ଇତ୍ଥଂ ପୁମାନ୍ପ୍ରଧାନଂ ଚ ବୁଦ୍ଧ୍ଯହଙ୍କାରମେଵ ଚ । ଭୂତାନି ଚ ହୃଷୀକେଶେ ମନଃ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ଚ ମୈତ୍ରେଯ ସର୍ଵମେତତ୍ସମାଶ୍ରିତମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଏଭଳି, ମୈତ୍ରେୟ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ଭିତରେ ପୁରୁଷ, ପ୍ରଧାନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଭୂତ, ମନ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ — ସବୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଅସ୍ତ୍ରଭୂଷଣସଂସ୍ଥାନସ୍ଵରୂପଂ ରୂପଵର୍ଜିତଃ । ବିଭାର୍ତି ମାଯାରୂପୋସୌ ଶ୍ରେଯସେ ପ୍ରାଣିନାଂ ହରିଃ ॥ ୧,୨୨.
ହରି ନିଜେ ରୂପହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମାୟା ରୂପେ ଜୀବମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସଵିକାରଂ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ପୁମାଂଶ୍ଚୈଵାଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ବିଭର୍ତି ପୁଣ୍ଡହୀକାକ୍ଷସ୍ତଦେଵଂ ପରମେଶ୍ଵରଃ ॥ ୧,୨୨.
ପଦ୍ମନୟନ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ରୂପାନ୍ତର ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ସବୁକୁ ଧରି ରହନ୍ତି।
ଯା ଵିଦ୍ଯା ଯା ତଥାଵିଦ୍ଯା ଯତ୍ସଦ୍ଯଚ୍ଚାସଦଵ୍ଯଯମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଭୂତେଶେ ମୈତ୍ରେଯ ମଧୁସୂଦନେ ॥ ୧,୨୨.
ମୈତ୍ରେୟ, ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅବିନାଶୀ ଅଛି—ସେସବୁ ମଧୁସୂଦନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି।
କଲାକାଷ୍ଠାନିମେଷାଦିଦିନର୍ତ୍ଵଯନହାଯନୈଃ । କାଲସ୍ଵରୂପୋ ଭଗଵାନପାପୋ ହରିରଵ୍ଯଯଃ ॥ ୧,୨୨.
କଳା, କଷ୍ଠା, ନିମେଷ, ଦିନ, ଋତୁ, ବର୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି ସମୟର ଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ନିର୍ମଳ ଓ ଅବିନାଶୀ ହରି ସମୟର ନିଜେ ରୂପ।
ଭୂର୍ଲୋକୋଥ ଭୁଵର୍ଲୋକଃ ସ୍ଵର୍ଲୋକୋ ମୁନିସତ୍ତମ । ମହର୍ଜନସ୍ତପଃ ସତ୍ଯଂ ସପ୍ତ ଲୋକା ଇମେ ଵିଭୁଃ ॥ ୧,୨୨.
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୂର୍ଲୋକ, ଭୁଵର୍ଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଲୋକ, ମହର୍, ଜନ, ତପ, ଓ ସତ୍ୟ—ଏହି ସାତି ଲୋକ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଛି।
ଲୋକାତ୍ମମୂର୍ତିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ପୂର୍ଵେଷାମପି ପୂର୍ଵଜଃ । ଆଧାରଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାଂ ସ୍ଵଯମେଵ ହରିଃ ସ୍ଥିତଃ ॥ ୧,୨୨.
ହରି ସ୍ୱୟଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆତ୍ମା ଓ ରୂପ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ସେ ପୁରାତନମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ମୂଳ।
ଦେଵମାନୁଷପଶ୍ଵାଦିଶ୍ଵରୂପୈର୍ବହୁଭିଃ ସ୍ଥିତଃ । ତତଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋଽନନ୍ତୋ ଭୂତମୂର୍ତିରମୂର୍ତିମାନ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଦେବ, ମଣିଷ, ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ଅନେକ ଭାବରେ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ ଓ ରୂପ-ଅରୂପ ଉଭୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ତଥୈଵାଥର୍ଵାଣାନି ଵୈ । ଇତିହାସୋପଵେଦାଶ୍ଚ ଵେଦାନ୍ତେଷୁ ତଥୋକ୍ତଯଃ ॥ ୧,୨୨.
ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଏବଂ ଅଥର୍ବ ବେଦ, ଇତିହାସ, ଉପବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ଥିବା ଉପଦେଶଗୁଡ଼ିକ—
ଵେଦାଙ୍ଗାନି ସମସ୍ତାନି ମନ୍ଵାଦିଗଦିତାନି ଚ । ଶାସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଶେଷାଣ୍ଯାଖ୍ଯାନାନ୍ଯନୁଵାକାଶ୍ଚ ଯେ କ୍ଵଚିତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ସମସ୍ତ ବେଦାଙ୍ଗ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଥିବା କଥା, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର, ଆଖ୍ୟାନ ଓ ଯେଉଁଠି କିଛି ପାଠ ଅଛି—
କାଵ୍ଯାଲାପାଶ୍ଚ ଯେ କେଚିଦ୍ରୀତକାନ୍ଯଖିଲାନି ଚ । ଶବ୍ଦମୂର୍ତିଧରସ୍ଯୈତଦ୍ଵପୁର୍ଵିଷ୍ଣୋର୍ମହାତ୍ମନଃ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁସବୁ କବିତା, ସଂଳାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ରଚନା ଅଛି—ଏହା ସବୁ ଶବ୍ଦର ରୂପରେ ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହ।
ଯାନି ମୂର୍ତାନ୍ଯମୂର୍ତାନି ଯାନ୍ଯତ୍ରାନ୍ଯତ୍ର ଵା କ୍ଵଚିତ୍ । ସନ୍ତି ଵୈ ଵସ୍ତୁଜାତାନି ତାନି ସର୍ଵାଣି ତଦ୍ଵପୁଃ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁସବୁ ଜିନିଷ ରୂପ ଥିବା କିମ୍ବା ଅରୂପ, ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠାରେ ଯେଉଁଠି ଅଛି—ସେସବୁ ତାଙ୍କର ଦେହ।
ଅହଂ ହରିଃ ସର୍ଵମିଦଂ ଜନାର୍ଦନୋ ନାନ୍ଯତ୍ତତଃ କାରଣକାର୍ଯଜାତମ୍ । ଈଦୃଙ୍ମନୋ ଯସ୍ଯ ନ ତସ୍ଯଟ ଭୂଯୋ ଭଵୋଦ୍ଭାଵା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଗଦା ଭଵନ୍ତି ॥ ୧,୨୨.
ମୁଁ ହରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ; ଏହି ସମସ୍ତ ମୋ ନିଜେ—ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, କାରଣ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯାହାଙ୍କର ମନ ଏଭଳି, ସେମାନେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯୈଷ ତେଂଶଃ ପ୍ରଥମଃ ପୁରାଣସ୍ଯାସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଯଥାଵତ୍କଥିତୋ ଯସ୍ମିନ୍ଧୃତେ ପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୨.
ଏଭଳି, ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ପ୍ରଥମ ପର୍ଵ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ମନେ ରଖିଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
କାର୍ତ୍ତିକ୍ଯାଂ ପୁଷ୍କରସ୍ନାନେ ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦେନ ଯତ୍ଫଲମ୍ । ତଦସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣାତ୍ସଵ ମୈତ୍ରେଯାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ ॥ ୧,୨୨.
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ପୁଷ୍କରରେ ବାରଷ ଧରି ସ୍ନାନ କଲେ ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଣିଷ ସେଇ ଫଳ ପାଏ।
ଦେଵର୍ଷିପିତୃଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷାଦିନାଂ ଚ ସମ୍ଭଵମ୍ । ଭଵନ୍ତି ଶୃଣ୍ଵତଃ ପୁଂସୋ ଦେଵାଦ୍ଯ ଵରଦା ମୁନେ ॥ ୧,୨୨.
ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବେ, ମୁନି, ଏହି କଥା ଶୁଣୁଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେବାଦି ଜନ୍ମ ଦିଆଯାଏ।
ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ । ଭଗଵନ୍ ସମ୍ଯାଗାଖ୍ଯାତଂ ମମୈତଦଖିଲଂ ତ୍ଵଯା । ଜଗତଃ ସର୍ଗସମ୍ବନ୍ଘି ଯତ୍ ପୃଷ୍ଟୋଽସି ଗୁରୋ ମଯା
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ଆପଣ ମୋ ପଚାରା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ମୋତେ କୁହିଦେଲେ।
ଯୋଽଯମଂଶୋ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟିସମ୍ବଦ୍ଧୋ ଗଦିତସ୍ତ୍ଵଯା । ତତ୍ରାହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଭୂଯୋଽପି ମୁନିସତ୍ତମ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଅଂଶରେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଆଉ ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ସୁତୌ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯ ଯୌ । ତଯୋରୁତ୍ତାନପାଦସ୍ଯ ଧ୍ରୁଵଃ ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ଵଯୋଦିତଃ ।.
ଆପଣ କହିଥିଲେ ଯେ, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଏବଂ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଧ୍ରୁବ।
ପ୍ରିଯଵ୍ରତସ୍ଯ ନୈଵୋକ୍ତା ଭଵତା ଦ୍ଵିଜ ସନ୍ତତିଃ । ତାମହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ପ୍ରସନ୍ନୋ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଦ୍ୱିଜ, ଆପଣ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି କହିନାହାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଦୟାକରି କୁହନ୍ତୁ।
ପରାଶାର ଉଵାଚ । କର୍ଦ୍ଦମସ୍ଯାତ୍ମଜାଂ କନ୍ଯାମୁପଯେମେ ପ୍ରିଯଵ୍ରତଃ । ସମ୍ରାଟ୍ କୁକ୍ଷୀ ଚ ତତ୍କନ୍ଯେ ଦଶ ପୁତ୍ରାସ୍ତଥାପରେ
ପରାଶର କହିଲେ, କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ଝିଅଙ୍କୁ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଏହି ରାଜକୁମାରୀଠାରୁ, ରାଜା, ସେଠିଏ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କର ଦଶଜଣ ପୁଅ ଏବଂ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପୁଅ ଜନ୍ମିଥିଲେ ।
ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ମହାଵୀର୍ଯ୍ଯା ଵିନୀତା ଦଯିତାଃ ପିତୁଃ । ପ୍ରିଯଵ୍ରତସୁତାଃ ଖ୍ଯାତାସ୍ତେଷାଂ ନାମାନି ମେ ଶ୍ଵୃଣୁ
ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ, ବିର ଓ ଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ, ଏବଂ ପିତାଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ଶୁଣ ।
ଆଗ୍ନୀଧ୍ରଶ୍ଚାଗ୍ନିବାହୁଶ୍ଚ ଵପୁଷ୍ମାନ୍ ଦ୍ଯୁତିମାଂସ୍ତଥା । ମେଧା ମେଧାତିଥିର୍ଭଵ୍ଯଃ ସଵନଃ ପୁତ୍ର ଏଵ ଚ
ସେମାନେ ହେଲେ: ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଅଗ୍ନିବାହୁ, ବପୁଷ୍ମାନ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ମେଧା, ମେଧାତିଥି, ଭବ୍ୟ, ସବନ ଏବଂ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପୁଅ ।
ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନ୍ ଦଶମସ୍ତେଷାଂ ସତ୍ଯନାମା ସୁତୋଽଭଵତ୍ । ପ୍ରିଯଵ୍ରତସ୍ଯ ପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ପ୍ରଖ୍ଯାତା ବଲଵୀର୍ଯ୍ଯତଃ
ଦଶମ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, ଏବଂ ସତ୍ୟନାମା ମଧ୍ୟ ପୁଅ ଥିଲେ । ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ ।
ମେଧାଗ୍ନିବାହୁପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ତ୍ରଯୋ ଯୋଗପରାଯଣାଃ । ଜାତିସ୍ମରା ମହାଭାଗ ନ ରାଜ୍ଯାଯ ମନୋ ଦଧୁଃ
ମେଧା, ଅଗ୍ନିବାହୁ ଓ ପୁତ୍ର ଏହି ତିନିଜଣ ଯୋଗରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ; ସେମାନେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଥିଲେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟରେ ମନ ଦେଇନଥିଲେ ।
ନିର୍ମ୍ମଲାଃ ସର୍ଵକାଲନ୍ତୁ ସମସ୍ତାର୍ଥେଷୁ ଵୈ ମୁନେ । ଚକ୍ରୁଃ କ୍ରିଯା ଯଥାନ୍ଯାଯମଫଲାକାଙ୍କ୍ଷିଣୋ ହି ତେ
ମୁନି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାଳରେ ପବିତ୍ର ରହିଥିଲେ, ସମସ୍ତ କାମରେ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ କେବେ ଫଳର ଆଶା କରୁନଥିଲେ ।
ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋ ଦଦୌ ତେଷାଂ ସପ୍ତାନାଂ ମୁନିସତ୍ତମ ! ଵିଭଜ୍ଯ ସପ୍ତ ଦ୍ଵୀପାନି ମୈତ୍ରେଯ ସୁମହାତ୍ମନାମ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ତାଙ୍କ ସାତିଜଣ ମହାତ୍ମା ପୁଅଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପକୁ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ ।
ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପଂ ମହାଭାଗ ସୋଽଗ୍ନୀଧ୍ରାଯ ଦଦୌ ପିତା । ମେଧାତିଥେସ୍ତଥା ପ୍ରାଦାତ୍ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପମଥାପରମ୍
ମହାଭାଗ, ପିତା ଆଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କୁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଦେଲେ; ଏବଂ ମେଧାତିଥିଙ୍କୁ ଆଉ ଏକ ମହାଦ୍ୱୀପ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ଦେଲେ ।
ଶାଲ୍ମଲେ ଚ ଵପୁଷ୍ମନ୍ତଂ ନରେନ୍ଦ୍ରମଭିଷିକ୍ତଵାନ୍ । ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମନ୍ତଂ କୁଶଦ୍ରୀପେ ରାଜାନଂ କୃତଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ
ସେ ବପୁଷ୍ମାନଙ୍କୁ ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପର ରାଜା କରିଦେଲେ; ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନଙ୍କୁ କୁଶ ଦ୍ୱୀପର ଶାସକ କଲେ ।
ଦ୍ଯୁତିମନ୍ତଂ ଚ ରାଜାନଂ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ରୀପେ ସମାଦିଶତ୍ । ଶାକଦ୍ଵୀପେଶ୍ଵରଞ୍ଚାପି ଭଵ୍ଯଞ୍ଚକ୍ରେ ଚ ସ ପ୍ରଭୁଃ
ସେ ଦ୍ୟୁତିମାନଙ୍କୁ କ୍ରୌଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପର ରାଜା କଲେ, ଏବଂ ଭବ୍ୟଙ୍କୁ ଶାକ ଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି କଲେ ।