ପିତୄଣାଂ ଧର୍ମରାଜାନଂ ଯମଂ ରାଜ୍ଯେଽଭ୍ଯଷେଚଯତ୍ । ଐରାଵତଂ ଗର୍ଜେଦ୍ରାଣାମଶେଷାଣାଂ ପତିଂ ଦଦୌ ॥ ୧,୨୨.
ପିତୃମାନେଙ୍କ ରାଜା ଧର୍ମରାଜ ଯମଙ୍କୁ ପିତୃମାନେଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା କରିଥିଲେ। ହାତୀମାନେ ପାଇଁ ଏଇରାବତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ସିଂହମାନେ ପାଇଁ ସିଂହଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ କରିଦେଲେ।
ପତତ୍ରିଣାଂ ତୁ ଗରୁଡଂ ଦେଵାନାମପି ଵାସଵମ୍ । ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵସମଶ୍ଵାନାଂ ଵୃଷଭଂ ତୁ ଗଵାମପି ॥ ୧,୨୨.
ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଇଁ ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚୈଶ୍ରବାସ୍କୁ ଏବଂ ଗାଈମାନେ ପାଇଁ ବୃଷଭଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ କରିଦେଲେ।
ମୃଗାଣାଂ ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ରାଜ୍ଯେ ସିଂହଂ ଦଦୌ ପ୍ରଭୁଃ । ଶେଷଂ ତୁ ଦନ୍ଦଶୂକାନାମକରୋତ୍ପତିମଵ୍ଯଯଃ ॥ ୧,୨୨.
ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ ପାଇଁ ସିଂହଙ୍କୁ ରାଜା କରିଦେଲେ। ଅବିନାଶୀ ଶେଷଙ୍କୁ ସର୍ପମାନେର ମୁଖ୍ୟ କରିଦେଲେ।
ହିମାଲଯଂ ସ୍ଥାଵରାଣାଂ ମୁନୀନାଂ କପିଲଂ ମୁନିମ୍ । ନଖିନାଂ ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣାଂ ଚୈଵ ମୃଗାଣାଂ ଵ୍ଯାଘ୍ରମୀଶ୍ଵରମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ସ୍ଥାବର ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ହିମାଳୟକୁ ରାଜା କରିଦେଲେ, ମୁନିମାନେ ପାଇଁ କପିଳ ମୁନିଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ କରିଦେଲେ, ନଖ ଓ ଦାନ୍ତ ଥିବା ପଶୁମାନେ ପାଇଁ ବାଘକୁ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ କରିଦେଲେ।
ଵନସ୍ପତୀନାଂ ରାଜାନାଂ ପ୍ଲକ୍ଷମୈଵାଭ୍ଯଷେଚଯତ୍ । ଏଵମେଵାନ୍ଯଜାତୀନାଂ ପ୍ରାଧାନ୍ଯେନାକରୋତ୍ପ୍ରଭୂନ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଗଛମାନେର ରାଜା ଭାବେ ପ୍ଲକ୍ଷ ଗଛକୁ ଅଭିଷେକ କରିଦେଲେ। ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନମାନେଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ କରିଦେଲେ।
ଏଵଂ ଵିଭଜ୍ଯ ରାଜ୍ଯାନି ଦିଶାଂ ପାଲାନନନ୍ତରମ୍ । ପ୍ରଜାପତିପତିର୍ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଥାପଯାମାସ ସର୍ଵତଃ ॥ ୧,୨୨.
ଏଭଳି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାଣ୍ଟି ଏବଂ ଦିଗ୍ପାଳମାନେଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତଠାରେ ଏହାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଲେ।
ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଦିଶି ରାଜାନଂ ଵୈରାଜସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ । ଦିଶାପାଲଂ ସୁଧନ୍ଵାନଂ ସୁତଂ ଵୈ ସୋଽଭ୍ଯଷେଚଯତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବୈରାଜ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁଅ ସୁଧନ୍ବନ୍କୁ ଦିଗ୍ପାଳ ଓ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିଦେଲେ।
ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାଂ ଦିଶି ତଥା କର୍ଦମସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ । ପୁତ୍ରଂ ଶଙ୍ଖପଦଂ ନାମ ରାଜାନଂ ସୋଽଭ୍ଯଷେଚଯତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ କର୍ଦ୍ଦମ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁଅ ଶଂଖପଦଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିଦେଲେ।
ପଶ୍ଚିମସ୍ଯାଂ ଦିଶି ତଥା ରଜସଃ ପୁତ୍ରମଚ୍ଯୁତମ୍ । କେତୁମନ୍ତଂ ମହାତ୍ମାନଂ ରାଜାନଂ ସୋଽଭ୍ଯଷେଚଯତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ରଜସଙ୍କ ପୁଅ, ମହାତ୍ମା କେତୁମାନ୍ତଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିଦେଲେ।
ତଥା ହିରଣ୍ଯରୋମାଣଂ ପର୍ଜନ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ । ଉଦୀଚ୍ଯାଂ ଦିଶି ଦୁର୍ଧର୍ଷଂ ରାଜାନମଭ୍ଯଷେଚଯତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପର୍ଜନ୍ୟ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁଅ, ଅଜୟ ହିରଣ୍ୟରୋମଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିଦେଲେ।
ତୈରିଯଂ ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵା ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ସପତ୍ତନା । ଯଥାପ୍ରଦେଶମଦ୍ଯାପି ଧର୍ମତଃ ପରିପାଲ୍ଯତେ ॥ ୧,୨୨.
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସହର ସହିତ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଏଯାଁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା ହେଉଛି।
ଏତେ ସର୍ଵେ ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଥିତୌ ଵିଷ୍ଣୋର୍ମହାତ୍ମନଃ । ଵିଭୂତିଭୂତା ରାଜାନୋ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ମୁନିସତ୍ତମ ॥ ୧,୨୨.
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହାତ୍ମା ରୂପରେ ଜଗତର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ଯେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଯେ ଭୂତାଃ ସର୍ଵେ ଭୂତେଶ୍ଵରା ଦ୍ଵିଜ । ତେ ସର୍ଵେ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋରଂଶା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ॥ ୧,୨୨.
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ଭୂତକାଳରେ ଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛନ୍ତି, ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବେ, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେର ନାଥ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ।
ଯେ ତୁ ଦେଵାଧିପତଯୋ ଯେ ଚ ଦୈତ୍ଯାଧିପାସ୍ତଥା । ଦାନଵାନାଂ ଚ ଯେ ନାଥା ଯେ ନାଥାଃ ପିଶିତାଶିନାମ୍ ॥ ୧,୨୨.
ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାମାନେର ନାଥ, ଦୈତ୍ୟମାନେର ନାଥ, ଦାନବମାନେର ନାଥ, ଓ ମାଂସଭୋଜୀମାନେର ନାଥ—
ପଶୂନାଂ ଯେ ଚ ପତଯଃ ପତଯୋ ଯେ ଚ ପକ୍ଷିଣାମ୍ । ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ସର୍ପାଣାଂ ନାଗାନାମଧିପାଶ୍ଚ ଯେ ॥ ୧,୨୨.
ପଶୁମାନେର ମୁଖ୍ୟ, ପକ୍ଷୀମାନେର ମୁଖ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ, ସର୍ପ ଓ ନାଗମାନେର ଅଧିପତିମାନେ—
ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ଗ୍ରହାଣାଂ ଚାପି ଯେଽଧିପାଃ । ଅତୀତା ଵର୍ତମାନାଶ୍ଚ ଯେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଚାପରେ । ତେ ସର୍ଵେ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋରଂଶସମୁଦ୍ଭଵାଃ ॥ ୧,୨୨.
ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ଗ୍ରହମାନେର ଅଧିପତିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେର ନାଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ନ ହି ପାଲନସାମର୍ଥ୍ଯମୃତେ ସର୍ଵେଶ୍ଵରଂ ହରିମ୍ । ସ୍ଥିତଂ ସ୍ଥିତୌ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଭଵତ୍ଯନ୍ଯସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍ ॥ ୧,୨୨.
ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହରିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଜଗତର ରକ୍ଷା କରିବାର ଶକ୍ତି ନାହିଁ।
ସୃଜତ୍ଯେଷ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟୌ ସ୍ଥିତୌ ପାତି ସନାତନଃ । ହନ୍ତି ଚୈଵାନ୍ତକତ୍ଵେନ ରଜଃସତ୍ତ୍ଵାଦିସଂଶ୍ରଯଃ ॥ ୧,୨୨.
ଏହି ସନାତନ ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସ୍ଥିତିରେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଓ ଶେଷରେ ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଧରି ନାଶ କରନ୍ତି।
ଚତୁର୍ଵିଭାଗଃ ସଂସୃଷ୍ଟୌ ଚତୁର୍ଧା ସଂସ୍ଥିତଃ ସ୍ଥିତୌ । ପ୍ରଲଯଂ ଚ କରୋତ୍ଯନ୍ତେ ଚତୁର୍ଭେଦୋ ଜନାର୍ଦନଃ ॥ ୧,୨୨.
ସୃଷ୍ଟିବେଳେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ପାଳନ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଚାରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷବେଳେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାବେ ନାଶ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଚାରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରହନ୍ତି।
ଏକେନାଂଶେନ ବ୍ରହ୍ମସୌ ଭଵତ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତମୂର୍ତିମାନ୍ । ମରୀଚିମିଶ୍ରାଃ ପତଯଃ ପ୍ରଜାନାଞ୍ଚାନ୍ଯଭାଗଶଃ ॥ ୧,୨୨.
ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଅଂଶରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅବିରଳ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
କାଲସ୍ତୃତୀଯସ୍ତସ୍ଯାଂଶଃ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାପରଃ । ଇତ୍ଥଂ ଚତୁର୍ଧା ସଂସୃଷ୍ଟୌ ଵର୍ତତେସୌ ରଜୋଗୁଣଃ ॥ ୧,୨୨.
ତୃତୀୟ ଅଂଶ ହେଉଛି କାଳ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ। ଏହିପରି, ସୃଷ୍ଟିବେଳେ ସେ ଚାରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ରହି, ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
ଏକାଂଶେନାସ୍ଥିତୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ କରୋତି ପ୍ରତିପାଲନମ୍ । ମନ୍ଵାଦିରୂପଶ୍ଚାନ୍ଯେନ କାଲରୂପୋଽପରୋଣ ଚ ॥ ୧,୨୨.
ଗୋଟିଏ ଅଂଶରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ପାଳନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ସେ କାଳ ରୂପେ ରହନ୍ତି।
ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଚାନ୍ଯେନ ସଂଶ୍ଥିତଃ କୁରୁତେ ସ୍ଥିତିମ୍ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ଗୁଣଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଜଗତଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ॥ ୧,୨୨.
ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅବସ୍ଥିତ କରନ୍ତି। ଜଗତର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ ହିସାବରେ ସେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ତମସୋ ଵୃତ୍ତିମନ୍ତକାଲେ ତଥା ପୁନଃ । ରୁଦ୍ରସ୍ଵରୂପୋ ଭଗଵାନେକାଂଶେନ ଭଵତ୍ଯଜଃ ॥ ୧,୨୨.
ପୁନଃ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ତମୋଗୁଣର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ ଗୋଟିଏ ଅଂଶରେ ରୁଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଅଗ୍ନ୍ଯନ୍ତକାଦିରୂପେଣ ଭାଗେନାନ୍ଯେନ ଵର୍ତତେ । କାଲସ୍ଵରୂପୋ ଭାଗୋ ଯଃସର୍ଵଭୂତାନି ଚାପରଃ ॥ ୧,୨୨.
ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ସେ ଅଗ୍ନି, ଯମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ଅଂଶ କାଳ ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ।
ଵିନାଶଂ କୁର୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ ଚତୁର୍ଧୈଵଂ ମହାତ୍ମନଃ । ଵିଭାଗକଲ୍ପନା ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଥ୍ଯତେ ସାର୍ଵକାଲିକୀ ॥ ୧,୨୨.
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ବିନାଶ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସେଥିରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାଗର ବିଭାଜନ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଲାଗୁ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମ ଦକ୍ଷାଦଯଃ କାଲସ୍ତଥୈ ଵାଖିଲଜନ୍ତଵଃ । ଵିଭୂତଯୋ ହରେରେତା ଜଗତଃ ସୃଷ୍ଟିହେତଵଃ ॥ ୧,୨୨.
ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, କାଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ଏହିମାନେ ହରିଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ।
ଵିଷ୍ଣୁର୍ମନ୍ଵାଦଯଃ କାଲଃ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚ ଦ୍ଵିଜ । ସ୍ଥିତେର୍ନିମିତ୍ତଭୂତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋରେତା ଵିଭୂତଯଃ ॥ ୧,୨୨.
ବିଷ୍ଣୁ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, କାଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଯିଏ ଜଗତର ପାଳନର କାରଣ।
ରୁଦ୍ରଃ କାଲାନ୍ତକାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ସମସ୍ତାଶ୍ଚୈଵ ଜନ୍ତଵଃ । ଚତୁର୍ଧା ପ୍ରଲାଯାଯୈତା ଜନାର୍ଦନଵିଭୂତଯଃ ॥ ୧,୨୨.
ରୁଦ୍ର, କାଳ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ଏହିମାନେ ଚାରି ଭାଗରେ ଥିବା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କର ପ୍ରଳୟ ଶକ୍ତି।
ଜଗଦାଦୌ ତଥା ମଧ୍ଯେ ସୃଷ୍ଟିରାପ୍ରଲଯା ଦ୍ଵିଜ । ଧାତ୍ରା ମରୀଚିମିଶ୍ରୈଶ୍ଚ କ୍ରିଯତେ ଜନ୍ତୁଭିସ୍ତଥା ॥ ୧,୨୨.
ଜଗତର ଆରମ୍ଭ ଓ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସୃଷ୍ଟି ଧାତା, ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମିଶି କରନ୍ତି।