କାଲସ୍ତୃତୀଯସ୍ତସ୍ଯାଂଶଃ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାପରଃ । ଇତ୍ଥଂ ଚତୁର୍ଧା ସଂସୃଷ୍ଟୌ ଵର୍ତତେସୌ ରଜୋଗୁଣଃ ॥ ୧,୨୨.
ତୃତୀୟ ଅଂଶ ହେଉଛି କାଳ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ। ଏହିପରି, ସୃଷ୍ଟିବେଳେ ସେ ଚାରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ରହି, ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
ଏକାଂଶେନାସ୍ଥିତୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ କରୋତି ପ୍ରତିପାଲନମ୍ । ମନ୍ଵାଦିରୂପଶ୍ଚାନ୍ଯେନ କାଲରୂପୋଽପରୋଣ ଚ ॥ ୧,୨୨.
ଗୋଟିଏ ଅଂଶରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ପାଳନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ସେ କାଳ ରୂପେ ରହନ୍ତି।
ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଚାନ୍ଯେନ ସଂଶ୍ଥିତଃ କୁରୁତେ ସ୍ଥିତିମ୍ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ଗୁଣଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଜଗତଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ॥ ୧,୨୨.
ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅବସ୍ଥିତ କରନ୍ତି। ଜଗତର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ ହିସାବରେ ସେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ତମସୋ ଵୃତ୍ତିମନ୍ତକାଲେ ତଥା ପୁନଃ । ରୁଦ୍ରସ୍ଵରୂପୋ ଭଗଵାନେକାଂଶେନ ଭଵତ୍ଯଜଃ ॥ ୧,୨୨.
ପୁନଃ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ତମୋଗୁଣର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ ଗୋଟିଏ ଅଂଶରେ ରୁଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଅଗ୍ନ୍ଯନ୍ତକାଦିରୂପେଣ ଭାଗେନାନ୍ଯେନ ଵର୍ତତେ । କାଲସ୍ଵରୂପୋ ଭାଗୋ ଯଃସର୍ଵଭୂତାନି ଚାପରଃ ॥ ୧,୨୨.
ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ସେ ଅଗ୍ନି, ଯମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ଅଂଶ କାଳ ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ।
ଵିନାଶଂ କୁର୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ ଚତୁର୍ଧୈଵଂ ମହାତ୍ମନଃ । ଵିଭାଗକଲ୍ପନା ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଥ୍ଯତେ ସାର୍ଵକାଲିକୀ ॥ ୧,୨୨.
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ବିନାଶ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସେଥିରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାଗର ବିଭାଜନ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଲାଗୁ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମ ଦକ୍ଷାଦଯଃ କାଲସ୍ତଥୈ ଵାଖିଲଜନ୍ତଵଃ । ଵିଭୂତଯୋ ହରେରେତା ଜଗତଃ ସୃଷ୍ଟିହେତଵଃ ॥ ୧,୨୨.
ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, କାଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ଏହିମାନେ ହରିଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ।
ଵିଷ୍ଣୁର୍ମନ୍ଵାଦଯଃ କାଲଃ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚ ଦ୍ଵିଜ । ସ୍ଥିତେର୍ନିମିତ୍ତଭୂତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋରେତା ଵିଭୂତଯଃ ॥ ୧,୨୨.
ବିଷ୍ଣୁ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, କାଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଯିଏ ଜଗତର ପାଳନର କାରଣ।
ରୁଦ୍ରଃ କାଲାନ୍ତକାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ସମସ୍ତାଶ୍ଚୈଵ ଜନ୍ତଵଃ । ଚତୁର୍ଧା ପ୍ରଲାଯାଯୈତା ଜନାର୍ଦନଵିଭୂତଯଃ ॥ ୧,୨୨.
ରୁଦ୍ର, କାଳ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ଏହିମାନେ ଚାରି ଭାଗରେ ଥିବା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କର ପ୍ରଳୟ ଶକ୍ତି।
ଜଗଦାଦୌ ତଥା ମଧ୍ଯେ ସୃଷ୍ଟିରାପ୍ରଲଯା ଦ୍ଵିଜ । ଧାତ୍ରା ମରୀଚିମିଶ୍ରୈଶ୍ଚ କ୍ରିଯତେ ଜନ୍ତୁଭିସ୍ତଥା ॥ ୧,୨୨.
ଜଗତର ଆରମ୍ଭ ଓ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସୃଷ୍ଟି ଧାତା, ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମିଶି କରନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମ ସୃଜତ୍ଯାଦିକାଲେ ମରୀଚିପ୍ରମୁଖାସ୍ତତଃ । ଉତ୍ପାଦଯନ୍ତ୍ଯପତ୍ଯାନି ଜନ୍ତଵଶ୍ଚ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ତାପରେ ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତିମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
କାଲେନ ନ ଵିନା ବ୍ରହ୍ମ ସୃଷ୍ଟିନିଷ୍ପାଦକୋ ଦ୍ଵିଜ । ନ ପ୍ରଜାପତଯଃ ସର୍ଵେ ନ ଚୈଵାଖିଲଜନ୍ତଵଃ ॥ ୧,୨୨.
କାଳ ବିନା, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଏଵମେଵ ଵିଭାଗୋଯଂ ସ୍ତିତାଵପ୍ଯୁପଦିଶ୍ଯତି । ଚତୁର୍ଦା ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ମୈତ୍ରେଯ ପ୍ରଲଯେ ତଥା ॥ ୧,୨୨.
ଏହିପରି, ଏହି ବିଭାଗ ପାଳନ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ, ଏବଂ ମୈତ୍ରେୟ, ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେବତାଙ୍କର ଚାରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଥାଏ।
ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସୃଜ୍ଯତେ ଯେନ ସତ୍ତ୍ଵଜାତେନ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ତସ୍ଯ ସୃଜ୍ଯସ୍ଯ ସମ୍ଭୂତୋ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵୈ ହରେସ୍ତନୁଃ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁଠିଏ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣୀ କିଛି ସୃଷ୍ଟି କରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେସବୁ ହରିଙ୍କର ଦେହ।
ହନ୍ତି ଯାଵଚ୍ଚ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଜନାର୍ଦନସ୍ଯ ତଦ୍ରୌଦ୍ରଂ ମୈତ୍ରେଯାନ୍ତକରଂ ଵପୁଃ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁଠିଏ ଯେଉଁ ସ୍ଥାବର କିମ୍ବା ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀ ନାଶ ହୁଏ, ମୈତ୍ରେୟ, ସେହି ନାଶକ ରୂପ ହେଉଛି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କର ରୌଦ୍ର ଦେହ।
ଏଵମେଷ ଜଗତ୍ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟା ଜଗତ୍ପାତା ତଥା ଜଗତ୍ । ଜଗଦ୍ଭକ୍ଷଯିତା ଦେଵଃ ସମସ୍ତସ୍ଯ ଜନାର୍ଦନଃ ॥ ୧,୨୨.
ଏଭଳି, ଏହି ଦେବତା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଗଳି ନେବା ନାଶକ।
ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାଲେଷୁ ତ୍ରିଧୈଵଂ ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ । ଗୁଣପ୍ରଵୃତ୍ଯା ପରମଂ ପଦଂ ତସ୍ଯାଗୁଣଂ ମହତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ଏହା ତିନି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଗୁଣମାନଙ୍କର କ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ; କିନ୍ତୁ ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଗୁଣମାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ, ଏହା ଅତି ମହାନ।
ତଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନମଯଂ ଵ୍ଯାପି ସ୍ଵସଂଵେଦ୍ଯମନୌପମମ୍ । ଚତୁଷ୍ପ୍ରକାରଂ ତଦପି ସ୍ଵରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ ॥ ୧,୨୨.
ଏହା ଜ୍ଞାନରେ ଗଠିତ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ନିଜେ ନିଜକୁ ଜାଣିପାରିବା, ଏବଂ ତୁଳନାହୀନ; ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ଚତୁଃପ୍ରକାରତାଂ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଭୂତସ୍ଯ ହେ ମୁନେ । ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ପରମଂ ପଦମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ହେ ମୁନି, ଯେଉଁ ଦେଉଳ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପ ଓ ପରମ ପଦ କ’ଣ, ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝାଇଦିଅ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ମୈତ୍ରେଯ କାରଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସାଧନଂ ସର୍ଵଵସ୍ତୁଷୁ । ସାଧ୍ଯଂ ଚ ଵସ୍ତ୍ଵଭିମତଂ ଯତ୍ସାଧଯିତୁମାତ୍ମନଃ ॥ ୧,୨୨.
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ: ମୈତ୍ରେୟ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ କାରଣ, ସାଧନ ଓ ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହାଯାଏ, ସେହି ସାଧ୍ୟ ବସ୍ତୁ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
ଯୋଗିନୋ ମୁକ୍ତିକାମସ୍ଯ ପ୍ରାଣାଯାମାଦିସାଧନମ୍ । ସାଧ୍ଯଂ ଚ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ପୁନର୍ନାଵର୍ତତେ ଯତଃ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ମୁକ୍ତି ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଏହାଦି ସାଧନ ହେଉଛି; ଏବଂ ସାଧ୍ୟ ବସ୍ତୁ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାଠାରୁ ପୁଣି ଫେରିଆସିବା ନାହିଁ।
ସାଧନାଲମ୍ବନଂ ଜ୍ଞାନଂ ମୁକ୍ତଯେ ଯୋଗିନାଂ ହି ଯତ୍ । ସ ଭେଦଃ ପ୍ରଥମସ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଭୂତସ୍ଯ ଵୈ ମୁନେ ॥ ୧,୨୨.
ଯୋଗୀମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନକୁ ସାଧନର ଆଧାର ବାନ୍ଧନ୍ତି, ସେହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ଭୂତ ରୂପର ପ୍ରଥମ ଭିନ୍ନତା, ହେ ମୁନି।
ଯୁଞ୍ଜତଃ କ୍ଲେଶମୁକ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ସାଧ୍ଯଂ ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଯୋଗିନଃ । ତଦାଲମ୍ବନଵିଜ୍ଞାନଂ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଂଶୋ ମହାମୁନେ ॥ ୧,୨୨.
ଯୋଗୀ ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେହି ସାଧ୍ୟ ବସ୍ତୁର ଆଧାର ଭାବରେ ଥିବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶ, ହେ ମହାମୁନି।
ଉଭଯୋସ୍ତ୍ଵଵିଭାଗେନ ସାଧ୍ଯସାଧନଯୋର୍ହି ଯତ୍ । ଵିଜ୍ଞାନମଦ୍ଵୈତମଯଂ ତଦ୍ଭାଗୋନ୍ଯୋ ମଯୋଦିତଃ ॥ ୧,୨୨.
ସାଧନ ଓ ସାଧ୍ୟ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନଥିବା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ, ଏହା ତୃତୀୟ ଭାଗ ଯାହାକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
ଜ୍ଞାନତ୍ରଯସ୍ଯ ଵୈ ତସ୍ଯ ଵିଶେଷୋ ଯୋ ମହାମୁନେ । ତନ୍ନିରାକରଣଦ୍ଵାରା ଦର୍ଶିତାତ୍ମସ୍ଵରୂପଵତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନର ବିଶେଷତା, ହେ ମହାମୁନି, ଯେପରି ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ନିରାକରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଏ।
ନିର୍ଵ୍ଯାପାରମନାଖ୍ଯେଯଂ ଵ୍ଯାପ୍ତିମାତ୍ରମନୂପମମ୍ । ଆତ୍ମସମ୍ବୋଧଵିଷଯଂ ସତ୍ତାମାତ୍ରମଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଏହା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କେବଳ ବ୍ୟାପ୍ତି ରୂପ, ତୁଳନାହୀନ, ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରେ ଚିହ୍ନିତ।
ପ୍ରଶାନ୍ତମଭଯଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଦୁର୍ଵିଭାଵ୍ଯମସଂଶ୍ରଯମ୍ । ଵିଷ୍ଣୋର୍ଜ୍ଞାନମଯସ୍ଯୋକ୍ତଂ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଏହା ଶାନ୍ତ, ଭୟହୀନ, ଶୁଦ୍ଧ, ବୁଝିବାକୁ କଠିନ, ଆଶ୍ରୟହୀନ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ବ୍ରହ୍ମ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।
ତତ୍ର ଜ୍ଞାନନିରୋଧେନ ଯୋଗିନୋ ଯାନ୍ତି ଯେ ଲଯମ୍ । ସଂସାରକର୍ଷଣୋପ୍ତୌ ତେ ଯାନ୍ତି ନିର୍ବୀଜତାଂ ଦ୍ଵିଜା ॥ ୧,୨୨.
ଏଠାରେ, ଜ୍ଞାନ ନିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀମାନେ ଲୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସଂସାରର ଆକର୍ଷଣ ଛାଡି, ସେମାନେ ବୀଜହୀନ ସମାଧିକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଏଵଂପ୍ରକାରମମଲଂ ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ଯାପକମକ୍ଷଯମ୍ । ସମସ୍ତହେଯରହିତଂ ଵିଷ୍ଣ୍ଵାଖ୍ଯଂ ପରମଂ ପଦମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଏହିପରି, ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ ପରମ ପଦ ନିର୍ମଳ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଅବିନାଶୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାରୁ ମୁକ୍ତ।
ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ଯୋଗୀ ଯତୋ ନାଵର୍ତତେ ପୁନଃ । ଶ୍ରଯତ୍ଯପୁଣ୍ଯୋପରମେ କ୍ଷୀଣକ୍ଲେଶେଽତିନିର୍ମଲେ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଯୋଗୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯାଠାରୁ ପୁଣି ଫେରିଆସିବା ନାହିଁ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, କ୍ଲେଶ ଶୁନ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଅତିଶୟ ପବିତ୍ରତା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।