ଦ୍ଵେ ରୂପେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତସ୍ଯ ମୂର୍ତଂ ଚାମୂର୍ତମେଵ ଚ । କ୍ଷରାକ୍ଷରାସ୍ଵରୂପେ ତେ ସର୍ଵଭୂତେଷ୍ଵଵସ୍ଥିତେ ॥ ୧,୨୨.
ସେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି: ଏକଟି ଦେହୀ ଓ ଏକଟି ଦେହହୀନ; ଏହି ଦୁଇଟି ହେଉଛି କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ଅକ୍ଷରଂ ତତ୍ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଷରଂ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଏକଦେଶସ୍ଥିତସ୍ଯାଗ୍ନେର୍ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ତ୍ରା ଵିସ୍ତାରିଣି ଯଥା । ପରସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶକ୍ତିସ୍ତଥୋଦମଖିଲଂ ଜଗତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଅକ୍ଷର ହେଉଛି ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, କ୍ଷର ହେଉଛି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହି ତାହାର ଆଲୋକ ଚାରିପାଖରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ପରମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଶକ୍ତି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜଗତ।
ତତ୍ରାପ୍ଯାସନ୍ନଦୂରତ୍ଵାଦ୍ବହୁତ୍ଵସ୍ଵଲ୍ପତାମଯଃ । ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାଭେଦୋସ୍ତି ତଚ୍ଛକ୍ତେସ୍ତଦ୍ଵନ୍ମୈତ୍ରେଯ ଵିଦ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୨.
ସେଠି ମଧ୍ୟ, ନିକଟତା ଓ ଦୂରତା ଦ୍ୱାରା ବେଶି କିମ୍ବା କମ୍ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଆଲୋକରେ ଭିନ୍ନତା ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଶକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ହେ ମୈତ୍ରେୟ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵା ବ୍ରହ୍ମନ୍ପ୍ରଧାନା ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତଯଃ । ତତଶ୍ଚ ଦେଵା ମୈତ୍ରେଯ ନ୍ଯୂନା ଦକ୍ଷାଦଯସ୍ତତଃ ॥ ୧,୨୨.
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଶକ୍ତି; ସେମାନଠାରୁ ଦେବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଠାରୁ ଡକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦେବତାମାନେ, ହେ ମୈତ୍ରେୟ।
ତତୋ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପଶଵୌ ମୃଗପକ୍ଷିସରୀସୃପାଃ । ନ୍ଯୂନାନ୍ଯୂନତରାଶ୍ଚୈଵ ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମାଦଯସ୍ତଥା ॥ ୧,୨୨.
ତାପରେ ମନୁଷ୍ୟ, ଗାଈ-ଗୋଅଁ, ବନ୍ୟପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଗଛ, ଝାଡ଼ି ଓ ଏପରି ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ, ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ଗୁଣରେ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ତଦେତଦକ୍ଷରଂ ନିତ୍ଯଂ ଜଗନ୍ମୁନିଵରାଖିତମ୍ । ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵଜନ୍ମନାଶଵିକଲ୍ପଵତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଏହି ଅବିନାଶୀ, ଚିରନ୍ତନ ତତ୍ତ୍ୱଟିଏ, ମହାମୁନିମାନେ ଯାହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ଅନୁଭବ କରେ।
ସର୍ଵଶକ୍ତି ମଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଵରୂପଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମ୍ । ମୂର୍ତଂ ଯଦ୍ଯୋଗିଭିଃ ପୂର୍ଵଂ ଯୋଗାରମ୍ଭେଷୁ ଚିନ୍ତ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୨.
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ। ଯୋଗୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହୀ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
ସାଲମ୍ବନୋ ମହାଯୋଗଃ ସବୀଜୋ ଯତ୍ରସଂସ୍ଥିତଃ । ମନସ୍ଯଵ୍ଯାହତେ ସମ୍ଯଗ୍ଯୁଞ୍ଜତାଂ ଜାଯତେ ମୁନେ ॥ ୧,୨୨.
ଏହା ହେଉଛି ବଡ଼ ଯୋଗ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଧାର ଅଛି, ବୀଜ ଅଛି, ଏବଂ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ, ମୁନି, ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ।
ସ ପରଃ ପରଶକ୍ତୀନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସମନନ୍ତରମ୍ । ମୂର୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ମହାଭାଗ ସର୍ଵବ୍ରହ୍ମମଯୋ ହରିଃ ॥ ୧,୨୨.
ସେ ପରମ, ବ୍ରହ୍ମର ପରାଶକ୍ତି ପରେ ଅଛନ୍ତି। ମହାଭାଗ, ହରି ହେଉଛନ୍ତି ଦେହୀ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର ସାର।
ଯତ୍ର ସର୍ଵମିଦଂ ପ୍ରୋତମୋତଂ ଚୈଵାଖିତଂ ଜଗତ୍ । ତତୋ ଜଗଜ୍ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ସ ଜଗଚ୍ଚଖିଲଂ ମୁନେ ॥ ୧,୨୨.
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଗୁଁଥାଯାଇଛି, ମୁନି। ତେଣୁ ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ବିଶ୍ୱ, ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ।
କ୍ଷରାକ୍ଷରମଯୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ବିଭର୍ତ୍ଯଖିଲମୀଶ୍ଵରଃ । ପୁରୁଷାଵ୍ଯାକୃତମଯଂ ଭୂଷଣାସ୍ତ୍ରସ୍ଵରୂପଵତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର, କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ଦୁହିଁରେ ମିଶିଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପୁରୁଷ ଭାବେ, ଭୂଷଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ଭୂଷଣାସ୍ତ୍ରସ୍ଵରୂପସ୍ଥଂ ଯଚ୍ଚୈତଦଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ବିଭର୍ତି ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତନ୍ମମାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି ॥ ୧,୨୨.
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣର ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମୋତେ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ନମସ୍କୃତ୍ଵାପ୍ରମେଯାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣଵେ । କଥଯାମି ଯଥାଖ୍ଯାତଂ ଵସିଷ୍ଠେନ ମମା ଭଵତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ: ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ଭାବରେ କହିବି, ଯେପରି ମୋତେ ବସିଷ୍ଠ କହିଥିଲେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।
ଆତ୍ମାନମସ୍ଯ ଜଗତୋ ନିର୍ଲେପମଗୁଣାମଲମ୍ । ବିଭର୍ତି କୌସ୍ତୁଭମଣିସ୍ଵରୂପଂ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ ॥ ୧,୨୨.
ଭଗବାନ ହରି, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ରୂପରେ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ଗୁଣ ନାହିଁ, ଏବଂ ସୁଦ୍ଧ।
ଶ୍ରୀଵତ୍ସସଂସ୍ଥାନଧରମନନ୍ତେନ ସମାଶ୍ରିତମ୍ । ପ୍ରଧାନଂ ବୁଦ୍ଧିରପ୍ଯାସ୍ତେ ଗଦାରୂପେଣ ମାଧଵେ ॥ ୧,୨୨.
ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ଅନନ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ, ପ୍ରଧାନ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ମାଧବଙ୍କ ଗଦାର ରୂପରେ ବସିଛି।
ଭୂତାଦିମିନ୍ଦ୍ରିଯାଦିଂ ଚ ଦ୍ଵିଧାହଙ୍କାରମୀଶ୍ଵରଃ । ବିଭର୍ତି ଶଂଖରୂପେଣ ଶାର୍ଙ୍ଗରୂପେଣ ଚ ସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ପ୍ରଭୁ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦୁଇପ୍ରକାର ଅହଂକାରକୁ ଶଂଖ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷ ରୂପରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଚଲତ୍ସ୍ଵରୂପମତ୍ଯନ୍ତଂ ଜଵେନାନ୍ତାରିତାନିଲମ୍ । ଚକ୍ରସ୍ଵରୂପଂ ଚ ମନୋ ଧତ୍ତେ ଵିଷ୍ଣୁକରେ ସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁ ମନ ସଦା ଚଞ୍ଚଳ ଓ ବାତାସ ଭଳି ତୀବ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ତାହାକୁ ଚକ୍ର ରୂପରେ ନିଜ ହାତରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ପଞ୍ଚରୂପା ତୁ ଯା ମାଲା ଵୈଜଯନ୍ତୀ ଗଦାଭୃତଃ । ସା ଭୂତହେତୁସଂଘାତା ଭୂତମାଲା ଚ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁ ମାଳା, ଭୂତମାଳା ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଗଦାଧାରୀଙ୍କ ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା, ପାଞ୍ଚ ରୂପରେ ଅଛି, ସେ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଭୂତର କାରଣମାନଙ୍କର ସଂଘାତ।
ଯାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯଶେଷାଣି ବୁଦ୍ଧିକର୍ମାତ୍ମକାନି ଵୈ । ଶରରୂପାଣ୍ଯଶେଷାଣି ତାନି ଧତ୍ତେ ଜନାର୍ଦନଃ ॥ ୧,୨୨.
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦୁହିଁ, ଶରର ରୂପରେ ଅଛି; ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ବିଭର୍ତି ଯଚ୍ଚାସିରତ୍ନମଚ୍ଯୁତୋତ୍ଯନ୍ତନିର୍ମଲମ୍ । ଵିଦ୍ଯାମଯ ତୁ ତଜ୍ଜ୍ଞାନମଵିଦ୍ଯାକୋଶସଂସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁ ନିର୍ମଳ ତଳୱାର ଅଚ୍ୟୁତ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଇ ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ଅବିଦ୍ୟାର ମଞ୍ଜୁଷାରେ ବସିଛି।
ଇତ୍ଥଂ ପୁମାନ୍ପ୍ରଧାନଂ ଚ ବୁଦ୍ଧ୍ଯହଙ୍କାରମେଵ ଚ । ଭୂତାନି ଚ ହୃଷୀକେଶେ ମନଃ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ଚ ମୈତ୍ରେଯ ସର୍ଵମେତତ୍ସମାଶ୍ରିତମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଏଭଳି, ମୈତ୍ରେୟ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ଭିତରେ ପୁରୁଷ, ପ୍ରଧାନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଭୂତ, ମନ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ — ସବୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଅସ୍ତ୍ରଭୂଷଣସଂସ୍ଥାନସ୍ଵରୂପଂ ରୂପଵର୍ଜିତଃ । ବିଭାର୍ତି ମାଯାରୂପୋସୌ ଶ୍ରେଯସେ ପ୍ରାଣିନାଂ ହରିଃ ॥ ୧,୨୨.
ହରି ନିଜେ ରୂପହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମାୟା ରୂପେ ଜୀବମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସଵିକାରଂ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ପୁମାଂଶ୍ଚୈଵାଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ବିଭର୍ତି ପୁଣ୍ଡହୀକାକ୍ଷସ୍ତଦେଵଂ ପରମେଶ୍ଵରଃ ॥ ୧,୨୨.
ପଦ୍ମନୟନ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ରୂପାନ୍ତର ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ସବୁକୁ ଧରି ରହନ୍ତି।
ଯା ଵିଦ୍ଯା ଯା ତଥାଵିଦ୍ଯା ଯତ୍ସଦ୍ଯଚ୍ଚାସଦଵ୍ଯଯମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଭୂତେଶେ ମୈତ୍ରେଯ ମଧୁସୂଦନେ ॥ ୧,୨୨.
ମୈତ୍ରେୟ, ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅବିନାଶୀ ଅଛି—ସେସବୁ ମଧୁସୂଦନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି।
କଲାକାଷ୍ଠାନିମେଷାଦିଦିନର୍ତ୍ଵଯନହାଯନୈଃ । କାଲସ୍ଵରୂପୋ ଭଗଵାନପାପୋ ହରିରଵ୍ଯଯଃ ॥ ୧,୨୨.
କଳା, କଷ୍ଠା, ନିମେଷ, ଦିନ, ଋତୁ, ବର୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି ସମୟର ଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ନିର୍ମଳ ଓ ଅବିନାଶୀ ହରି ସମୟର ନିଜେ ରୂପ।
ଭୂର୍ଲୋକୋଥ ଭୁଵର୍ଲୋକଃ ସ୍ଵର୍ଲୋକୋ ମୁନିସତ୍ତମ । ମହର୍ଜନସ୍ତପଃ ସତ୍ଯଂ ସପ୍ତ ଲୋକା ଇମେ ଵିଭୁଃ ॥ ୧,୨୨.
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୂର୍ଲୋକ, ଭୁଵର୍ଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଲୋକ, ମହର୍, ଜନ, ତପ, ଓ ସତ୍ୟ—ଏହି ସାତି ଲୋକ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଛି।
ଲୋକାତ୍ମମୂର୍ତିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ପୂର୍ଵେଷାମପି ପୂର୍ଵଜଃ । ଆଧାରଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାଂ ସ୍ଵଯମେଵ ହରିଃ ସ୍ଥିତଃ ॥ ୧,୨୨.
ହରି ସ୍ୱୟଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆତ୍ମା ଓ ରୂପ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ସେ ପୁରାତନମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ମୂଳ।
ଦେଵମାନୁଷପଶ୍ଵାଦିଶ୍ଵରୂପୈର୍ବହୁଭିଃ ସ୍ଥିତଃ । ତତଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋଽନନ୍ତୋ ଭୂତମୂର୍ତିରମୂର୍ତିମାନ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଦେବ, ମଣିଷ, ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ଅନେକ ଭାବରେ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ ଓ ରୂପ-ଅରୂପ ଉଭୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ତଥୈଵାଥର୍ଵାଣାନି ଵୈ । ଇତିହାସୋପଵେଦାଶ୍ଚ ଵେଦାନ୍ତେଷୁ ତଥୋକ୍ତଯଃ ॥ ୧,୨୨.
ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଏବଂ ଅଥର୍ବ ବେଦ, ଇତିହାସ, ଉପବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ଥିବା ଉପଦେଶଗୁଡ଼ିକ—
ଵେଦାଙ୍ଗାନି ସମସ୍ତାନି ମନ୍ଵାଦିଗଦିତାନି ଚ । ଶାସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଶେଷାଣ୍ଯାଖ୍ଯାନାନ୍ଯନୁଵାକାଶ୍ଚ ଯେ କ୍ଵଚିତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ସମସ୍ତ ବେଦାଙ୍ଗ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଥିବା କଥା, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର, ଆଖ୍ୟାନ ଓ ଯେଉଁଠି କିଛି ପାଠ ଅଛି—