ତୈରିଯଂ ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵା ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ସପତ୍ତନା । ଯଥାପ୍ରଦେଶମଦ୍ଯାପି ଧର୍ମତଃ ପରିପାଲ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୨.
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସହର ସହିତ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଏଯାଁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା ହେଉଛି।
ଏତେ ସର୍ଵେ ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଥିତୌ ଵିଷ୍ଣୋର୍ମହାତ୍ମନଃ । ଵିଭୂତିଭୂତା ରାଜାନୋ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ମୁନିସତ୍ତମ ॥ ୧,୨୨.
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହାତ୍ମା ରୂପରେ ଜଗତର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ଯେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଯେ ଭୂତାଃ ସର୍ଵେ ଭୂତେଶ୍ଵରା ଦ୍ଵିଜ । ତେ ସର୍ଵେ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋରଂଶା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ॥ ୧,୨୨.
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ଭୂତକାଳରେ ଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛନ୍ତି, ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବେ, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେର ନାଥ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ।
ଯେ ତୁ ଦେଵାଧିପତଯୋ ଯେ ଚ ଦୈତ୍ଯାଧିପାସ୍ତଥା । ଦାନଵାନାଂ ଚ ଯେ ନାଥା ଯେ ନାଥାଃ ପିଶିତାଶିନାମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାମାନେର ନାଥ, ଦୈତ୍ୟମାନେର ନାଥ, ଦାନବମାନେର ନାଥ, ଓ ମାଂସଭୋଜୀମାନେର ନାଥ—
ପଶୂନାଂ ଯେ ଚ ପତଯଃ ପତଯୋ ଯେ ଚ ପକ୍ଷିଣାମ୍ । ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ସର୍ପାଣାଂ ନାଗାନାମଧିପାଶ୍ଚ ଯେ ॥ ୧,୨୨.
ପଶୁମାନେର ମୁଖ୍ୟ, ପକ୍ଷୀମାନେର ମୁଖ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ, ସର୍ପ ଓ ନାଗମାନେର ଅଧିପତିମାନେ—
ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ଗ୍ରହାଣାଂ ଚାପି ଯେଽଧିପାଃ । ଅତୀତା ଵର୍ତମାନାଶ୍ଚ ଯେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଚାପରେ । ତେ ସର୍ଵେ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋରଂଶସମୁଦ୍ଭଵାଃ ॥ ୧,୨୨.
ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ଗ୍ରହମାନେର ଅଧିପତିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେର ନାଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ନ ହି ପାଲନସାମର୍ଥ୍ଯମୃତେ ସର୍ଵେଶ୍ଵରଂ ହରିମ୍ । ସ୍ଥିତଂ ସ୍ଥିତୌ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଭଵତ୍ଯନ୍ଯସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହରିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଜଗତର ରକ୍ଷା କରିବାର ଶକ୍ତି ନାହିଁ।
ସୃଜତ୍ଯେଷ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟୌ ସ୍ଥିତୌ ପାତି ସନାତନଃ । ହନ୍ତି ଚୈଵାନ୍ତକତ୍ଵେନ ରଜଃସତ୍ତ୍ଵାଦିସଂଶ୍ରଯଃ ॥ ୧,୨୨.
ଏହି ସନାତନ ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସ୍ଥିତିରେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଓ ଶେଷରେ ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଧରି ନାଶ କରନ୍ତି।
ଚତୁର୍ଵିଭାଗଃ ସଂସୃଷ୍ଟୌ ଚତୁର୍ଧା ସଂସ୍ଥିତଃ ସ୍ଥିତୌ । ପ୍ରଲଯଂ ଚ କରୋତ୍ଯନ୍ତେ ଚତୁର୍ଭେଦୋ ଜନାର୍ଦନଃ ॥ ୧,୨୨.
ସୃଷ୍ଟିବେଳେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ପାଳନ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଚାରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷବେଳେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାବେ ନାଶ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଚାରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରହନ୍ତି।
ଏକେନାଂଶେନ ବ୍ରହ୍ମସୌ ଭଵତ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତମୂର୍ତିମାନ୍ । ମରୀଚିମିଶ୍ରାଃ ପତଯଃ ପ୍ରଜାନାଞ୍ଚାନ୍ଯଭାଗଶଃ ॥ ୧,୨୨.
ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଅଂଶରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅବିରଳ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
କାଲସ୍ତୃତୀଯସ୍ତସ୍ଯାଂଶଃ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାପରଃ । ଇତ୍ଥଂ ଚତୁର୍ଧା ସଂସୃଷ୍ଟୌ ଵର୍ତତେସୌ ରଜୋଗୁଣଃ ॥ ୧,୨୨.
ତୃତୀୟ ଅଂଶ ହେଉଛି କାଳ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ। ଏହିପରି, ସୃଷ୍ଟିବେଳେ ସେ ଚାରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ରହି, ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
ଏକାଂଶେନାସ୍ଥିତୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ କରୋତି ପ୍ରତିପାଲନମ୍ । ମନ୍ଵାଦିରୂପଶ୍ଚାନ୍ଯେନ କାଲରୂପୋଽପରୋଣ ଚ ॥ ୧,୨୨.
ଗୋଟିଏ ଅଂଶରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ପାଳନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ସେ କାଳ ରୂପେ ରହନ୍ତି।
ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଚାନ୍ଯେନ ସଂଶ୍ଥିତଃ କୁରୁତେ ସ୍ଥିତିମ୍ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ଗୁଣଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଜଗତଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ॥ ୧,୨୨.
ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅବସ୍ଥିତ କରନ୍ତି। ଜଗତର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ ହିସାବରେ ସେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ତମସୋ ଵୃତ୍ତିମନ୍ତକାଲେ ତଥା ପୁନଃ । ରୁଦ୍ରସ୍ଵରୂପୋ ଭଗଵାନେକାଂଶେନ ଭଵତ୍ଯଜଃ ॥ ୧,୨୨.
ପୁନଃ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ତମୋଗୁଣର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ ଗୋଟିଏ ଅଂଶରେ ରୁଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଅଗ୍ନ୍ଯନ୍ତକାଦିରୂପେଣ ଭାଗେନାନ୍ଯେନ ଵର୍ତତେ । କାଲସ୍ଵରୂପୋ ଭାଗୋ ଯଃସର୍ଵଭୂତାନି ଚାପରଃ ॥ ୧,୨୨.
ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ସେ ଅଗ୍ନି, ଯମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ଅଂଶ କାଳ ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ।
ଵିନାଶଂ କୁର୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ ଚତୁର୍ଧୈଵଂ ମହାତ୍ମନଃ । ଵିଭାଗକଲ୍ପନା ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଥ୍ଯତେ ସାର୍ଵକାଲିକୀ ॥ ୧,୨୨.
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ବିନାଶ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସେଥିରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାଗର ବିଭାଜନ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଲାଗୁ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମ ଦକ୍ଷାଦଯଃ କାଲସ୍ତଥୈ ଵାଖିଲଜନ୍ତଵଃ । ଵିଭୂତଯୋ ହରେରେତା ଜଗତଃ ସୃଷ୍ଟିହେତଵଃ ॥ ୧,୨୨.
ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, କାଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ଏହିମାନେ ହରିଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ।
ଵିଷ୍ଣୁର୍ମନ୍ଵାଦଯଃ କାଲଃ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚ ଦ୍ଵିଜ । ସ୍ଥିତେର୍ନିମିତ୍ତଭୂତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋରେତା ଵିଭୂତଯଃ ॥ ୧,୨୨.
ବିଷ୍ଣୁ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, କାଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଯିଏ ଜଗତର ପାଳନର କାରଣ।
ରୁଦ୍ରଃ କାଲାନ୍ତକାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ସମସ୍ତାଶ୍ଚୈଵ ଜନ୍ତଵଃ । ଚତୁର୍ଧା ପ୍ରଲାଯାଯୈତା ଜନାର୍ଦନଵିଭୂତଯଃ ॥ ୧,୨୨.
ରୁଦ୍ର, କାଳ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ଏହିମାନେ ଚାରି ଭାଗରେ ଥିବା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କର ପ୍ରଳୟ ଶକ୍ତି।
ଜଗଦାଦୌ ତଥା ମଧ୍ଯେ ସୃଷ୍ଟିରାପ୍ରଲଯା ଦ୍ଵିଜ । ଧାତ୍ରା ମରୀଚିମିଶ୍ରୈଶ୍ଚ କ୍ରିଯତେ ଜନ୍ତୁଭିସ୍ତଥା ॥ ୧,୨୨.
ଜଗତର ଆରମ୍ଭ ଓ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସୃଷ୍ଟି ଧାତା, ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମିଶି କରନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମ ସୃଜତ୍ଯାଦିକାଲେ ମରୀଚିପ୍ରମୁଖାସ୍ତତଃ । ଉତ୍ପାଦଯନ୍ତ୍ଯପତ୍ଯାନି ଜନ୍ତଵଶ୍ଚ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ତାପରେ ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତିମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
କାଲେନ ନ ଵିନା ବ୍ରହ୍ମ ସୃଷ୍ଟିନିଷ୍ପାଦକୋ ଦ୍ଵିଜ । ନ ପ୍ରଜାପତଯଃ ସର୍ଵେ ନ ଚୈଵାଖିଲଜନ୍ତଵଃ ॥ ୧,୨୨.
କାଳ ବିନା, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଏଵମେଵ ଵିଭାଗୋଯଂ ସ୍ତିତାଵପ୍ଯୁପଦିଶ୍ଯତି । ଚତୁର୍ଦା ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ମୈତ୍ରେଯ ପ୍ରଲଯେ ତଥା ॥ ୧,୨୨.
ଏହିପରି, ଏହି ବିଭାଗ ପାଳନ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ, ଏବଂ ମୈତ୍ରେୟ, ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେବତାଙ୍କର ଚାରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଥାଏ।
ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସୃଜ୍ଯତେ ଯେନ ସତ୍ତ୍ଵଜାତେନ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ତସ୍ଯ ସୃଜ୍ଯସ୍ଯ ସମ୍ଭୂତୋ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵୈ ହରେସ୍ତନୁଃ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁଠିଏ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣୀ କିଛି ସୃଷ୍ଟି କରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେସବୁ ହରିଙ୍କର ଦେହ।
ହନ୍ତି ଯାଵଚ୍ଚ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଜନାର୍ଦନସ୍ଯ ତଦ୍ରୌଦ୍ରଂ ମୈତ୍ରେଯାନ୍ତକରଂ ଵପୁଃ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁଠିଏ ଯେଉଁ ସ୍ଥାବର କିମ୍ବା ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀ ନାଶ ହୁଏ, ମୈତ୍ରେୟ, ସେହି ନାଶକ ରୂପ ହେଉଛି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କର ରୌଦ୍ର ଦେହ।
ଏଵମେଷ ଜଗତ୍ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟା ଜଗତ୍ପାତା ତଥା ଜଗତ୍ । ଜଗଦ୍ଭକ୍ଷଯିତା ଦେଵଃ ସମସ୍ତସ୍ଯ ଜନାର୍ଦନଃ ॥ ୧,୨୨.
ଏଭଳି, ଏହି ଦେବତା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଗଳି ନେବା ନାଶକ।
ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାଲେଷୁ ତ୍ରିଧୈଵଂ ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ । ଗୁଣପ୍ରଵୃତ୍ଯା ପରମଂ ପଦଂ ତସ୍ଯାଗୁଣଂ ମହତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ଏହା ତିନି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଗୁଣମାନଙ୍କର କ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ; କିନ୍ତୁ ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଗୁଣମାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ, ଏହା ଅତି ମହାନ।
ତଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନମଯଂ ଵ୍ଯାପି ସ୍ଵସଂଵେଦ୍ଯମନୌପମମ୍ । ଚତୁଷ୍ପ୍ରକାରଂ ତଦପି ସ୍ଵରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ ॥ ୧,୨୨.
ଏହା ଜ୍ଞାନରେ ଗଠିତ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ନିଜେ ନିଜକୁ ଜାଣିପାରିବା, ଏବଂ ତୁଳନାହୀନ; ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ଚତୁଃପ୍ରକାରତାଂ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଭୂତସ୍ଯ ହେ ମୁନେ । ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ପରମଂ ପଦମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ହେ ମୁନି, ଯେଉଁ ଦେଉଳ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପ ଓ ପରମ ପଦ କ’ଣ, ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝାଇଦିଅ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ମୈତ୍ରେଯ କାରଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସାଧନଂ ସର୍ଵଵସ୍ତୁଷୁ । ସାଧ୍ଯଂ ଚ ଵସ୍ତ୍ଵଭିମତଂ ଯତ୍ସାଧଯିତୁମାତ୍ମନଃ ॥ ୧,୨୨.
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ: ମୈତ୍ରେୟ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ କାରଣ, ସାଧନ ଓ ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହାଯାଏ, ସେହି ସାଧ୍ୟ ବସ୍ତୁ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।