ଵିସ୍ତାରଃ ସର୍ଵ୍ଵଭୂତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯମାତ୍ମଵତ୍ ତସ୍ମାଦଭେଦେନ ଵିଚକ୍ଷଣୌଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବିସ୍ତାର; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହାକୁ ନିଜ ପରି ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯାସୁରଂ ଭାଵଂ ତସ୍ମାଦେ ଯୂଯଂ ତଥା ଵଯମ୍ । ତଥା ଯତ୍ନା କରିଷ୍ଯାମୋଯଥାପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମ ନିର୍ଵୃତିମ୍
ତେଣୁ, ତୁମେ ଓ ଆମେ, ଦୈତ୍ୟସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼ିଦେବା; ଏଭଳି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ପାଇପାରିବା।
ଯା ନାଗ୍ନିନା ନ ଵାର୍କେଣ ନେନ୍ଦୁନା ନୈଵ ଵାଯୁନା । ପର୍ଜ୍ଜନ୍ଯଵରୁଣାଭ୍ଯାଂ ଵା ନ ସିଦ୍ଧର୍ନ ଚ ରାକ୍ଷସେଃ
ଯାହାକୁ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ବର୍ଷା, ବା ବରୁଣ, କିମ୍ବା ସିଦ୍ଧ, ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିପାରେନାହିଁ—
ନ ଯକ୍ଷୈର୍ନ ଚ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରୈର୍ନୋରଗୈର୍ନ ଚ କିନ୍ନରୈଃ । ନ ମନୁଷ୍ଯୈର୍ନ ପଶୁଭିର୍ଦୋଷୈର୍ନୈଵାତ୍ମସମ୍ଭଵେଃ
ଯାହାକୁ ଯକ୍ଷ, ଦୈତ୍ୟନାୟକ, ସର୍ପ, କିନ୍ନର, ମାନବ, ପଶୁ, ଦୋଷ କିମ୍ବା ନିଜର ଉତ୍ପନ୍ନ କିଛି ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିପାରେନାହିଁ—
ଜ୍ଵରାକ୍ଷିରୋଗାଽତୀସାରଃପ୍ଲୀହ-ଗୁଲ୍ମାଦିକୈସ୍ତଥା । ଦୂଷେର୍ଷ୍ଯାମତୂସରାଦ୍ଯୈର୍ଵା ରାଗଲୋଭାଦିଭିଃ କ୍ଷଯମ୍
ଜ୍ୱର, ଆଖିର ରୋଗ, ଦସ୍ତ, ପ୍ଳୀହା ଓ ଗାଠି ଭଳି ରୋଗ, ଏହିପରି ଇର୍ଷ୍ୟା, ଅବିବେକ, ଶୀତଳତା, ରାଗ, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଓ ମନ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ ।
ନ ଚାନ୍ଯୈର୍ନୀଯତେ କୈଶ୍ଵିନ୍ନିତ୍ଯା ହ୍ମତ୍ଯନ୍ତନିର୍ମ୍ମଲା । ତାମାପ୍ନୋତି ମଲଂ ତ୍ଯକ୍ତା କେଶଵେ ହ୍ଟଦି ସଂସ୍ଥିତେ
ଏହି ପବିତ୍ରତା କେବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ହଟି ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି କେଶବ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠି ଏହି ପବିତ୍ରତା ରହିଥାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ମଳ ଆର୍ଜନ କରନ୍ତି ।
ଅସାରସସାରଵିଵର୍ତ୍ତନେଷୁ ମା ଯାତ ତୋଷଂ ପ୍ରସଭଂ ବ୍ରଵୀମି । ସର୍ଵ୍ଵତ୍ର ଦୈତ୍ଯାଃ ସମତାମୁପେତ ସମତ୍ଵମାରାଧନମଚ୍ଯୁତସ୍ଯ
ଅସାର କିମ୍ବା ଅସାରରେ ଯାହା ଘଟେ, ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉନି; ମୁଁ ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ କହୁଁଛି— ସମସ୍ତଠାରେ ସମଭାବ ଧର; ଏହି ସମତା ହେଉଛି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୂଜା ।
ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରସନ୍ନେ କିମିହାସ୍ତ୍ଯଲଭ୍ଯଂ ଧର୍ମ୍ମର୍ଥକାମୈରଲମଲ୍ପକାସ୍ତେ । ସମାଶ୍ଵିତାଦୂ ବ୍ରହ୍ମତରୋରନନ୍ତାନ୍ନିସଂ ଶଯଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯଥ ଵୈ ମହତ୍ ଫଲମ୍
ତାଙ୍କର କୃପା ମିଳିଲେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ— କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁମାନେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନନ୍ତ ମହାଫଳ ପାଇବେ ।
ତସ୍ଯେଵଂ ଦାନବାଶଚେଷ୍ଟାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୈତ୍ଯପତେର୍ଭଯାତ୍ । ଆଚଚକ୍ଷୁଃ ସ ଚୋଵାଚ ସୂଦାନାହୂଯ ସତ୍ଵରଃ
ତାଙ୍କର ଏପରି ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଦୈତ୍ୟପତିଙ୍କ ଭୟରେ ସେମାନେ ଖବର ଦେଲେ; ସେ ତୁରନ୍ତ ସୂଦମାନେକୁ ଡାକି କହିଲେ—
ହେ ସୂଦା ମମ ପୁତ୍ରୋଽସାଵନ୍ଯେଷାମପି ଦୁର୍ମ୍ମତିଃ । କୁମାର୍ଗଦେଶକୋ ଦୁଷ୍ଟୋ ହନ୍ଯତାମଵିଲମ୍ବିତମ୍
ହେ ସୂଦମାନେ, ମୋ ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଖରାପ ମନର; ସେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମାନ୍ୟପଥ ଦେଖାଉଛି; ଦେରି ନକରି, ଏହାକୁ ମାର ।
ହାଲାହଲଂ ଵିଷଂ ତସ୍ଯ ସର୍ଵ୍ଵଭକ୍ଷ୍ଯେଷୁ ଦୀଯତାମ୍ । ଅଵିଜ୍ଞାତମସୌପାପୋ ହନ୍ଯତାଂ ମା ଵିଚାର୍ଯ୍ଯତାମ୍
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟରେ ଘୋର ହାଳାହଳ ବିଷ ମିଶାଇଦିଅ; ଚୁପଚାପ ଏହା କର, ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଏହାକୁ ମାର ।
ତେ ତଥୈଵ ତତଶ୍ଵକ୍ରୁଃ ପ୍ରହ୍ଲାଦାଯ ମହାତ୍ମନେ । ଵିଷଦାନଂ ଯଥାଜ୍ଞପ୍ତଂ ପିତ୍ରା ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସେମାନେ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ମହାତ୍ମା ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ବିଷ ଦେଲେ ।
ହାଲାହଲଂ ଵିଷଂ ଘୋରମନନ୍ତୋଜ୍ଵରଣୋନ ସଃ । ଅଭିମନ୍ଵ୍ଯ ସହାନ୍ନେନ ମୈତ୍ରେଯ ବୁଭୁଜେ ତଦା
ଘୋର ହାଳାହଳ ବିଷ ତାଙ୍କର ଭୋଜନରେ ମିଶାଯାଇଥିଲା; ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏହି ବିଷ ଭୋଜନ ସହିତ ଖାଇଲେ ।
ଅଵିକାରଂ ସ ତଦୂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରହ୍ଲାଦଃ ସ୍ଵସ୍ଥମାନସଃ । ଅନନ୍ତକ୍ଯାତିନିର୍ଵୀର୍ଯ୍ଯ ଜରଯାମାସ ତଦୂଵିଷମ୍
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏହି ବିଷ ଖାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ ଥିଲା; ଅନନ୍ତଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସେ ବିଷକୁ ନିର୍ବଳ କରିଦେଲେ ।
ତତସ୍ତଦା ଭଯତ୍ରସ୍ତା ଜୀର୍ଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହଦ୍ରିଷମ୍ । ଦୈତ୍ଯେଶ୍ଵରମୁପାଗମ୍ଯ ପ୍ରଣିପତ୍ଯେଦମବ୍ରୁ ଵନ୍
ତାପରେ, ସେ ମହା ବିଷ ହଜମ ହେବାକୁ ଦେଖି, ଭୟରେ ତରସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଦୈତ୍ୟପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—
ଦୈତ୍ଯରାଜ ! ଵିଷ ଦତ୍ତମସ୍ମାଭିରତିଭୀଷଣମ୍ । ଜୀର୍ଣାଂ ତେନ ସହାନ୍ନେନ ପ୍ରହ୍ଲାଦେନ ସୁତେନ ତେ
ହେ ଦୈତ୍ୟରାଜ! ଆମେ ଦେଇଥିବା ବିଷ ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତୁମ ପୁଅ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏହାକୁ ଭୋଜନ ସହିତ ହଜମ କରିଦେଲେ ।
ତ୍ଵର୍ଯ୍ଯତାଂ ତ୍ଵର୍ଯ୍ଯାଂ ହେ ହେ ସଦ୍ଯୋ ଦୈତ୍ଯପୁରୋହିତାଃ । କୃତ୍ଯାଂ ତସ୍ଯ ଵିନାଶାଯ ଉତ୍ପାଦଯତ ମା ଚିରାତ୍
ତୁରନ୍ତ, ତୁରନ୍ତ, ହେ ଦୈତ୍ୟ ପୁରୋହିତମାନେ! ତାଙ୍କର ନାଶ ପାଇଁ କିଛି ଉପାୟ ଖୋଜ, ବିଳମ୍ବ କରନି ।
ସକାଶମାଗମ୍ଯ ତତଃ ପହ୍ଲାଦଂ ଵିନଯାନ୍ଵିତମ୍
ତାପରେ ସେମାନେ ବିନୟଶୀଳ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ—
ଜାତସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯର୍ଵିଖ୍ଯାତ୍ ଆଯୁଷ୍ମନ୍ ! ବ୍ରହ୍ମଣଃ କୁଲେ । ଦୈତ୍ଯରାଜସ୍ଯ ତନଯୋ ହିରଣଯକଶିପୋର୍ଭଵାନ୍
ତୁମେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ; ଦୀର୍ଘାୟୁ, ତୁମେ ଦୈତ୍ୟରାଜ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପୁଅ ।
କିଂ ଦେଵୈଃ କିମନନ୍ତେନ କିମନ୍ଯେନ ତଵାଶ୍ଵଯଃ । ପିତା ତେ ସର୍ଵ୍ଵଲୋକାନାଂ ତ୍ଵଂ ତଥୈଵ ଭଵିଷ୍ଯସି
ତୁମ ପାଇଁ ଦେବତା, ଅନନ୍ତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦରକାର କାହିଁକି? ତୁମ ପିତା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ରାଜା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ହେବ ।
ତସ୍ମାତ୍ ପରିତ୍ଯଜୈନାଂ ତ୍ଵଂ ଵିପକ୍ଷସ୍ତଵସଂହିତାମ୍ । ବାଚଂ ପିତା ସମାସ୍ତାନାଂ ଗୁରୂଣାଂ ପରମୋ ଗୁରୁଃ
ସେଥିପାଇଁ, ଏହି ବିପକ୍ଷ ଓ ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ଭକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼; ତୁମ ପିତା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଗୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଏଵପମେତନ୍ମହାଭାଗାଃ । ଶ୍ଲାଚ୍ଯମେତନ୍ମହାକୁଲମ୍ । ମରୀଚେଃ ସକଲେଽପ୍ଯସ୍ମିନ୍ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ କୋଽନ୍ଯଥା ଵଦେତ୍
ଏହି କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ; ଏହି ମହାନ ବଂଶ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ; ମରୀଚିଙ୍କ ବଂଶକୁ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଅନ୍ୟ କିଏ ନିନ୍ଦା କରିପାରିବ?
ପିତା ଚ ମମ ସର୍ଵ୍ଵସ୍ମିନ୍ ଜଗତ୍ଯୁତ୍କୃଷ୍ଟଚେଷ୍ଟତଃ । ଏତଦପ୍ଯଵଗଚ୍ଛାମି ସତ୍ଯମତ୍ରାପି ନାନୃତମ୍
ମୋର ପିତା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆଚରଣ କରିଥିଲେ—ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିପାରିଛି। ଏଠାରେ କୌଣସି ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ, ଏହା ସତ୍ୟ।
ଗୁରୂଣାମପି ସର୍ଵ୍ଵଷାଂ ପିତା ପରମକୋ ଗୁରୁଃ । ଯଦୁକ୍ତଂ ଭ୍ରାନ୍ତିରତ୍ରାପି ସ୍ଵଲ୍ପାପି ହି ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପିତା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଗୁରୁ। ଯେଉଁ କଥା କୁହାଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଏକ ମାତ୍ର ଭ୍ରାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ପିତା ଗୁରୁର୍ନ ସନ୍ଦେହଃ ପୂଜନୀଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ତତ୍ରାପି ନାପରାଧ୍ଯାମୀତ୍ଯେଵଂ ମନସି ମେ ସ୍ଥିତମ୍
ପିତା ଗୁରୁ ଅଟୁଟ ସତ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏହି ବିଷୟରେ ମୁଁ କେବେ ଅପରାଧ କରିବି ନାହିଁ—ଏହି ଭାବ ମୋ ମନରେ ଗଢ଼ିଯାଇଛି।
ଯଦେତତ୍ କିମନନ୍ତେନେତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଯୁଷ୍ମାବିରୀଦୃଶମ୍ । କୋ ବ୍ରବୀତି ଯଥାଯୁକ୍ତଂ କିନ୍ତୁ ନୈତଦ୍ ଵଚୋଽର୍ଥଵତ୍
ଆପଣମାନେ ଯେଉଁପରି ଅନନ୍ତତା ବିଷୟରେ ପଚାରିଛନ୍ତି, ଏହାକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ କିଏ କହିପାରିବ? କିନ୍ତୁ, ଏହି କଥାରେ କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସୋଽଭଵନ୍ମୌନୀ ତୈଷାଂ ଗୌଖଯନ୍ତ୍ରିତଃ । ପ୍ରହସ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପ୍ରାହ କିମନନ୍ତେନ ସାଧ୍ଵିତି
ଏଭଳି କହି ସେ ଚୁପ୍ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କର କଥାରେ ବନ୍ଧି ଯାଇଲେ। ପରେ ହସି କହିଲେ, 'ଏହି ଅନନ୍ତତାରେ କଣ ଭଲ ଅଛି?'
ସାଧୁ ଭୋଃ କିମନନ୍ତେନ ସାଧୁ ବୋ ଗୁଖୋ ମମ । ଶ୍ଵୂଯତାଂ ଯଦନନ୍ତେନ ଯଦି ଖେଦଂ ନ ଯାସ୍ଯଥ
'ଭଲ, ଏହି ଅନନ୍ତତାରେ କଣ ଉପକାର ଅଛି? ମୋର ଗୁରୁମାନେ, ଆପଣମାନେ ଯଦି ଏହା ଶୁଣି କ୍ଷୁଦ୍ର ହେବେ ନାହିଁ, ତେବେ କହନ୍ତୁ।'
ଧର୍ମ୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଖ୍ଯାଃ ପୁରୁଷାର୍ଥା ଉଦାହ୍ଟତାଃ । ଚତୁଷ୍ଟଯମିଦଂ ଯସ୍ମାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ କିଂ କିମିଦଂ ଵୃଥା
ଧର୍ମ, ଧନ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରିଟିଏ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏପରି ଥିବାବେଳେ, ଏହି ଅନନ୍ତତାର ଉପଯୋଗ କଣ?
. ମରୀଚିମିଶ୍ରୈର୍ଦକ୍ଷଣ ତଥୈଵାନ୍ଯୈରନନ୍ତତଃ । ଧର୍ମ୍ମଃ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତଥୈଵାନ୍ଯୈରର୍ଥଃ କାଲସ୍ତଥାପରୈଃ
ମରୀଚି, ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଲୋକ ଧର୍ମ ଲାଭ କରିଥିଲେ; କିଛି ଅନ୍ୟମାନେ ଧନ ଲାଭ କଲେ, ଆଉ କିଛି ଅନ୍ୟେ କାଳକୁ ପାଇଲେ।