ତତଃ ସ ଦିଗ୍ଗଜୈର୍ବାଲୋ ଭୂଭୃଚ୍ଛିଖରସନ୍ନିଭୈଃ । ପାତିତୋ ଧରଣୀପୃଷ୍ଠ ଵିଷାଣୈରଵପୀଡ଼ିତଃ
ତାପରେ, ପର୍ବତ ଶିଖର ଭଳି ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ସେଇ ପିଲାକୁ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତରେ ଭୂମିରେ ପକାଇ ଫେଲିଲେ ଏବଂ ଦେହକୁ ବିଦ୍ରାବିତ କଲେ।
ସ୍ମରତସ୍ତସ୍ଯ ଗୋଵିନ୍ଦମିଭଦନ୍ତାଃ ସହସ୍ତ୍ରଶଃ । ଶୀର୍ଣା ଵକ୍ଷଃସ୍ଥଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ ପ୍ରାହ ପିତରଂ ତତଃ
ସେ ଯେତେବେଳେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ହଜାର ହଜାର ହସ୍ତୀର ଦାନ୍ତ ତାଙ୍କର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦନ୍ତା ଗଜାନାଂ କୁଲିଶାଗ୍ରନିଷ୍ଠୁରାଃ ଶୀର୍ଣା ଯଦେତେ ନ ବଲଂ ମମୈତତ୍ । ମହାଵିପତ୍ପାପଵିନାଶନୋଽଯଂ ଜନାର୍ଦନାନୁସ୍ମରଣାନୁଭାଵଃ
ହସ୍ତୀମାନଙ୍କ ଦାନ୍ତ, ବଜ୍ର ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି—ଏହା ମୋର ଶକ୍ତି ନୁହେଁ; ଏହା ମହାବିପଦ ଓ ପାପ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାର ଶକ୍ତି।
ଜ୍ଵାଲ୍ଯତାମସୁରା ! ଵହ୍ନିରପସର୍ପତ ଦିଗ୍ଗଜାଃ । ଵାଯୋ ସମେଧଯାଗ୍ନିଂ ତ୍ଵଂ ଦହ୍ମତାମେଷ ପାପକୃତ୍ ମହାକାଷ୍ଠଚ୍ଛନ୍ନମସୁରେନ୍ଦ୍ରସୁତଂ ତତଃ । ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯ ଦାନଵା ଵହ୍ନି ଦଦହୁଃ ଖାମିନୋଦିତାଃ
ହେ ଅସୁରମାନେ, ଅଗ୍ନିକୁ ଜ୍ୱଳାଅ! ଦିଗ୍ଗଜମାନେ, ପଛକୁ ହଟିଯାଅ! ବାୟୁ, ଅଗ୍ନିକୁ ଭଲଭାବେ ଜ୍ୱଳାଅ; ଏହି ଅସୁରନାୟକଙ୍କ ପୁଅ, ମହାକାଠ ରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଏହି ପାପୀକୁ ଜଳାଅ। ତାପରେ, ଦାନବମାନେ ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ସାହରେ ତାଙ୍କୁ ଜଳାଇଦେଲେ।
ତାତୈଷ ଵହ୍ନିଃ ପଵନେରିତୋଽପି ନ ମାଂ ଦହତ୍ଯତ୍ର ସମନ୍ତତୋଽହମ୍ । ପଶ୍ଯାମି ପହ୍ମାସ୍ତରଣାସ୍ତୃତାନି ଶୀତାନି ସର୍ଵ୍ଵାଣି ଦିଶାଂ ମୁଖାନି
ବାପା, ଏହି ଅଗ୍ନି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ କିଛି ଜଳାଉନାହିଁ; ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଦ୍ମବନ ଛିତିଆଯାଇଛି ଦେଖୁଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଶୀତଳ।
ଅଥ ଦୈତ୍ଯେଶ୍ଵରଂ ପ୍ରୋଚୁର୍ଭାର୍ଗଵସ୍ଯାତ୍ମଜାଦ୍ରିଜାଃ । ପୁରୋହିତା ମହାତ୍ମାନଃ ସାଚମ୍ନା ସଂସ୍ତୂଯ ଵାଗ୍ମିନଃ
ତାପରେ, ଭାର୍ଗବଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ମହାତ୍ମା ପୁରୋହିତମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଏବଂ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା, ଦୈତ୍ୟନାୟକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜନ୍ ! ନିଯମ୍ଯତାଂ କୋପୋ ବାଲେଽତ୍ର ତନଯେଽନୁଜେ । କୋପୋ ଦେଵନିକାଯେଷୁ ଯତ୍ର ତେ ସଫଲୋ ଯତଃ
ହେ ରାଜା, ଏହି ପିଲା, ତୁମର ପୁଅ ଏବଂ ଭାଉଁପାଇଁ ରୋଷ ଦମନ କର; ତୁମ ରୋଷ ଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଲାଗୁ କର, ସେଠାରେ ଏହା ଫଳଦାୟକ ହେବ।
ତଥା ତଥୈନଂ ବାଲଂ ତେ ଶାସିତାରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏଭଳି ଏହି ପିଲାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଏମାନେ ହେବେ।
ବାଲତ୍ଵଂ ସର୍ଵ୍ଵଦୋଷାଣାଂ ଦୈତ୍ଯରାଜାସ୍ପଦଂ ଯତଃ । ତତୋଽତ୍ର କୋପମତ୍ଯର୍ଥଂ ଯୋକ୍ତୁମର୍ହସି ନାର୍ଭକେ
ଶିଶୁବୟସ୍ ସମସ୍ତ ଦୋଷର ଆଧାର, ଦେତ୍ୟରାଜ, ଏହିକାରଣରେ ଏହି ଘଟଣାରେ ଏକ ଶିଶୁପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯତି ହରେଃ ପକ୍ଷମସ୍ମାକଂ ଵଚନାଦ୍ ଯଦି । ତତଃ କୃତ୍ଯାଂ ଵଧାଯାସ୍ଯ କରିଷ୍ଯାମୋ ନିଵର୍ତ୍ତିନୀମ୍
ଯଦି ଆମର କଥାରେ ସେ ହରିଙ୍କ ପକ୍ଷ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ମାୟା ଉପାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା।
ଏଵମଭ୍ଯର୍ଥିତସ୍ତୈସ୍ତୁ ଦୈତ୍ଯରାଜଃ ପୁରୋହିତୈଃ । ଦୈତ୍ଯୈର୍ନିଷ୍କାଶଯାମାସ ପୁତ୍ରଂ ପାଵକସଞ୍ଚଯାତ୍
ପୁରୋହିତମାନେ ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ଦେତ୍ୟରାଜ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଅଗ୍ନିସଭାରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ।
ତୋ ଗୁରୁଗୃହେ ବାଲଃ ସଵସନ୍ ବାଲଦାନଵାନ୍ । ଅଧ୍ଯାପଯାମାସ ମୁହୁରୁପଦେଶାନ୍ତରେ ଗୁରୋଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ରହୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଶିଶୁ ଦେତ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଶିଶୁ ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ବାରମ୍ବାର ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ।
ଶ୍ଵୂଯତାଂ ପରମାର୍ଥୋ ମେ ଦୈତେଯା ଦିତିଜାତ୍ମଜାଃ । ନ ଚାନ୍ଯଥୈତନ୍ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ଲୋଭାଦିକାରଣମ୍
ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପଦେଶ ଶୁଣ, ଦେତ୍ୟମାନେ, ଦିତିର ସନ୍ତାନମାନେ। ଏହାକୁ ଅନ୍ୟଭାବେ ଭାବିବା ଯାଉନାହିଁ—ଏଠାରେ ଲୋଭ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।
ଜନ୍ମ ବାଲ୍ଯଂ ତତଃ ସର୍ଵୋ ଜନ୍ତୁଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଯୌଵନମ୍ । ଅଵ୍ଯାହତୈଵ ଭଵତି ତତୋଽନୁଦିଵସଂ ଜରା
ଜନ୍ମ ଓ ଶିଶୁବୟସ୍ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ତାପରେ ଅବିରତ ଭାବେ ପ୍ରତିଦିନ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସେ।
ତତଶ୍ଯଚ ମୃତ୍ଯୁମଭ୍ଯେତି ଜନ୍ତୁର୍ଦୈତ୍ଯେଶ୍ଵରାତ୍ମଜାଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚୈତଦସ୍ମାକଂ ଭଵତାଂ ତଥା
ଏହା ପରେ, ଦେତ୍ୟେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଆସି ପହଞ୍ଚେ; ଏହି କଥା ଆମେ ଓ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖୁଛୁ।
ମୃତସ୍ଯ ଚ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଭଵତ୍ଯେତଜ୍ଵ ନାନ୍ଯଥା । ଆଗମୋଽଯଂ ତଥା ତତ୍ର ନୋପାଦାନଂ ଵିନୋଦ୍ଭଵଃ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ, ଏହା ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ଏହି ପ୍ରଥା ଚାଲିଆସିଛି, ଏଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ବିନା କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଗର୍ଭଵାସାଦି ଯାଵତ୍ ତୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମୋପପାଦନମ୍ । ସମସ୍ତାଵସ୍ଥକଂ ତାଵଦୂ ଦୁଃ ଖମେଵାଵଗମ୍ଯତାମ୍
ଗର୍ଭବାସ ଆଦିଠାରୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାକୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
କ୍ଷୁତୂତୃଷଅମୋପଶମଂ ତଦୂଚ୍ଛୀତାଦ୍ଯୁ ପଶମଂ ସୁଖମ୍ । ମନ୍ଯତେ ବାଲବୁଦ୍ଧିତ୍ଵାଦୂ ଦୁଃ ଖମେଵ ହି ତତ୍ ପୁନଃ
କ୍ଷୁଧା ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଶାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଥଣ୍ଡା ଆଦିରୁ ମୁକ୍ତିକୁ ଶିଶୁମନ ଲୋକେ ସୁଖ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଆସଲେ ଦୁଃଖ ଅଟୁଟ।
ଅତ୍ଯନ୍ତସ୍ତିମିତାଙ୍ଗାନାଂ ଵ୍ଯାଯାମେନ ସୁଖୈଷିଣାମ୍ । ଭ୍ରାନ୍ତିଜ୍ଞାନାଵୃତାକ୍ଷାଣାଂ ପ୍ରହାରୋଽପି ସୂଖାଯତେ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଏକଦମ ଅଚଳ, ଯେଉଁମାନେ ଶରୀରିକ କ୍ରିୟାରେ ସୁଖ ଚାହାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭ୍ରମରେ ଢାକାଯାଇଛି—ସେମାନେ ଆଘାତକୁ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି।
କ ଶରୀରମଶେଷାଣାଂ ଶ୍ଲୈଷ୍ମାଦୀନାଂ ମହାଚଯଃ । କ କାନ୍ତି-ଶୋଭା-ଶୌରଭ୍ଯ-କମନୀଯାଦଯୋ ଗୁଣାଃ
ଏହି ଶରୀର କ’ଣ, କେବଳ କଫ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଏକ ଢେର। ଏହାର କ’ଣ ରୂପ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ସୁଗନ୍ଧ କିମ୍ବା ଆକର୍ଷଣ?
ମାଂସାଽସୃକୂପୂଯଵିଣୂମୂତ୍ରସ୍ନାଯୁମଜ୍ଜାଽସ୍ଥିସଂହତୌ । ଦେହେ ଚେତ୍ ପ୍ରୀତିମାନ୍ ମୂଢ଼ୋ ନରକେ ଭଵିତାପି ସଃ
ଯଦି କୌଣସି ମୂଢ଼ ମାଂସ, ରକ୍ତ, ପୁୟ, ଶିରା, ପେଶୀ, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ର ଏହି ଦେହରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ, ସେ ନରକରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ମାନିପାରିବ।
ଅଗ୍ନେଃ ଶୀତେନ ତୋଯସ୍ଯ ତଷା ଭକ୍ତସ୍ଯ ଚ କ୍ଷୁଧା । କ୍ରିଯତେ ସୁଖକର୍ତ୍ତୃ ତ୍ଵଂ ତଦୂ ଵିଲୋମସ୍ଯ ଚେତଦରୈଃ
ଅଗ୍ନିକୁ ଥଣ୍ଡାରେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ, ତ୍ରୁଷ୍ଣାକୁ ପାଣିରେ, କ୍ଷୁଧାକୁ ଖାଦ୍ୟରେ; ଏହାକୁ ଯଦି କେହି ସୁଖର କାରଣ ଭାବେ ଭାବେ, ସେଠି ସତ୍ୟ ତାହାର ବିପରୀତ।
କରୋତି ହେ ଦୈତ୍ଯସୁତା ! ଯାଵନ୍ମାତ୍ରଂ ପରିଗ୍ରହମ୍ । ତାଵନ୍ମାତ୍ରଂ, ସ ଏଵାସ୍ଯ ଦୁଃ ସ୍ଵଂ ଚେତସି ଯଚ୍ଛତି
ହେ ଦେତ୍ୟସୁତମାନେ! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ଆସକ୍ତି ଧରିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ନିଜ ମନକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଯାଵତଃ କୁରୁତେ ଜନ୍ତୁଃ ସମ୍ବନ୍ଧାନ୍ ମନସଃ ପ୍ରିଯାନ୍ । ତାଵନ୍ତୋଽସ୍ଯ ନିଖନ୍ଯନ୍ତେ ହ୍ଟଦଯେ ଶୋକଶଙ୍ଗଵଃ
ଏକ ପ୍ରାଣୀ ମନରେ ଯେତେ ଜଣ ପ୍ରିୟ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼େ, ସେତେଟି ଦୁଃଖର କାଠି ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଘୁସିଯାଏ।
ଯଦୂ ଯଦୂ ଗୃହେ ତନ୍ମନସି ଯତ୍ର ତତ୍ରାଵତିଷ୍ଠତଃ । ନାଶଦାହାପହରଣାଂ ତତ୍ର ତସ୍ଯୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ଘରରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜିନିଷରେ ମନ ଲାଗିଥାଏ, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନାଶ, ଦୁଃଖ ଓ ହାନି ବସିଥାଏ।
ଜନ୍ମନ୍ଯତ୍ର ମହଦୂ ଦୁଃଖଂ ମ୍ରିଯମାଣସ୍ଯ ଚାପି ତତ୍ । ଯାତନାସୁ ଯମସ୍ଯୋଗ୍ର ଗର୍ଭସଂକ୍ରମଣେଷୁ ଚ ।.
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅଛି, ମରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ରହିଥାଏ; ଯମଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଓ ଗର୍ଭର ଯାତ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ।
ଗର୍ଭୈ ଚ ସୁଖଲେଶୋଽପି ଭଵଦ୍ଭିରନୁମୀଯତେ । ଯଦି ତତ୍ କଥ୍ଯତାମେଵଂ ସର୍ଵଂ ଦୁଃ ଖମଯଂ ଜଗତ୍
ଗର୍ଭରେ ଥିବା ସାନା ସୁଖ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅନୁମାନ କରିପାର, ଯଦି ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଦୁଃଖ ରହିଛି, ତେବେ କହ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଛି।
ତଦେଵମତିଦୁଃ ଖାନାମାସ୍ପଦେଽତ୍ର ଭଵାର୍ଣାଵେ । ବଵତାଂ କଥ୍ଯତେ ସତ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁରେକଃ ପରାଯଣମ୍
ଏହି ଭବସାଗର ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ରହିଛି, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହୁଛ, ବିଷ୍ଣୁ ମାତ୍ରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ।
ମା ଜାନୀତ ଵଯଂ ବାଲା ଦେହୀ ଦେହେଷୁ ଶାଶଵତଃ । ଜରା-ଯୌଵନ-ଜନ୍ମାଦ୍ଯା ଧର୍ମ୍ମା ଦେହସ୍ଯ ନାତ୍ମନଃ
ଆମେ ଛୁଆଁ ହେବାରୁ ଜାଣିନାହୁଁ ଯେ, ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅମର। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଯୌବନ, ଜନ୍ମ ଓ ଏମିତି ଯାହାକି ଦେହର ଗୁଣ, ସେଗୁଡିକ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ।
ବାଲୋଽହଂ ତାଵଦିଚ୍ଛାତୋ ଯତିଷ୍ଯେ ଶ୍ରେଯସେ ଯୁଵା । ଯୁଵାହଂ ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯାତ୍ମନୋ ହିତମ୍
ଛୁଆଁ ବେଳେ ଭାବୁଛି—'ଯୌବନରେ ଭଲ କାମ କରିବି', ଯୌବନରେ ଭାବୁଛି—'ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆପଣଙ୍କ ଭଲ କରିବି'।