କ୍ଷରାକ୍ଷରମଯୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ବିଭର୍ତ୍ଯଖିଲମୀଶ୍ଵରଃ । ପୁରୁଷାଵ୍ଯାକୃତମଯଂ ଭୂଷଣାସ୍ତ୍ରସ୍ଵରୂପଵତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର, କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ଦୁହିଁରେ ମିଶିଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପୁରୁଷ ଭାବେ, ଭୂଷଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ଭୂଷଣାସ୍ତ୍ରସ୍ଵରୂପସ୍ଥଂ ଯଚ୍ଚୈତଦଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ବିଭର୍ତି ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତନ୍ମମାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି ॥ ୧,୨୨.
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣର ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମୋତେ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ନମସ୍କୃତ୍ଵାପ୍ରମେଯାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣଵେ । କଥଯାମି ଯଥାଖ୍ଯାତଂ ଵସିଷ୍ଠେନ ମମା ଭଵତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ: ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ଭାବରେ କହିବି, ଯେପରି ମୋତେ ବସିଷ୍ଠ କହିଥିଲେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।
ଆତ୍ମାନମସ୍ଯ ଜଗତୋ ନିର୍ଲେପମଗୁଣାମଲମ୍ । ବିଭର୍ତି କୌସ୍ତୁଭମଣିସ୍ଵରୂପଂ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ ॥ ୧,୨୨.
ଭଗବାନ ହରି, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ରୂପରେ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ଗୁଣ ନାହିଁ, ଏବଂ ସୁଦ୍ଧ।
ଶ୍ରୀଵତ୍ସସଂସ୍ଥାନଧରମନନ୍ତେନ ସମାଶ୍ରିତମ୍ । ପ୍ରଧାନଂ ବୁଦ୍ଧିରପ୍ଯାସ୍ତେ ଗଦାରୂପେଣ ମାଧଵେ ॥ ୧,୨୨.
ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ଅନନ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ, ପ୍ରଧାନ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ମାଧବଙ୍କ ଗଦାର ରୂପରେ ବସିଛି।
ଭୂତାଦିମିନ୍ଦ୍ରିଯାଦିଂ ଚ ଦ୍ଵିଧାହଙ୍କାରମୀଶ୍ଵରଃ । ବିଭର୍ତି ଶଂଖରୂପେଣ ଶାର୍ଙ୍ଗରୂପେଣ ଚ ସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ପ୍ରଭୁ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦୁଇପ୍ରକାର ଅହଂକାରକୁ ଶଂଖ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷ ରୂପରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଚଲତ୍ସ୍ଵରୂପମତ୍ଯନ୍ତଂ ଜଵେନାନ୍ତାରିତାନିଲମ୍ । ଚକ୍ରସ୍ଵରୂପଂ ଚ ମନୋ ଧତ୍ତେ ଵିଷ୍ଣୁକରେ ସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁ ମନ ସଦା ଚଞ୍ଚଳ ଓ ବାତାସ ଭଳି ତୀବ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ତାହାକୁ ଚକ୍ର ରୂପରେ ନିଜ ହାତରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ପଞ୍ଚରୂପା ତୁ ଯା ମାଲା ଵୈଜଯନ୍ତୀ ଗଦାଭୃତଃ । ସା ଭୂତହେତୁସଂଘାତା ଭୂତମାଲା ଚ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁ ମାଳା, ଭୂତମାଳା ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଗଦାଧାରୀଙ୍କ ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା, ପାଞ୍ଚ ରୂପରେ ଅଛି, ସେ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଭୂତର କାରଣମାନଙ୍କର ସଂଘାତ।
ଯାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯଶେଷାଣି ବୁଦ୍ଧିକର୍ମାତ୍ମକାନି ଵୈ । ଶରରୂପାଣ୍ଯଶେଷାଣି ତାନି ଧତ୍ତେ ଜନାର୍ଦନଃ ॥ ୧,୨୨.
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦୁହିଁ, ଶରର ରୂପରେ ଅଛି; ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ବିଭର୍ତି ଯଚ୍ଚାସିରତ୍ନମଚ୍ଯୁତୋତ୍ଯନ୍ତନିର୍ମଲମ୍ । ଵିଦ୍ଯାମଯ ତୁ ତଜ୍ଜ୍ଞାନମଵିଦ୍ଯାକୋଶସଂସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁ ନିର୍ମଳ ତଳୱାର ଅଚ୍ୟୁତ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଇ ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ଅବିଦ୍ୟାର ମଞ୍ଜୁଷାରେ ବସିଛି।
ଇତ୍ଥଂ ପୁମାନ୍ପ୍ରଧାନଂ ଚ ବୁଦ୍ଧ୍ଯହଙ୍କାରମେଵ ଚ । ଭୂତାନି ଚ ହୃଷୀକେଶେ ମନଃ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ଚ ମୈତ୍ରେଯ ସର୍ଵମେତତ୍ସମାଶ୍ରିତମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଏଭଳି, ମୈତ୍ରେୟ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ଭିତରେ ପୁରୁଷ, ପ୍ରଧାନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଭୂତ, ମନ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ — ସବୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଅସ୍ତ୍ରଭୂଷଣସଂସ୍ଥାନସ୍ଵରୂପଂ ରୂପଵର୍ଜିତଃ । ବିଭାର୍ତି ମାଯାରୂପୋସୌ ଶ୍ରେଯସେ ପ୍ରାଣିନାଂ ହରିଃ ॥ ୧,୨୨.
ହରି ନିଜେ ରୂପହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମାୟା ରୂପେ ଜୀବମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସଵିକାରଂ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ପୁମାଂଶ୍ଚୈଵାଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ବିଭର୍ତି ପୁଣ୍ଡହୀକାକ୍ଷସ୍ତଦେଵଂ ପରମେଶ୍ଵରଃ ॥ ୧,୨୨.
ପଦ୍ମନୟନ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ରୂପାନ୍ତର ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ସବୁକୁ ଧରି ରହନ୍ତି।
ଯା ଵିଦ୍ଯା ଯା ତଥାଵିଦ୍ଯା ଯତ୍ସଦ୍ଯଚ୍ଚାସଦଵ୍ଯଯମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଭୂତେଶେ ମୈତ୍ରେଯ ମଧୁସୂଦନେ ॥ ୧,୨୨.
ମୈତ୍ରେୟ, ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅବିନାଶୀ ଅଛି—ସେସବୁ ମଧୁସୂଦନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି।
କଲାକାଷ୍ଠାନିମେଷାଦିଦିନର୍ତ୍ଵଯନହାଯନୈଃ । କାଲସ୍ଵରୂପୋ ଭଗଵାନପାପୋ ହରିରଵ୍ଯଯଃ ॥ ୧,୨୨.
କଳା, କଷ୍ଠା, ନିମେଷ, ଦିନ, ଋତୁ, ବର୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି ସମୟର ଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ନିର୍ମଳ ଓ ଅବିନାଶୀ ହରି ସମୟର ନିଜେ ରୂପ।
ଭୂର୍ଲୋକୋଥ ଭୁଵର୍ଲୋକଃ ସ୍ଵର୍ଲୋକୋ ମୁନିସତ୍ତମ । ମହର୍ଜନସ୍ତପଃ ସତ୍ଯଂ ସପ୍ତ ଲୋକା ଇମେ ଵିଭୁଃ ॥ ୧,୨୨.
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୂର୍ଲୋକ, ଭୁଵର୍ଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଲୋକ, ମହର୍, ଜନ, ତପ, ଓ ସତ୍ୟ—ଏହି ସାତି ଲୋକ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଛି।
ଲୋକାତ୍ମମୂର୍ତିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ପୂର୍ଵେଷାମପି ପୂର୍ଵଜଃ । ଆଧାରଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାଂ ସ୍ଵଯମେଵ ହରିଃ ସ୍ଥିତଃ ॥ ୧,୨୨.
ହରି ସ୍ୱୟଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆତ୍ମା ଓ ରୂପ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ସେ ପୁରାତନମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ମୂଳ।
ଦେଵମାନୁଷପଶ୍ଵାଦିଶ୍ଵରୂପୈର୍ବହୁଭିଃ ସ୍ଥିତଃ । ତତଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋଽନନ୍ତୋ ଭୂତମୂର୍ତିରମୂର୍ତିମାନ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଦେବ, ମଣିଷ, ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ଅନେକ ଭାବରେ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ ଓ ରୂପ-ଅରୂପ ଉଭୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ତଥୈଵାଥର୍ଵାଣାନି ଵୈ । ଇତିହାସୋପଵେଦାଶ୍ଚ ଵେଦାନ୍ତେଷୁ ତଥୋକ୍ତଯଃ ॥ ୧,୨୨.
ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଏବଂ ଅଥର୍ବ ବେଦ, ଇତିହାସ, ଉପବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ଥିବା ଉପଦେଶଗୁଡ଼ିକ—
ଵେଦାଙ୍ଗାନି ସମସ୍ତାନି ମନ୍ଵାଦିଗଦିତାନି ଚ । ଶାସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଶେଷାଣ୍ଯାଖ୍ଯାନାନ୍ଯନୁଵାକାଶ୍ଚ ଯେ କ୍ଵଚିତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ସମସ୍ତ ବେଦାଙ୍ଗ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଥିବା କଥା, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର, ଆଖ୍ୟାନ ଓ ଯେଉଁଠି କିଛି ପାଠ ଅଛି—
କାଵ୍ଯାଲାପାଶ୍ଚ ଯେ କେଚିଦ୍ରୀତକାନ୍ଯଖିଲାନି ଚ । ଶବ୍ଦମୂର୍ତିଧରସ୍ଯୈତଦ୍ଵପୁର୍ଵିଷ୍ଣୋର୍ମହାତ୍ମନଃ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁସବୁ କବିତା, ସଂଳାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ରଚନା ଅଛି—ଏହା ସବୁ ଶବ୍ଦର ରୂପରେ ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହ।
ଯାନି ମୂର୍ତାନ୍ଯମୂର୍ତାନି ଯାନ୍ଯତ୍ରାନ୍ଯତ୍ର ଵା କ୍ଵଚିତ୍ । ସନ୍ତି ଵୈ ଵସ୍ତୁଜାତାନି ତାନି ସର୍ଵାଣି ତଦ୍ଵପୁଃ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁସବୁ ଜିନିଷ ରୂପ ଥିବା କିମ୍ବା ଅରୂପ, ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠାରେ ଯେଉଁଠି ଅଛି—ସେସବୁ ତାଙ୍କର ଦେହ।
ଅହଂ ହରିଃ ସର୍ଵମିଦଂ ଜନାର୍ଦନୋ ନାନ୍ଯତ୍ତତଃ କାରଣକାର୍ଯଜାତମ୍ । ଈଦୃଙ୍ମନୋ ଯସ୍ଯ ନ ତସ୍ଯଟ ଭୂଯୋ ଭଵୋଦ୍ଭାଵା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଗଦା ଭଵନ୍ତି ॥ ୧,୨୨.
ମୁଁ ହରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ; ଏହି ସମସ୍ତ ମୋ ନିଜେ—ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, କାରଣ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯାହାଙ୍କର ମନ ଏଭଳି, ସେମାନେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯୈଷ ତେଂଶଃ ପ୍ରଥମଃ ପୁରାଣସ୍ଯାସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଯଥାଵତ୍କଥିତୋ ଯସ୍ମିନ୍ଧୃତେ ପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୨.
ଏଭଳି, ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ପ୍ରଥମ ପର୍ଵ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ମନେ ରଖିଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
କାର୍ତ୍ତିକ୍ଯାଂ ପୁଷ୍କରସ୍ନାନେ ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦେନ ଯତ୍ଫଲମ୍ । ତଦସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣାତ୍ସଵ ମୈତ୍ରେଯାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ ॥ ୧,୨୨.
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ପୁଷ୍କରରେ ବାରଷ ଧରି ସ୍ନାନ କଲେ ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଣିଷ ସେଇ ଫଳ ପାଏ।
ଦେଵର୍ଷିପିତୃଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷାଦିନାଂ ଚ ସମ୍ଭଵମ୍ । ଭଵନ୍ତି ଶୃଣ୍ଵତଃ ପୁଂସୋ ଦେଵାଦ୍ଯ ଵରଦା ମୁନେ ॥ ୧,୨୨.
ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବେ, ମୁନି, ଏହି କଥା ଶୁଣୁଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେବାଦି ଜନ୍ମ ଦିଆଯାଏ।
ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ । ଭଗଵନ୍ ସମ୍ଯାଗାଖ୍ଯାତଂ ମମୈତଦଖିଲଂ ତ୍ଵଯା । ଜଗତଃ ସର୍ଗସମ୍ବନ୍ଘି ଯତ୍ ପୃଷ୍ଟୋଽସି ଗୁରୋ ମଯା
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ଆପଣ ମୋ ପଚାରା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ମୋତେ କୁହିଦେଲେ।
ଯୋଽଯମଂଶୋ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟିସମ୍ବଦ୍ଧୋ ଗଦିତସ୍ତ୍ଵଯା । ତତ୍ରାହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଭୂଯୋଽପି ମୁନିସତ୍ତମ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଅଂଶରେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଆଉ ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ସୁତୌ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯ ଯୌ । ତଯୋରୁତ୍ତାନପାଦସ୍ଯ ଧ୍ରୁଵଃ ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ଵଯୋଦିତଃ ।.
ଆପଣ କହିଥିଲେ ଯେ, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଏବଂ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଧ୍ରୁବ।
ପ୍ରିଯଵ୍ରତସ୍ଯ ନୈଵୋକ୍ତା ଭଵତା ଦ୍ଵିଜ ସନ୍ତତିଃ । ତାମହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ପ୍ରସନ୍ନୋ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଦ୍ୱିଜ, ଆପଣ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି କହିନାହାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଦୟାକରି କୁହନ୍ତୁ।