ମାଂସାଽସୃକୂପୂଯଵିଣୂମୂତ୍ରସ୍ନାଯୁମଜ୍ଜାଽସ୍ଥିସଂହତୌ । ଦେହେ ଚେତ୍ ପ୍ରୀତିମାନ୍ ମୂଢ଼ୋ ନରକେ ଭଵିତାପି ସଃ
ଯଦି କୌଣସି ମୂଢ଼ ମାଂସ, ରକ୍ତ, ପୁୟ, ଶିରା, ପେଶୀ, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ର ଏହି ଦେହରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ, ସେ ନରକରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ମାନିପାରିବ।
ଅଗ୍ନେଃ ଶୀତେନ ତୋଯସ୍ଯ ତଷା ଭକ୍ତସ୍ଯ ଚ କ୍ଷୁଧା । କ୍ରିଯତେ ସୁଖକର୍ତ୍ତୃ ତ୍ଵଂ ତଦୂ ଵିଲୋମସ୍ଯ ଚେତଦରୈଃ
ଅଗ୍ନିକୁ ଥଣ୍ଡାରେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ, ତ୍ରୁଷ୍ଣାକୁ ପାଣିରେ, କ୍ଷୁଧାକୁ ଖାଦ୍ୟରେ; ଏହାକୁ ଯଦି କେହି ସୁଖର କାରଣ ଭାବେ ଭାବେ, ସେଠି ସତ୍ୟ ତାହାର ବିପରୀତ।
କରୋତି ହେ ଦୈତ୍ଯସୁତା ! ଯାଵନ୍ମାତ୍ରଂ ପରିଗ୍ରହମ୍ । ତାଵନ୍ମାତ୍ରଂ, ସ ଏଵାସ୍ଯ ଦୁଃ ସ୍ଵଂ ଚେତସି ଯଚ୍ଛତି
ହେ ଦେତ୍ୟସୁତମାନେ! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ଆସକ୍ତି ଧରିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ନିଜ ମନକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଯାଵତଃ କୁରୁତେ ଜନ୍ତୁଃ ସମ୍ବନ୍ଧାନ୍ ମନସଃ ପ୍ରିଯାନ୍ । ତାଵନ୍ତୋଽସ୍ଯ ନିଖନ୍ଯନ୍ତେ ହ୍ଟଦଯେ ଶୋକଶଙ୍ଗଵଃ
ଏକ ପ୍ରାଣୀ ମନରେ ଯେତେ ଜଣ ପ୍ରିୟ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼େ, ସେତେଟି ଦୁଃଖର କାଠି ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଘୁସିଯାଏ।
ଯଦୂ ଯଦୂ ଗୃହେ ତନ୍ମନସି ଯତ୍ର ତତ୍ରାଵତିଷ୍ଠତଃ । ନାଶଦାହାପହରଣାଂ ତତ୍ର ତସ୍ଯୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ଘରରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜିନିଷରେ ମନ ଲାଗିଥାଏ, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନାଶ, ଦୁଃଖ ଓ ହାନି ବସିଥାଏ।
ଜନ୍ମନ୍ଯତ୍ର ମହଦୂ ଦୁଃଖଂ ମ୍ରିଯମାଣସ୍ଯ ଚାପି ତତ୍ । ଯାତନାସୁ ଯମସ୍ଯୋଗ୍ର ଗର୍ଭସଂକ୍ରମଣେଷୁ ଚ ।.
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅଛି, ମରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ରହିଥାଏ; ଯମଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଓ ଗର୍ଭର ଯାତ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ।
ଗର୍ଭୈ ଚ ସୁଖଲେଶୋଽପି ଭଵଦ୍ଭିରନୁମୀଯତେ । ଯଦି ତତ୍ କଥ୍ଯତାମେଵଂ ସର୍ଵଂ ଦୁଃ ଖମଯଂ ଜଗତ୍
ଗର୍ଭରେ ଥିବା ସାନା ସୁଖ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅନୁମାନ କରିପାର, ଯଦି ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଦୁଃଖ ରହିଛି, ତେବେ କହ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଛି।
ତଦେଵମତିଦୁଃ ଖାନାମାସ୍ପଦେଽତ୍ର ଭଵାର୍ଣାଵେ । ବଵତାଂ କଥ୍ଯତେ ସତ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁରେକଃ ପରାଯଣମ୍
ଏହି ଭବସାଗର ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ରହିଛି, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହୁଛ, ବିଷ୍ଣୁ ମାତ୍ରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ।
ମା ଜାନୀତ ଵଯଂ ବାଲା ଦେହୀ ଦେହେଷୁ ଶାଶଵତଃ । ଜରା-ଯୌଵନ-ଜନ୍ମାଦ୍ଯା ଧର୍ମ୍ମା ଦେହସ୍ଯ ନାତ୍ମନଃ
ଆମେ ଛୁଆଁ ହେବାରୁ ଜାଣିନାହୁଁ ଯେ, ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅମର। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଯୌବନ, ଜନ୍ମ ଓ ଏମିତି ଯାହାକି ଦେହର ଗୁଣ, ସେଗୁଡିକ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ।
ବାଲୋଽହଂ ତାଵଦିଚ୍ଛାତୋ ଯତିଷ୍ଯେ ଶ୍ରେଯସେ ଯୁଵା । ଯୁଵାହଂ ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯାତ୍ମନୋ ହିତମ୍
ଛୁଆଁ ବେଳେ ଭାବୁଛି—'ଯୌବନରେ ଭଲ କାମ କରିବି', ଯୌବନରେ ଭାବୁଛି—'ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆପଣଙ୍କ ଭଲ କରିବି'।
ଵୃଦ୍ଧୋଽହଂ ମମ କର୍ମ୍ମାଣି ସମସ୍ତାନି ନ ଗୋଚରେ । କିଂ କରିଷ୍ଯାମି ମନ୍ଦାତ୍ମା ସମର୍ଥେନ ନ ଯତ୍ କୃତମ୍
ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ, ମୋର ସମସ୍ତ କାମ ଅପହାର ହୋଇଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ସମର୍ଥ ଥିଲି, କିଛି କରିନଥିଲି, ଏବେ ମୁଁ ଅବୁଦ୍ଧି ହୋଇ କଣ କରିପାରିବି?
ଏଵଂ ଦୁରାଶାଯକ୍ଷିପ୍ତମାନସଃ ପୁରୁଷଃ ସଦା । ଶ୍ରେଯସୋଽଭିମୁଖଂ ଯାତି ନ କଦାଚିତ୍ ପିପସିତଃ
ଏଭଳି ଅସାର ଆଶାରେ ମନ ଭରିଥିବା ଲୋକ, ସଦା ତୃଷ୍ଣାରେ ରହି, କେବେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ପଥକୁ ଯାଏନାହିଁ।
ବାଲ୍ଯେ କ୍ରୀଡ଼ନକାସକ୍ତା ଯୌଵନେ ଵିଷଯୋନ୍ମୁଖାଃ । ଅଜ୍ଞା ନଯନ୍ତ୍ଯଶତ୍ତଯା ଚ ଵାର୍ଦ୍ଧ କଂ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍
ଛୁଆଁ ବେଳେ ଖେଳରେ ଆସକ୍ତ, ଯୌବନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲାଗିଥାଏ; ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିବା ଏହି ଜୀବନରେ, ହଠାତ୍ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଯାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ବାଲ୍ଯେ ଵିଵେକାତ୍ମା ଯତେତ ଶ୍ରେଯସ୍ ସଦା । ବାଲ୍ଯ-ଯୌଵନ-ଵୃଦ୍ଧାଦ୍ଯର୍ଦୈହଭାଵୈରସଂଯୁତଃ
ସେଥିପାଇଁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଛୁଆଁ ବେଳେ ଠାରୁ ଭଲ କାମ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, ଛୁଆଁ, ଯୌବନ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଭାବରେ ଆସକ୍ତି ନ ରଖି।
ତଦେତଦୂ ଵୋ ମଯାଖ୍ଯାତଂ ଯଦି ଜାନୀତ ନାନୃତମ୍ । ତଦସ୍ମତ୍ପ୍ରୀତଯେ ଵିଷ୍ଣାଃ ସ୍ମର୍ଯ୍ଯତାଂ ବନ୍ଧମୁକ୍ତିଦଃ
ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହିଲି; ଯଦି ବୁଝିପାର, ଏହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ମୋର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର, ସେ ହିଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଆଯାସଃ ସ୍ମରଣୋ କୋଽସ୍ଯ ସ୍ମୃତୋ ଯଚ୍ଛତି ଶୋଭନମ୍ ପାପକ୍ଷଯଶ୍ଚ ଭଵତି ସ୍ମରତାଂ ତମପନିଂଶମ୍
ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାରେ କେଉଁସି କଷ୍ଟ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅବିରତ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ସର୍ଵ୍ଵଭୂତସ୍ଥିତେ ତସ୍ମିନ୍ ମତିର୍ମୈତ୍ରୀ ଦିଵାନିଶମ୍ । ବଵତାଂ ଜାଯତାମେଵଂ ସର୍ଵକ୍ଲ ଶୋନ୍ ପ୍ରହାସ୍ଯଥ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଯିଏ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠି ଦିନ ଓ ରାତି ତୁମର ମନ ମୈତ୍ରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ; ଏଭଳି କଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦେବ।
ତାପତ୍ରଯେଣାଭିହତଂ ଯଦେତଦଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ତଦା ଶୋଚ୍ଯେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଦ୍ରେ ଷଂ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ କରୋତି କଃ ।। ୮୦ ଅଥ ଭଦ୍ରାଣି ଭୂତାନି ହୀନଶକ୍ତିରହଂ ପରମ୍ । ମୁଦଂ ତଥାପି କୁର୍ଵ୍ଵୀତ୍ ହାନିର୍ଦ୍ରେଷଫଲଂ ଯତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ; ଏପରି ଦୁଃଖିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, କିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇ ଶୋକ କରେ? ଏବେ ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଭଲ ଦେଖି ଖୁସି ହେବା ଉଚିତ, କାରଣ ଦୁଃଖର ଫଳ ହେଉଛି ହାନି।
ବଦ୍ଧଵୈରାଣି ଭୂତାନି ଦ୍ର ଷଂ କୁର୍ଵ୍ଵନ୍ତି ଚେତ୍ ତତଃ । ଶୋଚ୍ଯାନ୍ଯହୋଽତିମୋହେନ ଵ୍ଯାପ୍ତାନୀତି ମନୀଷିଣା
ଯଦି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶତ୍ରୁତାରେ ବନ୍ଧି, ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି, ଏପରି ଭ୍ରମରେ ଡୁବିଥିବାମାନେ ଏଠିକି ସତ୍ୟ ଦୁଃଖି।
ଏତେ ବିନ୍ନଦୃଶା ଦୈତ୍ଯା ଵିକଲ୍ପାଃ କଥିତା ମଯା । କୃତ୍ଵାଭ୍ଯୁପଗମଂ ତତ୍ର ସଂକ୍ଷେପଃ ଶ୍ଵୂଯତାଂ ମମ
ମୁଁ ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ମତ ତୁମକୁ କହିଲି; ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଏବେ ମୋର ସାରକଥା ଶୁଣ।
ଵିସ୍ତାରଃ ସର୍ଵ୍ଵଭୂତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯମାତ୍ମଵତ୍ ତସ୍ମାଦଭେଦେନ ଵିଚକ୍ଷଣୌଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବିସ୍ତାର; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହାକୁ ନିଜ ପରି ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯାସୁରଂ ଭାଵଂ ତସ୍ମାଦେ ଯୂଯଂ ତଥା ଵଯମ୍ । ତଥା ଯତ୍ନା କରିଷ୍ଯାମୋଯଥାପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମ ନିର୍ଵୃତିମ୍
ତେଣୁ, ତୁମେ ଓ ଆମେ, ଦୈତ୍ୟସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼ିଦେବା; ଏଭଳି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ପାଇପାରିବା।
ଯା ନାଗ୍ନିନା ନ ଵାର୍କେଣ ନେନ୍ଦୁନା ନୈଵ ଵାଯୁନା । ପର୍ଜ୍ଜନ୍ଯଵରୁଣାଭ୍ଯାଂ ଵା ନ ସିଦ୍ଧର୍ନ ଚ ରାକ୍ଷସେଃ
ଯାହାକୁ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ବର୍ଷା, ବା ବରୁଣ, କିମ୍ବା ସିଦ୍ଧ, ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିପାରେନାହିଁ—
ନ ଯକ୍ଷୈର୍ନ ଚ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରୈର୍ନୋରଗୈର୍ନ ଚ କିନ୍ନରୈଃ । ନ ମନୁଷ୍ଯୈର୍ନ ପଶୁଭିର୍ଦୋଷୈର୍ନୈଵାତ୍ମସମ୍ଭଵେଃ
ଯାହାକୁ ଯକ୍ଷ, ଦୈତ୍ୟନାୟକ, ସର୍ପ, କିନ୍ନର, ମାନବ, ପଶୁ, ଦୋଷ କିମ୍ବା ନିଜର ଉତ୍ପନ୍ନ କିଛି ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିପାରେନାହିଁ—
ଜ୍ଵରାକ୍ଷିରୋଗାଽତୀସାରଃପ୍ଲୀହ-ଗୁଲ୍ମାଦିକୈସ୍ତଥା । ଦୂଷେର୍ଷ୍ଯାମତୂସରାଦ୍ଯୈର୍ଵା ରାଗଲୋଭାଦିଭିଃ କ୍ଷଯମ୍
ଜ୍ୱର, ଆଖିର ରୋଗ, ଦସ୍ତ, ପ୍ଳୀହା ଓ ଗାଠି ଭଳି ରୋଗ, ଏହିପରି ଇର୍ଷ୍ୟା, ଅବିବେକ, ଶୀତଳତା, ରାଗ, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଓ ମନ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ ।
ନ ଚାନ୍ଯୈର୍ନୀଯତେ କୈଶ୍ଵିନ୍ନିତ୍ଯା ହ୍ମତ୍ଯନ୍ତନିର୍ମ୍ମଲା । ତାମାପ୍ନୋତି ମଲଂ ତ୍ଯକ୍ତା କେଶଵେ ହ୍ଟଦି ସଂସ୍ଥିତେ
ଏହି ପବିତ୍ରତା କେବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ହଟି ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି କେଶବ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠି ଏହି ପବିତ୍ରତା ରହିଥାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ମଳ ଆର୍ଜନ କରନ୍ତି ।
ଅସାରସସାରଵିଵର୍ତ୍ତନେଷୁ ମା ଯାତ ତୋଷଂ ପ୍ରସଭଂ ବ୍ରଵୀମି । ସର୍ଵ୍ଵତ୍ର ଦୈତ୍ଯାଃ ସମତାମୁପେତ ସମତ୍ଵମାରାଧନମଚ୍ଯୁତସ୍ଯ
ଅସାର କିମ୍ବା ଅସାରରେ ଯାହା ଘଟେ, ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉନି; ମୁଁ ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ କହୁଁଛି— ସମସ୍ତଠାରେ ସମଭାବ ଧର; ଏହି ସମତା ହେଉଛି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୂଜା ।
ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରସନ୍ନେ କିମିହାସ୍ତ୍ଯଲଭ୍ଯଂ ଧର୍ମ୍ମର୍ଥକାମୈରଲମଲ୍ପକାସ୍ତେ । ସମାଶ୍ଵିତାଦୂ ବ୍ରହ୍ମତରୋରନନ୍ତାନ୍ନିସଂ ଶଯଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯଥ ଵୈ ମହତ୍ ଫଲମ୍
ତାଙ୍କର କୃପା ମିଳିଲେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ— କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁମାନେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନନ୍ତ ମହାଫଳ ପାଇବେ ।
ତସ୍ଯେଵଂ ଦାନବାଶଚେଷ୍ଟାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୈତ୍ଯପତେର୍ଭଯାତ୍ । ଆଚଚକ୍ଷୁଃ ସ ଚୋଵାଚ ସୂଦାନାହୂଯ ସତ୍ଵରଃ
ତାଙ୍କର ଏପରି ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଦୈତ୍ୟପତିଙ୍କ ଭୟରେ ସେମାନେ ଖବର ଦେଲେ; ସେ ତୁରନ୍ତ ସୂଦମାନେକୁ ଡାକି କହିଲେ—
ହେ ସୂଦା ମମ ପୁତ୍ରୋଽସାଵନ୍ଯେଷାମପି ଦୁର୍ମ୍ମତିଃ । କୁମାର୍ଗଦେଶକୋ ଦୁଷ୍ଟୋ ହନ୍ଯତାମଵିଲମ୍ବିତମ୍
ହେ ସୂଦମାନେ, ମୋ ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଖରାପ ମନର; ସେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମାନ୍ୟପଥ ଦେଖାଉଛି; ଦେରି ନକରି, ଏହାକୁ ମାର ।