ତେ ସୁଖପ୍ରୀତିବହୁଲା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ନାଵୃତାଃ । ପ୍ରକାଶା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ଊର୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତୋଦ୍ଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତେମାନେ ସୁଖ ଓ ପ୍ରୀତିରେ ଭରିଥିବା, ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ଅବିରୋଧ; ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି।
ତୁଷ୍ଟାତ୍ମାନସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଦେଵସର୍ଗସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ । ତସ୍ମିନ୍ସର୍ଗେଭଵତ୍ପ୍ରୀତିର୍ନିଷ୍ପନ୍ନେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତଦା
ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏହି ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି 'ଦେବସୃଷ୍ଟି' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସଫଳ ହେଲାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନେ ପ୍ରୀତି ହେଲା।
ତତୋନ୍ଯଂ ସ ତଦା ଦଧ୍ଯୌ ସାଧକଂ ସର୍ଗମୁତ୍ତମମ୍ . ଅସାଧକାଂସ୍ତୁ ତାଞ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଖ୍ଯସର୍ଗାଦିସମ୍ଭଵାନ୍
ତାପରେ ସେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସଫଳ ସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ମୁଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଆଦି ଅସଫଳ ଥିବାକୁ ଜାଣି।
ତଥାଭିଧ୍ଯାଯତସ୍ତସ୍ଯ ସତ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯିନସ୍ତତଃ । ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵ ଚାଵ୍ଯକ୍ତାଦର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତାସ୍ତୁ ସାଧକଃ
ଏପରି ସତ୍ୟ ଭାବନାରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଅଧୋଗାମୀ ଏବଂ ସଫଳ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକଟ ହେଲା।
ଯସ୍ମାଦର୍ଵାଗ୍ଵ୍ଯଵର୍ତ୍ତନ୍ତ ତତୋର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତସସ୍ତୁ ତେ । ତେ ଚ ପ୍ରକାଶବହୁଲାସ୍ତମୋଦ୍ରି କ୍ତା ରଜୋଧିକାଃ
ଉପରକୁ ଯିବା ଧାରାରୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କର ଉପରକୁ ଯିବା ଭାଷା ନଥିଲା; ଏହି ଭାଷାଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ଆଲୋକରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ଧାରରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଇ, ରଜୋଗୁଣରେ ଅଧିକ ଥିଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ତେ ଦୁଃଖବହୁଲା ଭୂଯୋଭୂଯଶ୍ଚ କାରିଣଃ । ପ୍ରକାଶା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ମନୁଷ୍ଯାଃ ସାଧକାସ୍ତୁ ତେ
ଏହି କାରଣରୁ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୁନିପୁନି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଭିତର ଓ ବାହାରରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସେମାନେ ସଫଳତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେତେ କଥିତାଃ ସର୍ଗାଃ ଷଡତ୍ର ମୁନିସତ୍ତମ । ପ୍ରଥମୋ ମହତଃ ସର୍ଗୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ସଃ
ଏଭଳି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ଛଅଟି ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହେଲା; ପ୍ରଥମଟି 'ମହତ' ର ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର।
ତନ୍ମାତ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵିତୀଯଶ୍ଚ ଭୂତସର୍ଗୋ ହି ସ ସ୍ମୃତଃ । ଵୈକାରିକସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ସର୍ଗ ଐନ୍ଦ୍ରି ଯକଃ ସ୍ମୃତଃ
ଦ୍ୱିତୀୟଟି ସୃଷ୍ଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ତୃତୀୟଟି 'ୱୈକାରିକ' ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଅନୁସ୍ମୃତି ହୁଏ।
ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରାକୃତଃ ସର୍ଗଃ ସମ୍ଭୂତୋ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକଃ । ମୁଖ୍ଯସର୍ଗଶ୍ଚତୁର୍ଥସ୍ତୁ ମୁଖ୍ଯା ଵୈ ସ୍ଥାଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏଭଳି, ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ପ୍ରାକୃତ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଚତୁର୍ଥଟି ସୃଷ୍ଟି ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି, ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ତିର୍ଯକ୍ସ୍ରୋତାସ୍ତୁ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତୈର୍ଯଗ୍ଯୋନ୍ଯଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । ତଦୂର୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତସାଂ ଷଷ୍ଠୋ ଦେଵସର୍ଗସ୍ତୁ ସଂସ୍ମୃତଃ
ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି 'ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ସେହି ଜନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ ସୃଷ୍ଟି ଅଛି, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ଭାବରେ ଅନୁସ୍ମୃତି ହୁଏ।
ତତୋଽର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତସାଂ ସର୍ଗଃ ସପ୍ତମଃ ସ ତୁ ମାନୁଷଃ
ତାପରେ, ଅର୍ବାକ୍ସ୍ରୋତ ସୃଷ୍ଟି ସପ୍ତମ ଭାବରେ ଅଛି, ଏହା ମନୁଷ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି।
ଅଷ୍ଟମୋଽନୁଗ୍ରହଃ ସର୍ଗଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ତାମସଶ୍ଚ ସଃ । ପଞ୍ଚୈତେ ଵୈକୃତାଃ ସର୍ଗାଃ ପ୍ରାକୃତାସ୍ତୁ ତ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଅଷ୍ଟମ ସୃଷ୍ଟି ଅନୁଗ୍ରହର, ଯାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ତାମସିକ; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବିକୃତ ସୃଷ୍ଟି, ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ପ୍ରାକୃତ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ପ୍ରାକୃତୋ ଵୈକୃତଶ୍ଚୈଵ କୌମାରୋ ନଵମଃ ସ୍ମୃତଃ । ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ସମାଖ୍ଯାତା ନଵ ସର୍ଗାଃ ପ୍ରଜାପତେଃ
ପ୍ରାକୃତ ଓ ବିକୃତ, ଦୁଇପ୍ରକାର ମିଶିତ 'କୌମାର' ସୃଷ୍ଟି ନବମ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏଭଳି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ନବଟି ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା।
ପ୍ରାକୃତା ଵୈକୃତାଶ୍ଚୈଵ ଜଗତୋ ମୂଲହେତଵଃ । ସୃଜତୋ ଜଗଦୀଶସ୍ଯ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ପ୍ରାକୃତ ଓ ବିକୃତ ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ଜଗତର ମୂଳ କାରଣ; ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଉଛ?
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ସଂକ୍ଷେପାତ୍କଥିତଃ ସର୍ଗୋ ଦେଵାଦୀନାଂ ମୁନେ ତ୍ଵଯା । ଵିସ୍ତରାଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ମୁନିଵରୋତ୍ତମ
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ମୁନି, ଆପଣ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ କର୍ମଭିର୍ଭାଵିତାଃ ପୂର୍ଵୈଃ କୁଶଲାଃ କୁଶଲୈସ୍ତୁତାଃ । ଖ୍ଯାତ୍ଯା ତଯା ହ୍ଯନିର୍ମୁକ୍ତାଃ ସଂହାରେ ହ୍ଯୁପସଂହୃତାଃ
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ: ପୂର୍ବ କର୍ମରେ ଗଠିତ, ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ସେମାନେ ସେହି କ୍ୟାତିରେ ବାନ୍ଧି ରହନ୍ତି ଓ ସଂହାର ସମୟରେ ସମାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ସ୍ଥାଵରାନ୍ତାଃ ସୁରାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ପ୍ରଜା ବ୍ରହ୍ମଂଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧାଃ । ବ୍ରହ୍ମଣଃ କୁର୍ଵତଃ ସୃଷ୍ଟିଂ ଜଜ୍ଞିରେ ମାନସାସ୍ତୁ ତାଃ
ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦେବତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରିପ୍ରକାର ପ୍ରଜା ଓ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ, ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସମୟରେ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ତତୋ ଦେଵାସୁରପିତୄନ୍ମନୁଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ସିସୃକ୍ଷୁରମ୍ଭାଂସ୍ଯେତାନି ସ୍ଵମାତ୍ମାନମଯୂଯୁଜତ୍
ଦେବତା, ଦାନବ, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଏକତ୍ର କରିଲେ।
ଯୁକ୍ତାତ୍ମନସ୍ତମୋମାତ୍ରା ହ୍ଯୁଦ୍ରି କ୍ତାଽଭୂତ୍ପ୍ରଜାପତେଃ । ସିସୃକ୍ଷୋର୍ଜଘନାତ୍ପୂର୍ଵମସୁରା ଜଜ୍ଞିରେ ତତଃ
ପ୍ରଜାପତି ନିଜ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲା, ତାମସ ତତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା; ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରୁ, ତାଙ୍କର ନିମ୍ନ ଅଂଗରୁ ପ୍ରଥମେ ଦାନବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଉତ୍ସସର୍ଜ ତତସ୍ତାଂ ତୁ ତମୋମାତ୍ରାତ୍ମିକାଂ ତନୁମ୍ । ସା ତୁ ଵ୍ଯକ୍ତା ତନୁସ୍ତେନ ମୈତ୍ରେଯାଭୂଦ୍ଵିଭାଵରୀ
ତାପରେ, ସେ ତାମସ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ ଏହି ଦେହକୁ ବାହାର କରିଲେ; ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ପ୍ରକାଶିତ ଦେହ ରାତି ଭାବରେ ହେଲା।
ସିସୃକ୍ଷୁରନ୍ଯଦେହସ୍ଥଃ ପ୍ରୀତିମାପ ତତଃ ସୁରାଃ । ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତାଃ ସମୁଦ୍ଭୂତା ମୁଖତୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ବସି, ସେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ; ଦେବତାମାନେ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣରେ ବୃଦ୍ଧି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଦ୍ୱିଜ।
ତ୍ଯକ୍ତା ସାପି ତନୁସ୍ତେନ ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରାଯମଭୂଦ୍ଦିନମ୍ । ତତୋ ହି ବଲିନୋ ରାତ୍ରାଵସୁରା ଦେଵତା ଦିଵା
ସେ ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଯାହା ପରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ଦିନ ହେଲା; ଏଭଳି, ଦାନବମାନେ ରାତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦେବତାମାନେ ଦିନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ସତ୍ତ୍ଵମାତ୍ରାତ୍ମିକାମେଵ ତତୋନ୍ଯାଂ ଜଗୃହେ ତନୁମ୍ । ପିତୃଵନ୍ମନ୍ଯମାନସ୍ଯ ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ
ସେ ପରେ ସତ୍ତ୍ୱ ମାତ୍ରରେ ଗଠିତ ଏକ ନୂତନ ଦେହ ଧରିଲେ, ଏହି ଦେହକୁ ପିତା ଭାବିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପିତୃମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।
ଉତ୍ସସର୍ଜ ତତସ୍ତାଂ ତୁ ପିତୄନ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵାପି ସ ପ୍ରଭୁଃ । ସା ଚୋତ୍ସୃଷ୍ଟାଭଵତ୍ସଂଧ୍ଯା ଦିନନକ୍ତାନ୍ତରସ୍ଥିତା
ପ୍ରଭୁ ପିତୃମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡିଦେଲେ; ଏହି ଛାଡାଯାଇଥିବା ଦେହ ସଂଧ୍ୟା ହେଲା, ଯାହା ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
ରଜୋମାତ୍ରାତ୍ମିକାମନ୍ଯାଂ ଜଗୃହେ ସ ତନୁଂ ତତଃ । ରଜୋମାତ୍ରୋତ୍କଟା ଜାତା ମନୁଷ୍ଯା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ତାପରେ ସେ ରଜସ ମାତ୍ରରେ ଗଠିତ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧରିଲେ; ଏହି ଉତ୍କଟ ରଜସରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତାମପ୍ଯାଶୁ ସ ତତ୍ଯାଜ ତନୁଂ ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ସମଭଵତ୍ସାପି ପ୍ରାକ୍ସନ୍ଧ୍ଯା ଯାଽଭିଧୀଯତେ
ପ୍ରଜାପତି ସେ ଦେହକୁ ତୁରନ୍ତ ଛାଡିଦେଲେ; ଏହି ଦେହ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ହେଲା, ଯାହା ପୂର୍ବ ସଂଧ୍ୟା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାଗମେ ତୁ ବଲିନୋ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପିତରସ୍ତଥା । ମୈତ୍ରେଯ ସଂଧ୍ଯାସମଯେ ତସ୍ମାଦେତେ ଭଵନ୍ତି ଵୈ
ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଆସିବା ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ, ମୈତ୍ରେୟ, ସଂଧ୍ୟା ସମୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ସଂଧ୍ଯା ଚତ୍ଵାର୍ଯେତାନି ଵୈ ପ୍ରଭୋଃ । ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ଶରୀରାଣି ତ୍ରିଗୁଣୋପାଶ୍ରଯାଣି ତୁ
ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା, ରାତି, ଦିନ ଓ ସଂଧ୍ୟା — ଏହି ଚାରିଟି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦେହ, ଯାହା ତିନି ଗୁଣ ସହିତ ଜଡିତ।
ରଜୋମାତ୍ରାତ୍ମିକାମେଵ ତତୋନ୍ଯାଂ ଜଗୃହେ ତନୁମ୍ । ତତଃ କ୍ଷୁଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଜାତା ଜଜ୍ଞେ କାମସ୍ତଯା ତତଃ
ସେ ପରେ ରଜସ ମାତ୍ରରେ ଗଠିତ ଏକ ନୂତନ ଦେହ ଧରିଲେ; ଏହି ଦେହରୁ ଖୁଦା ଜନ୍ମିଲା, ଏବଂ ଖୁଦାରୁ କାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
କ୍ଷୁତ୍କ୍ଷାମାନନ୍ଧକାରେଥ ସୋସୃଜଦ୍ଭଗଵାଂସ୍ତତଃ । ଵିରୂପାଃ ଶ୍ମଶ୍ରୁଲା ଜାତାସ୍ତେଭ୍ଯଧାଵଂସ୍ତତଃ ପ୍ରଭୁମ୍
ଖୁଦା ଓ ତିଆରିର ଅନ୍ଧାରରେ, ଭଗବାନ ଏହି ଦେହରୁ ବିକୃତ ଓ ଦାଡିଆଳା ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୌଡ଼ିଲେ।