ତତୋଽର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତସାଂ ସର୍ଗଃ ସପ୍ତମଃ ସ ତୁ ମାନୁଷଃ
ତାପରେ, ଅର୍ବାକ୍ସ୍ରୋତ ସୃଷ୍ଟି ସପ୍ତମ ଭାବରେ ଅଛି, ଏହା ମନୁଷ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି।
ଅଷ୍ଟମୋଽନୁଗ୍ରହଃ ସର୍ଗଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ତାମସଶ୍ଚ ସଃ । ପଞ୍ଚୈତେ ଵୈକୃତାଃ ସର୍ଗାଃ ପ୍ରାକୃତାସ୍ତୁ ତ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଅଷ୍ଟମ ସୃଷ୍ଟି ଅନୁଗ୍ରହର, ଯାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ତାମସିକ; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବିକୃତ ସୃଷ୍ଟି, ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ପ୍ରାକୃତ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ପ୍ରାକୃତୋ ଵୈକୃତଶ୍ଚୈଵ କୌମାରୋ ନଵମଃ ସ୍ମୃତଃ । ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ସମାଖ୍ଯାତା ନଵ ସର୍ଗାଃ ପ୍ରଜାପତେଃ
ପ୍ରାକୃତ ଓ ବିକୃତ, ଦୁଇପ୍ରକାର ମିଶିତ 'କୌମାର' ସୃଷ୍ଟି ନବମ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏଭଳି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ନବଟି ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା।
ପ୍ରାକୃତା ଵୈକୃତାଶ୍ଚୈଵ ଜଗତୋ ମୂଲହେତଵଃ । ସୃଜତୋ ଜଗଦୀଶସ୍ଯ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ପ୍ରାକୃତ ଓ ବିକୃତ ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ଜଗତର ମୂଳ କାରଣ; ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଉଛ?
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ସଂକ୍ଷେପାତ୍କଥିତଃ ସର୍ଗୋ ଦେଵାଦୀନାଂ ମୁନେ ତ୍ଵଯା । ଵିସ୍ତରାଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ମୁନିଵରୋତ୍ତମ
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ମୁନି, ଆପଣ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ କର୍ମଭିର୍ଭାଵିତାଃ ପୂର୍ଵୈଃ କୁଶଲାଃ କୁଶଲୈସ୍ତୁତାଃ । ଖ୍ଯାତ୍ଯା ତଯା ହ୍ଯନିର୍ମୁକ୍ତାଃ ସଂହାରେ ହ୍ଯୁପସଂହୃତାଃ
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ: ପୂର୍ବ କର୍ମରେ ଗଠିତ, ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ସେମାନେ ସେହି କ୍ୟାତିରେ ବାନ୍ଧି ରହନ୍ତି ଓ ସଂହାର ସମୟରେ ସମାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ସ୍ଥାଵରାନ୍ତାଃ ସୁରାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ପ୍ରଜା ବ୍ରହ୍ମଂଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧାଃ । ବ୍ରହ୍ମଣଃ କୁର୍ଵତଃ ସୃଷ୍ଟିଂ ଜଜ୍ଞିରେ ମାନସାସ୍ତୁ ତାଃ
ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦେବତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରିପ୍ରକାର ପ୍ରଜା ଓ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ, ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସମୟରେ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ତତୋ ଦେଵାସୁରପିତୄନ୍ମନୁଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ସିସୃକ୍ଷୁରମ୍ଭାଂସ୍ଯେତାନି ସ୍ଵମାତ୍ମାନମଯୂଯୁଜତ୍
ଦେବତା, ଦାନବ, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଏକତ୍ର କରିଲେ।
ଯୁକ୍ତାତ୍ମନସ୍ତମୋମାତ୍ରା ହ୍ଯୁଦ୍ରି କ୍ତାଽଭୂତ୍ପ୍ରଜାପତେଃ । ସିସୃକ୍ଷୋର୍ଜଘନାତ୍ପୂର୍ଵମସୁରା ଜଜ୍ଞିରେ ତତଃ
ପ୍ରଜାପତି ନିଜ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲା, ତାମସ ତତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା; ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରୁ, ତାଙ୍କର ନିମ୍ନ ଅଂଗରୁ ପ୍ରଥମେ ଦାନବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଉତ୍ସସର୍ଜ ତତସ୍ତାଂ ତୁ ତମୋମାତ୍ରାତ୍ମିକାଂ ତନୁମ୍ । ସା ତୁ ଵ୍ଯକ୍ତା ତନୁସ୍ତେନ ମୈତ୍ରେଯାଭୂଦ୍ଵିଭାଵରୀ
ତାପରେ, ସେ ତାମସ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ ଏହି ଦେହକୁ ବାହାର କରିଲେ; ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ପ୍ରକାଶିତ ଦେହ ରାତି ଭାବରେ ହେଲା।
ସିସୃକ୍ଷୁରନ୍ଯଦେହସ୍ଥଃ ପ୍ରୀତିମାପ ତତଃ ସୁରାଃ । ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତାଃ ସମୁଦ୍ଭୂତା ମୁଖତୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ବସି, ସେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ; ଦେବତାମାନେ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣରେ ବୃଦ୍ଧି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଦ୍ୱିଜ।
ତ୍ଯକ୍ତା ସାପି ତନୁସ୍ତେନ ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରାଯମଭୂଦ୍ଦିନମ୍ । ତତୋ ହି ବଲିନୋ ରାତ୍ରାଵସୁରା ଦେଵତା ଦିଵା
ସେ ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଯାହା ପରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ଦିନ ହେଲା; ଏଭଳି, ଦାନବମାନେ ରାତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦେବତାମାନେ ଦିନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ସତ୍ତ୍ଵମାତ୍ରାତ୍ମିକାମେଵ ତତୋନ୍ଯାଂ ଜଗୃହେ ତନୁମ୍ । ପିତୃଵନ୍ମନ୍ଯମାନସ୍ଯ ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ
ସେ ପରେ ସତ୍ତ୍ୱ ମାତ୍ରରେ ଗଠିତ ଏକ ନୂତନ ଦେହ ଧରିଲେ, ଏହି ଦେହକୁ ପିତା ଭାବିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପିତୃମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।
ଉତ୍ସସର୍ଜ ତତସ୍ତାଂ ତୁ ପିତୄନ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵାପି ସ ପ୍ରଭୁଃ । ସା ଚୋତ୍ସୃଷ୍ଟାଭଵତ୍ସଂଧ୍ଯା ଦିନନକ୍ତାନ୍ତରସ୍ଥିତା
ପ୍ରଭୁ ପିତୃମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡିଦେଲେ; ଏହି ଛାଡାଯାଇଥିବା ଦେହ ସଂଧ୍ୟା ହେଲା, ଯାହା ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
ରଜୋମାତ୍ରାତ୍ମିକାମନ୍ଯାଂ ଜଗୃହେ ସ ତନୁଂ ତତଃ । ରଜୋମାତ୍ରୋତ୍କଟା ଜାତା ମନୁଷ୍ଯା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ତାପରେ ସେ ରଜସ ମାତ୍ରରେ ଗଠିତ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧରିଲେ; ଏହି ଉତ୍କଟ ରଜସରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତାମପ୍ଯାଶୁ ସ ତତ୍ଯାଜ ତନୁଂ ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ସମଭଵତ୍ସାପି ପ୍ରାକ୍ସନ୍ଧ୍ଯା ଯାଽଭିଧୀଯତେ
ପ୍ରଜାପତି ସେ ଦେହକୁ ତୁରନ୍ତ ଛାଡିଦେଲେ; ଏହି ଦେହ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ହେଲା, ଯାହା ପୂର୍ବ ସଂଧ୍ୟା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାଗମେ ତୁ ବଲିନୋ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପିତରସ୍ତଥା । ମୈତ୍ରେଯ ସଂଧ୍ଯାସମଯେ ତସ୍ମାଦେତେ ଭଵନ୍ତି ଵୈ
ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଆସିବା ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ, ମୈତ୍ରେୟ, ସଂଧ୍ୟା ସମୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ସଂଧ୍ଯା ଚତ୍ଵାର୍ଯେତାନି ଵୈ ପ୍ରଭୋଃ । ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ଶରୀରାଣି ତ୍ରିଗୁଣୋପାଶ୍ରଯାଣି ତୁ
ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା, ରାତି, ଦିନ ଓ ସଂଧ୍ୟା — ଏହି ଚାରିଟି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦେହ, ଯାହା ତିନି ଗୁଣ ସହିତ ଜଡିତ।
ରଜୋମାତ୍ରାତ୍ମିକାମେଵ ତତୋନ୍ଯାଂ ଜଗୃହେ ତନୁମ୍ । ତତଃ କ୍ଷୁଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଜାତା ଜଜ୍ଞେ କାମସ୍ତଯା ତତଃ
ସେ ପରେ ରଜସ ମାତ୍ରରେ ଗଠିତ ଏକ ନୂତନ ଦେହ ଧରିଲେ; ଏହି ଦେହରୁ ଖୁଦା ଜନ୍ମିଲା, ଏବଂ ଖୁଦାରୁ କାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
କ୍ଷୁତ୍କ୍ଷାମାନନ୍ଧକାରେଥ ସୋସୃଜଦ୍ଭଗଵାଂସ୍ତତଃ । ଵିରୂପାଃ ଶ୍ମଶ୍ରୁଲା ଜାତାସ୍ତେଭ୍ଯଧାଵଂସ୍ତତଃ ପ୍ରଭୁମ୍
ଖୁଦା ଓ ତିଆରିର ଅନ୍ଧାରରେ, ଭଗବାନ ଏହି ଦେହରୁ ବିକୃତ ଓ ଦାଡିଆଳା ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୌଡ଼ିଲେ।
ମୈଵଂ ଭୋ ରକ୍ଷ୍ଯତାମେଷ ଯୈରୁକ୍ତଂ ରାକ୍ଷସାସ୍ତୁ ତେ । ଊଚୁଃ ଖାଦାମ ଇତ୍ଯନ୍ଯେ ଯେ ତେ ଯକ୍ଷାସ୍ତୁ ଜକ୍ଷଣାତ୍
ଯେମାନେ କହିଲେ, 'ଏପରି କରିବେ ନାହିଁ, ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଉ,' ସେମାନେ ରାକ୍ଷସ ନାମରେ ଜଣାଗଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ, 'ଆମେ ଖାଇବା,' ସେମାନେ ଯକ୍ଷ ନାମରେ ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ।
ଅପ୍ରିଯେଣ ତୁ ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କେଶାଃ ଶୀର୍ଯନ୍ତଵେଧସଃ । ହୀନାଶ୍ଚ ଶିରସୋ ଭୂଯଃ ସମାରୋହନ୍ତ ତଚ୍ଛିରଃ
ସେମାନେକୁ ଅପ୍ରିୟ ଭାବରେ ଦେଖି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର କେଶ ପଡ଼ିଗଲା; ଏହି ପଡ଼ିଥିବା କେଶରୁ ନୂତନ ମୁଣ୍ଡ ସେଙ୍କୁ ଉପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ସର୍ପଣାତ୍ତେଽଭଵନ୍ ସର୍ପା ହୀନତ୍ଵାଦହଯଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟା କ୍ରୋଧାତ୍ମାନୋ ଵିନିର୍ମମେ । ଵର୍ଣେନ କପିଶେନୋଗ୍ରଭୂତାସ୍ତେ ପିଶିତାଶନାଃ
ସେ କେଶ ପଡ଼ିବାରୁ ସର୍ପମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ଏହି ପଡ଼ିଥିବାରୁ ସେମାନେ 'ହୀନ' ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ; ପରେ, ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କପିଶ ରଙ୍ଗର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ସେମାନେ ମାଂସ ଖାଇଥିଲେ।
ଧ୍ଯାଯତୋଂଗାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଗନ୍ଧର୍ଵାସ୍ତସ୍ଯ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ । ପିବନ୍ତୋ ଜଜ୍ଞିରେ ଵାଚଂ ଗନ୍ଧର୍ଵାସ୍ତେନ ତେ ଦ୍ଵିଜ
ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହି ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ ପିଇ ଜନ୍ମିଲେ, ଦ୍ୱିଜ।
ଏତାନି ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମ ତଚ୍ଛକ୍ତିଚୋଦିତଃ । ତତଃ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦତୋନ୍ଯାନି ଵଯାଂସି ଵଯସୋଽସୃଜତ୍
ଏହି ସବୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଏହା ପରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଅଵଯୋ ଵକ୍ଷସଶ୍ଚକ୍ରେ ମୁଖତୋଜାଃ ସ ସୃଷ୍ଟଵାନ୍ । ସୃଷ୍ଟଵାନୁଦରାଦ୍ଗାଶ୍ଚ ପାର୍ଶ୍ଵଭ୍ଯାଂ ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ
ତାଙ୍କର ଛାତିରୁ ପକ୍ଷୀମାନେ, ମୁହଁରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାଣୀ, ଉଦରରୁ ଗାଁମାନେ, ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପ୍ରଜାପତି।
ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଚାଶ୍ଵାନ୍ସମାତଙ୍ଗାନ୍ରାସଭାନ୍ଗଵଯାନ୍ମୃଗାନ୍। ଉଷ୍ଟ୍ରାନଶ୍ଵତରାଂଶ୍ଚୈଵ ନ୍ଯଙ୍କୂନନ୍ଯାଶ୍ଚ ଜାତଯଃ
ତାଙ୍କର ପାଦରୁ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗଧା, ବନ ମହିଷ, ମୃଗ, ଉଷ୍ଟ୍ର, ମୁଲ, ବାମନ ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲମୂଲିନ୍ଯୋ ରୋମଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ । ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ବ୍ରହ୍ମା କଲ୍ପସ୍ଯାଦୌ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ସୃଷ୍ଟ୍ଵାପଶ୍ଚୌଷଧୀଃ ସମ୍ଯଗ୍ଯୁଯୋଜସ ତଦାଧ୍ଵରେ
ତାଙ୍କର କେଶରୁ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଯଜ୍ଞରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଯୋଗ କଲେ।
ଗୌରଜଃ ପୁରୁଷୋ ମେଷଶ୍ଚାଶ୍ଵାଶ୍ଵତରଗର୍ଦଭାଃ । ଏତାନ୍ଗ୍ରାମ୍ଯାନ୍ପଶୂନାହୁରାରଣ୍ଯାଂଶ୍ଚ ନିବୋଧ ମେ
ଗାଁ ଜନ୍ମିତ ପୁରୁଷ, ମେଷ, ଘୋଡ଼ା, ମୁଲ ଓ ଗଧା — ଏହିମାନେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ପଶୁ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏବେ ଆରଣ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଶୁଣ।
ଶ୍ଵାପଦା ଦ୍ଵିଖୁରା ହସ୍ତୀ ଵାନରାଃ ପକ୍ଷିପଂଚମାଃ । ଔଦକାଃ ପଶଵଃ ଷଷ୍ଠାଃ ସପ୍ତମାସ୍ତୁ ସରୀସୃପାଃ
ମାଂସ ଖାଇଥିବା, ଦୁଇ ଖୁର ଥିବା, ହାତୀ, ବାନର, ପକ୍ଷୀ ପଞ୍ଚମ ଶ୍ରେଣୀ, ଜଳରେ ବସିଥିବା ପଶୁ ଷଷ୍ଠ, ସପ୍ତମ ହେଉଛି ସରୀସୃପ।