ଏଵମଭ୍ଯର୍ଥିତସ୍ତୈସ୍ତୁ ଦୈତ୍ଯରାଜଃ ପୁରୋହିତୈଃ । ଦୈତ୍ଯୈର୍ନିଷ୍କାଶଯାମାସ ପୁତ୍ରଂ ପାଵକସଞ୍ଚଯାତ୍
ପୁରୋହିତମାନେ ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ଦେତ୍ୟରାଜ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଅଗ୍ନିସଭାରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ।
ତୋ ଗୁରୁଗୃହେ ବାଲଃ ସଵସନ୍ ବାଲଦାନଵାନ୍ । ଅଧ୍ଯାପଯାମାସ ମୁହୁରୁପଦେଶାନ୍ତରେ ଗୁରୋଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ରହୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଶିଶୁ ଦେତ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଶିଶୁ ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ବାରମ୍ବାର ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ।
ଶ୍ଵୂଯତାଂ ପରମାର୍ଥୋ ମେ ଦୈତେଯା ଦିତିଜାତ୍ମଜାଃ । ନ ଚାନ୍ଯଥୈତନ୍ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ଲୋଭାଦିକାରଣମ୍
ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପଦେଶ ଶୁଣ, ଦେତ୍ୟମାନେ, ଦିତିର ସନ୍ତାନମାନେ। ଏହାକୁ ଅନ୍ୟଭାବେ ଭାବିବା ଯାଉନାହିଁ—ଏଠାରେ ଲୋଭ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।
ଜନ୍ମ ବାଲ୍ଯଂ ତତଃ ସର୍ଵୋ ଜନ୍ତୁଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଯୌଵନମ୍ । ଅଵ୍ଯାହତୈଵ ଭଵତି ତତୋଽନୁଦିଵସଂ ଜରା
ଜନ୍ମ ଓ ଶିଶୁବୟସ୍ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ତାପରେ ଅବିରତ ଭାବେ ପ୍ରତିଦିନ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସେ।
ତତଶ୍ଯଚ ମୃତ୍ଯୁମଭ୍ଯେତି ଜନ୍ତୁର୍ଦୈତ୍ଯେଶ୍ଵରାତ୍ମଜାଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚୈତଦସ୍ମାକଂ ଭଵତାଂ ତଥା
ଏହା ପରେ, ଦେତ୍ୟେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଆସି ପହଞ୍ଚେ; ଏହି କଥା ଆମେ ଓ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖୁଛୁ।
ମୃତସ୍ଯ ଚ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଭଵତ୍ଯେତଜ୍ଵ ନାନ୍ଯଥା । ଆଗମୋଽଯଂ ତଥା ତତ୍ର ନୋପାଦାନଂ ଵିନୋଦ୍ଭଵଃ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ, ଏହା ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ଏହି ପ୍ରଥା ଚାଲିଆସିଛି, ଏଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ବିନା କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଗର୍ଭଵାସାଦି ଯାଵତ୍ ତୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମୋପପାଦନମ୍ । ସମସ୍ତାଵସ୍ଥକଂ ତାଵଦୂ ଦୁଃ ଖମେଵାଵଗମ୍ଯତାମ୍
ଗର୍ଭବାସ ଆଦିଠାରୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାକୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
କ୍ଷୁତୂତୃଷଅମୋପଶମଂ ତଦୂଚ୍ଛୀତାଦ୍ଯୁ ପଶମଂ ସୁଖମ୍ । ମନ୍ଯତେ ବାଲବୁଦ୍ଧିତ୍ଵାଦୂ ଦୁଃ ଖମେଵ ହି ତତ୍ ପୁନଃ
କ୍ଷୁଧା ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଶାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଥଣ୍ଡା ଆଦିରୁ ମୁକ୍ତିକୁ ଶିଶୁମନ ଲୋକେ ସୁଖ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଆସଲେ ଦୁଃଖ ଅଟୁଟ।
ଅତ୍ଯନ୍ତସ୍ତିମିତାଙ୍ଗାନାଂ ଵ୍ଯାଯାମେନ ସୁଖୈଷିଣାମ୍ । ଭ୍ରାନ୍ତିଜ୍ଞାନାଵୃତାକ୍ଷାଣାଂ ପ୍ରହାରୋଽପି ସୂଖାଯତେ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଏକଦମ ଅଚଳ, ଯେଉଁମାନେ ଶରୀରିକ କ୍ରିୟାରେ ସୁଖ ଚାହାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭ୍ରମରେ ଢାକାଯାଇଛି—ସେମାନେ ଆଘାତକୁ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି।
କ ଶରୀରମଶେଷାଣାଂ ଶ୍ଲୈଷ୍ମାଦୀନାଂ ମହାଚଯଃ । କ କାନ୍ତି-ଶୋଭା-ଶୌରଭ୍ଯ-କମନୀଯାଦଯୋ ଗୁଣାଃ
ଏହି ଶରୀର କ’ଣ, କେବଳ କଫ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଏକ ଢେର। ଏହାର କ’ଣ ରୂପ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ସୁଗନ୍ଧ କିମ୍ବା ଆକର୍ଷଣ?
ମାଂସାଽସୃକୂପୂଯଵିଣୂମୂତ୍ରସ୍ନାଯୁମଜ୍ଜାଽସ୍ଥିସଂହତୌ । ଦେହେ ଚେତ୍ ପ୍ରୀତିମାନ୍ ମୂଢ଼ୋ ନରକେ ଭଵିତାପି ସଃ
ଯଦି କୌଣସି ମୂଢ଼ ମାଂସ, ରକ୍ତ, ପୁୟ, ଶିରା, ପେଶୀ, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ର ଏହି ଦେହରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ, ସେ ନରକରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ମାନିପାରିବ।
ଅଗ୍ନେଃ ଶୀତେନ ତୋଯସ୍ଯ ତଷା ଭକ୍ତସ୍ଯ ଚ କ୍ଷୁଧା । କ୍ରିଯତେ ସୁଖକର୍ତ୍ତୃ ତ୍ଵଂ ତଦୂ ଵିଲୋମସ୍ଯ ଚେତଦରୈଃ
ଅଗ୍ନିକୁ ଥଣ୍ଡାରେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ, ତ୍ରୁଷ୍ଣାକୁ ପାଣିରେ, କ୍ଷୁଧାକୁ ଖାଦ୍ୟରେ; ଏହାକୁ ଯଦି କେହି ସୁଖର କାରଣ ଭାବେ ଭାବେ, ସେଠି ସତ୍ୟ ତାହାର ବିପରୀତ।
କରୋତି ହେ ଦୈତ୍ଯସୁତା ! ଯାଵନ୍ମାତ୍ରଂ ପରିଗ୍ରହମ୍ । ତାଵନ୍ମାତ୍ରଂ, ସ ଏଵାସ୍ଯ ଦୁଃ ସ୍ଵଂ ଚେତସି ଯଚ୍ଛତି
ହେ ଦେତ୍ୟସୁତମାନେ! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ଆସକ୍ତି ଧରିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ନିଜ ମନକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଯାଵତଃ କୁରୁତେ ଜନ୍ତୁଃ ସମ୍ବନ୍ଧାନ୍ ମନସଃ ପ୍ରିଯାନ୍ । ତାଵନ୍ତୋଽସ୍ଯ ନିଖନ୍ଯନ୍ତେ ହ୍ଟଦଯେ ଶୋକଶଙ୍ଗଵଃ
ଏକ ପ୍ରାଣୀ ମନରେ ଯେତେ ଜଣ ପ୍ରିୟ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼େ, ସେତେଟି ଦୁଃଖର କାଠି ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଘୁସିଯାଏ।
ଯଦୂ ଯଦୂ ଗୃହେ ତନ୍ମନସି ଯତ୍ର ତତ୍ରାଵତିଷ୍ଠତଃ । ନାଶଦାହାପହରଣାଂ ତତ୍ର ତସ୍ଯୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ଘରରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜିନିଷରେ ମନ ଲାଗିଥାଏ, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନାଶ, ଦୁଃଖ ଓ ହାନି ବସିଥାଏ।
ଜନ୍ମନ୍ଯତ୍ର ମହଦୂ ଦୁଃଖଂ ମ୍ରିଯମାଣସ୍ଯ ଚାପି ତତ୍ । ଯାତନାସୁ ଯମସ୍ଯୋଗ୍ର ଗର୍ଭସଂକ୍ରମଣେଷୁ ଚ ।.
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅଛି, ମରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ରହିଥାଏ; ଯମଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଓ ଗର୍ଭର ଯାତ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ।
ଗର୍ଭୈ ଚ ସୁଖଲେଶୋଽପି ଭଵଦ୍ଭିରନୁମୀଯତେ । ଯଦି ତତ୍ କଥ୍ଯତାମେଵଂ ସର୍ଵଂ ଦୁଃ ଖମଯଂ ଜଗତ୍
ଗର୍ଭରେ ଥିବା ସାନା ସୁଖ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅନୁମାନ କରିପାର, ଯଦି ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଦୁଃଖ ରହିଛି, ତେବେ କହ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଛି।
ତଦେଵମତିଦୁଃ ଖାନାମାସ୍ପଦେଽତ୍ର ଭଵାର୍ଣାଵେ । ବଵତାଂ କଥ୍ଯତେ ସତ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁରେକଃ ପରାଯଣମ୍
ଏହି ଭବସାଗର ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ରହିଛି, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହୁଛ, ବିଷ୍ଣୁ ମାତ୍ରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ।
ମା ଜାନୀତ ଵଯଂ ବାଲା ଦେହୀ ଦେହେଷୁ ଶାଶଵତଃ । ଜରା-ଯୌଵନ-ଜନ୍ମାଦ୍ଯା ଧର୍ମ୍ମା ଦେହସ୍ଯ ନାତ୍ମନଃ
ଆମେ ଛୁଆଁ ହେବାରୁ ଜାଣିନାହୁଁ ଯେ, ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅମର। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଯୌବନ, ଜନ୍ମ ଓ ଏମିତି ଯାହାକି ଦେହର ଗୁଣ, ସେଗୁଡିକ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ।
ବାଲୋଽହଂ ତାଵଦିଚ୍ଛାତୋ ଯତିଷ୍ଯେ ଶ୍ରେଯସେ ଯୁଵା । ଯୁଵାହଂ ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯାତ୍ମନୋ ହିତମ୍
ଛୁଆଁ ବେଳେ ଭାବୁଛି—'ଯୌବନରେ ଭଲ କାମ କରିବି', ଯୌବନରେ ଭାବୁଛି—'ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆପଣଙ୍କ ଭଲ କରିବି'।
ଵୃଦ୍ଧୋଽହଂ ମମ କର୍ମ୍ମାଣି ସମସ୍ତାନି ନ ଗୋଚରେ । କିଂ କରିଷ୍ଯାମି ମନ୍ଦାତ୍ମା ସମର୍ଥେନ ନ ଯତ୍ କୃତମ୍
ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ, ମୋର ସମସ୍ତ କାମ ଅପହାର ହୋଇଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ସମର୍ଥ ଥିଲି, କିଛି କରିନଥିଲି, ଏବେ ମୁଁ ଅବୁଦ୍ଧି ହୋଇ କଣ କରିପାରିବି?
ଏଵଂ ଦୁରାଶାଯକ୍ଷିପ୍ତମାନସଃ ପୁରୁଷଃ ସଦା । ଶ୍ରେଯସୋଽଭିମୁଖଂ ଯାତି ନ କଦାଚିତ୍ ପିପସିତଃ
ଏଭଳି ଅସାର ଆଶାରେ ମନ ଭରିଥିବା ଲୋକ, ସଦା ତୃଷ୍ଣାରେ ରହି, କେବେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ପଥକୁ ଯାଏନାହିଁ।
ବାଲ୍ଯେ କ୍ରୀଡ଼ନକାସକ୍ତା ଯୌଵନେ ଵିଷଯୋନ୍ମୁଖାଃ । ଅଜ୍ଞା ନଯନ୍ତ୍ଯଶତ୍ତଯା ଚ ଵାର୍ଦ୍ଧ କଂ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍
ଛୁଆଁ ବେଳେ ଖେଳରେ ଆସକ୍ତ, ଯୌବନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲାଗିଥାଏ; ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିବା ଏହି ଜୀବନରେ, ହଠାତ୍ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଯାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ବାଲ୍ଯେ ଵିଵେକାତ୍ମା ଯତେତ ଶ୍ରେଯସ୍ ସଦା । ବାଲ୍ଯ-ଯୌଵନ-ଵୃଦ୍ଧାଦ୍ଯର୍ଦୈହଭାଵୈରସଂଯୁତଃ
ସେଥିପାଇଁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଛୁଆଁ ବେଳେ ଠାରୁ ଭଲ କାମ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, ଛୁଆଁ, ଯୌବନ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଭାବରେ ଆସକ୍ତି ନ ରଖି।
ତଦେତଦୂ ଵୋ ମଯାଖ୍ଯାତଂ ଯଦି ଜାନୀତ ନାନୃତମ୍ । ତଦସ୍ମତ୍ପ୍ରୀତଯେ ଵିଷ୍ଣାଃ ସ୍ମର୍ଯ୍ଯତାଂ ବନ୍ଧମୁକ୍ତିଦଃ
ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହିଲି; ଯଦି ବୁଝିପାର, ଏହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ମୋର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର, ସେ ହିଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଆଯାସଃ ସ୍ମରଣୋ କୋଽସ୍ଯ ସ୍ମୃତୋ ଯଚ୍ଛତି ଶୋଭନମ୍ ପାପକ୍ଷଯଶ୍ଚ ଭଵତି ସ୍ମରତାଂ ତମପନିଂଶମ୍
ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାରେ କେଉଁସି କଷ୍ଟ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅବିରତ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ସର୍ଵ୍ଵଭୂତସ୍ଥିତେ ତସ୍ମିନ୍ ମତିର୍ମୈତ୍ରୀ ଦିଵାନିଶମ୍ । ବଵତାଂ ଜାଯତାମେଵଂ ସର୍ଵକ୍ଲ ଶୋନ୍ ପ୍ରହାସ୍ଯଥ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଯିଏ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠି ଦିନ ଓ ରାତି ତୁମର ମନ ମୈତ୍ରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ; ଏଭଳି କଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦେବ।
ତାପତ୍ରଯେଣାଭିହତଂ ଯଦେତଦଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ତଦା ଶୋଚ୍ଯେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଦ୍ରେ ଷଂ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ କରୋତି କଃ ।। ୮୦ ଅଥ ଭଦ୍ରାଣି ଭୂତାନି ହୀନଶକ୍ତିରହଂ ପରମ୍ । ମୁଦଂ ତଥାପି କୁର୍ଵ୍ଵୀତ୍ ହାନିର୍ଦ୍ରେଷଫଲଂ ଯତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ; ଏପରି ଦୁଃଖିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, କିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇ ଶୋକ କରେ? ଏବେ ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଭଲ ଦେଖି ଖୁସି ହେବା ଉଚିତ, କାରଣ ଦୁଃଖର ଫଳ ହେଉଛି ହାନି।
ବଦ୍ଧଵୈରାଣି ଭୂତାନି ଦ୍ର ଷଂ କୁର୍ଵ୍ଵନ୍ତି ଚେତ୍ ତତଃ । ଶୋଚ୍ଯାନ୍ଯହୋଽତିମୋହେନ ଵ୍ଯାପ୍ତାନୀତି ମନୀଷିଣା
ଯଦି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶତ୍ରୁତାରେ ବନ୍ଧି, ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି, ଏପରି ଭ୍ରମରେ ଡୁବିଥିବାମାନେ ଏଠିକି ସତ୍ୟ ଦୁଃଖି।
ଏତେ ବିନ୍ନଦୃଶା ଦୈତ୍ଯା ଵିକଲ୍ପାଃ କଥିତା ମଯା । କୃତ୍ଵାଭ୍ଯୁପଗମଂ ତତ୍ର ସଂକ୍ଷେପଃ ଶ୍ଵୂଯତାଂ ମମ
ମୁଁ ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ମତ ତୁମକୁ କହିଲି; ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଏବେ ମୋର ସାରକଥା ଶୁଣ।