍ତେ ଯୈରିମା ଵର୍ଦ୍ଧିତାଃ ପ୍ରଜାଃ
ଶତଜିଦ୍ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଶତଟି ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବିଶଗୁ ଓ ଜ୍ୟୋତି ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଥିଲେ; ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେକୁ ବଢାଇଥିଲେ।
ତୈରିଦଂ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ନଵଭେଦମଲଙ୍ଗତମ । ତେଷାଂ ଵଂଶପ୍ରସୂତୈଶ୍ଚ ଭୁକ୍ତେଯେଂ ଭାରତୀ ପୁରା
ସେମାନେ ଏହି ଭାରତ ଦେଶକୁ ନଉଟି ଅଞ୍ଚଳରେ ବାଣ୍ଟିଥିଲେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁରାତନ କାଳରେ ଏହି ଭାରତୀ ଭୁମିକୁ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ।
କୃତତ୍ରେତାଦିସର୍ଗେଣ ଯୁଗାଖ୍ଯା ହ୍ମ କ୍ସପ୍ତତିଃ
କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗର ସୃଷ୍ଟି ସହିତ, ଯୁଗ ନାମକ ଚକ୍ର ସ୍ଥାପିତ ହେଲା।
ଏଷ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଃ ସର୍ଗୋ ଯେନେଦଂ ପୂରିତଂ ଜଗତ୍ । ଵାରାହେ ତୁ ମୁନେ ! କଲ୍ପେ ପୂର୍ଵମନ୍ଵାନ୍ତରାଧିପଃ
ଏହା ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ବରାହ କଳ୍ପରେ, ମୁନି, ସେ ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରର ଅଧିପତି ଥିଲେ।
ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ । କଥିତୋ ଭଵତା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ! ସର୍ଗଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଶ୍ଚ ମେ । ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ତ୍ଵତ୍ତଃ ସକଲଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଭୁଵଃ
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋତେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣା କରିଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ସମଗ୍ର ଭୂମିର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଯାଵନ୍ତଃ ସାଗରା ଦ୍ରୀପାସ୍ତଥା ଵର୍ଷାଣି ପର୍ଵ୍ଵତାଃ । ଵନାନି ସରିତଃ ପୁର୍ଥ୍ଯୌ ଦେଵାଦୀନାଂ ତଥା ମନେ
କେତେଟି ସାଗର, ଦ୍ୱୀପ, ଅଞ୍ଚଳ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ନଗର ଓ ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଅଛି?
ଯତ୍ପ୍ରମାଣମିଦଂ ସର୍ଵ୍ଵଂ ଯଦାଧାରଂ ଯଦାତ୍ମକମ୍ । ସଂସ୍ଥାନମସ୍ଯ ଚ ମୁନେ ! ଯଥାଵଦ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଏହି ସମସ୍ତର ମାପ କେତେ, ଏହାର ଆଧାର କ'ଣ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ କ'ଣ? ମୁନି, ଏହାର ଗଠନ ଠିକ ଭାବରେ ଆପଣ ବିବରଣା କରିବା ଉଚିତ।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ମୈତ୍ରେଯ ଶ୍ଵୂଯତାମେତ୍ତ ସଂକ୍ଷେପାଦ ଗଦତୋ ମମ । ନାସ୍ଯ ଵର୍ଷ ଶତେନାପି ଵକ୍ତୁ ଶକ୍ଯୋ ହି ଵିସ୍ତରଃ
ପରାଶର କହିଲେ: ମୈତ୍ରେୟ, ମୁଁ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହିବି; କାରଣ ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣା ଶତ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କହିପାରିବ ନାହିଁ।
ଜମ୍ବୂ-ପ୍ଲକ୍ଷହ୍ଵଯୌ ଦ୍ରୀପୌ ଶାଲ୍ମଲିଶଚାପରୋ ଦ୍ରିଜ । କୁଶଃ କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ତଥା ଶାକଃ ପୁଷ୍କରଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତମଃ
ଜମ୍ବୁ ଓ ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପ ଦୁଇଟିର ନାମ, ଶାଲମଳୀ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପ; କୁଶ, କ୍ରଉଞ୍ଚ, ଶାକ ଓ ପୁଷ୍କର ଏହାର ସପ୍ତମ ଦ୍ୱୀପ।
ଏତେ ଦ୍ରୀପାଃ ସମୁଦ୍ରସ୍ତୁ ସପ୍ତ ସପ୍ତଭିରାଵୃତାଃ । ଲଵଣେକ୍ଷୁ-ସୁରା-ସର୍ପିର୍ଦଧି-ଦୁଗ୍ଧ-ଜଲୈଃସମମ୍
ଏହି ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପକୁ ସପ୍ତ ସାଗର ଘେରିଛି; ଲୁଣ, ଇଖୁରସ, ମଦ, ଘିଅ, ଦହି, ଦୁଧ ଓ ପାଣି ରସରେ।
ଜମ୍ବୂଦ୍ରୀପଃ ସମସ୍ତାନାମ୍ ଏତେଷାଂ ମଧ୍ଯସଂସ୍ଥିତଃ । ତସ୍ଯାପି ମୈରୁର୍ମ୍ମୈତ୍ରେଯ ! ମଧ୍ଯେ କନକପର୍ଵ୍ଵତଃ
ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ରହିଛି; ଏହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ମୈତ୍ରେୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ ଅଛି।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ଷୋଡ଼ଶାଧସ୍ତାଦ୍ ଦ୍ରାତ୍ରିଂଶନ୍ମୂଦୂର୍ଧ୍ନ ଵିସ୍ତୃତଃ
ଏହା ତଳକୁ ଷୋଳେ ହଜାର ଯୋଜନ ଓ ଉପରକୁ ବତିଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଯାଉଛି।
ମୂଲେ ଷୋଡ଼ଶସାହସ୍ତ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ । ଭୂପଦ୍ମସ୍ଯାସ୍ଯ ଶୈଲେଶଃ କର୍ଣିକାକାରସଂସ୍ଥିତଃ
ଏହାର ମୂଳରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଷୋଳେ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା; ଏହି ପାହାଡ଼ ଭୂପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକା ଆକାରରେ ଅଛି।
ହିମଵାନ୍ ହେମକୂଟଶ୍ଚ ନିଷଧଶ୍ଵାସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣୋ । ନୀଲଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଵ ଶ୍ଵୃଙ୍ଗୀ ଚ ଉତ୍ତରେ ଵର୍ଷପର୍ଵ୍ଵତାଃ
ହିମବାନ୍, ହେମକୁଟ ଓ ନିଷଧ ଏହାର ଦକ୍ଷିଣରେ; ନୀଳ, ଶ୍ୱେତ ଓ ଶୃଙ୍ଗୀ ପାହାଡ଼ ଉତ୍ତରରେ ଅଛି।
ଲକ୍ଷପ୍ରମାଣୌ ଦ୍ରୌ ମଧ୍ଯୌ ଦଶହୀନାସ୍ତଥାପରେ । ସହସ୍ତ୍ରଦ୍ରିତଯୋଚ୍ଛାଯାସ୍ତାଵଦଵିସ୍ତାରିଣଶ୍ଵ ତେ
ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ର ମାପର, ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ କମ; ସେମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚତା ତିନି ହଜାର ଯୋଜନ ଓ ସେମାନେ ଚଉଡ଼ାରେ ଏତିକି ବିସ୍ତାରିତ।
ଭାରତଂ ପ୍ରଥମଂ ବର୍ଷଂ ତତଃ କିମ୍ପୁରୁଷଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ହରିଵର୍ଷଂ ଵାନ୍ଯନ୍ମେରୋର୍ଦକ୍ଷିଣାତୋ ଦ୍ରିଜ
ଭାରତ ପ୍ରଥମ ଅଞ୍ଚଳ, ତାପରେ କିମ୍ପୁରୁଷ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ମେରୁର ଦକ୍ଷିଣରେ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ହରିବର୍ଷ।
ରମ୍ଯକଞ୍ଚୋତ୍ତରେ ଵର୍ଷଂ ତସ୍ଯୈଵାନୁ ହିରଣ୍ମଯମ୍ । ଉତ୍ତରାଃକୁରଵଶ୍ଚୈଵ ଯଥା ଵୈ ଭାରତଂ ତଥା
ଉତ୍ତରରେ ରମ୍ୟକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ତାପରେ ହିରଣ୍ମୟ ଅଞ୍ଚଳ; ଉତ୍ତରକୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଭାରତ ଅଞ୍ଚଳ ପରି।
ନଵସାହସ୍ତ୍ରମେକୈକମେତେଷାଂ ଦ୍ରିଜସତ୍ତମ୍ ! ଇଲାଵୃତଞ୍ଚ ତନ୍ମଧ୍ଯେ ସୌଵର୍ଣୋ ମେରୁରୁଚ୍ଛିତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନଉ ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତାରର, ଦ୍ୱିଜସ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଇଳାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଉଚ୍ଚ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ମେରୋଶ୍ଵତୁର୍ଦିଶଂ ତତ୍ତୁ ନଵସାହସ୍ତ୍ରଵିସ୍ତୃତମ୍ । ଇଲାଵୃତଂ ମହାଭାଗ ! ଚତ୍ଵାରଶ୍ଵାତ୍ର ପର୍ଵ୍ଵତାଃ
ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଇଳାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ନଉ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା। ଏଠାରେ ଚାରିଟି ପର୍ବତ ଅଛି।
ଵିଷ୍କମ୍ଭା ରଚିତା ମରୋର୍ଯୋଜନାଯୁତମୁଚ୍ଛିତାଃ
ଏହି ପର୍ବତଗୁଡିକ ମେରୁରୁ ନିର୍ମିତ, ଯେଉଁମାନେ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଠିଛନ୍ତି।
ପୂର୍ଵ୍ଵେଣ ମନ୍ଦରୋ ନାମ ଦକ୍ଷିଣୋ ଗନ୍ଧମାଦନଃ । ଵିପୁଲଃ ପଶ୍ଵିମେ ପାଶ୍ଵ ସୁପାର୍ଶ୍ଵଶ୍ଵୋତ୍ତରେ ସ୍ମୃତଃ
ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବିପୁଳ, ଉତ୍ତରରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପର୍ବତ ଅଛି।
କଦମ୍ବସ୍ତେଷୁ ଜମ୍ବୂଶ୍ଵ ପିପ୍ପଲୋ ଵଟ ଏଵ ଚ । ଏକାଦଶଶାତତାଯାମାଃ ପାଦପା ଗିରିକେତଵଃ
ଏହି ପର୍ବତମାନେ ଉପରେ କଦମ୍ବ, ଜାମ୍ବୁ, ପିପଳ ଓ ବଟ ଗଛ ଅଛି; ପର୍ବତ ଶିଖର ଭଳି ଏହି ଗଛମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏଗାର ଶହ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ।
ଜମ୍ବୂଦ୍ରୀପସ୍ଯ ସା ଜମ୍ବୂର୍ନାମହେତୁର୍ମହାମୁନେ । ମହାଗଜପ୍ରମାଣାନି ଜମ୍ବ୍ଵାସ୍ତସ୍ଯାଃ ଫଲାନି ଵୈ
ହେ ମହାମୁନି, ଏଠାରେ ଥିବା ଜାମ୍ବୁ ଗଛ ଦ୍ୱୀପର ନାମ 'ଜାମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ' ର କାରଣ; ଏହାର ଫଳ ମହା ହାତୀ ର ଆକାରର।
ପତନ୍ତି ଭୂଭୃତଃ ପୃଷ୍ଠେ ଶୀର୍ଯ୍ଯମାଣାନି ସର୍ଵତଃ । ରସେନ ତେଷାଂ ପ୍ରଖ୍ଯାତା ତତ୍ର ଜମ୍ବୂନଦୀତି ଵୈ
ଏହି ଫଳଗୁଡିକ ପର୍ବତ ଶିରା ଉପରେ ପଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲାପରେ, ତାହାର ରସ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ; ଏହି ରସରୁ ଏଠାରେ 'ଜାମ୍ବୁନଦୀ' ନଦୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।