ଅରିଷ୍ଟନେମିପତ୍ନୀନାମପତ୍ଯାନୀହ ଷୋଡଶ ॥ ୧,୧୫.
ଏଠାରେ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ଝିଅଙ୍କର ସୋହଳିଏ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି।
ବହୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵିଦୁଷଶ୍ଚତସ୍ତ୍ରୋଵିଦ୍ଯୁତଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୧୫.
ବହୁପୁତ୍ର ନାମକ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଚାରିଜଣ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭାବେ ପରିଚିତ।
ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗିରସଜାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଋଚୋ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସତ୍କୃତାଃ ॥ ୧,୧୫.
ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗିରାସଙ୍କର ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛନ୍ତି ଋଚ୍ଛ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
କୃଶାଶ୍ଵସ୍ଯ ତୁ ଦେଵର୍ଷେର୍ଦେଵପ୍ରହରଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଦେବ ଋଷି କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କର ଦେବପ୍ରହରଣ ଭାବେ ପରିଚିତ।
ଏତେ ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତେ ଜାଯନ୍ତେ ପୁନରେଵ ହି । ସର୍ଵେ ଦେଵଗଣାସ୍ତାତ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ଛନ୍ଦଜାଃ । ତେଷାମପୀହ ସତତଂ ନିରୋଧୋତ୍ପତ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୫.
ହେ ପ୍ରିୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷରେ ପୁନିଥରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ବେଦ ମନ୍ତ୍ରରୁ ତେଇତିସି ଦେବତା ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠି ସବୁବେଳେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ଘଟେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଥା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ମୈତ୍ରେଯ ଉଦଯାସ୍ତମନାଵିହ । ଏଵଂ ଦେଵନିକାଯାସ୍ତେ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ଯୁଗେଯୁଗେ ॥ ୧,୧୫.
ମୈତ୍ରେୟ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦେବମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଦିତ୍ଯା ପୁତ୍ରଦ୍ଵଯଂ ଜଜ୍ଞେ କଶ୍ଯପାଦିତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ । ହିରଣ୍ଯକଶିପୁଶ୍ଚୈଵ ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷଶ୍ଚ ଦୁର୍ଜଯଃ ॥ ୧,୧୫.
ଦିତି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପୁଅ ଦେଇଥିଲେ ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ସେମାନେ ହେଲେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ଦୁହେଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ।
ସିଂହିକା ଚାଭଵତ୍କନ୍ଯା ଵିପ୍ରଚିତ୍ତେଃ ପରିଗ୍ରହଃ ॥ ୧,୧୫.
ସିଂହିକା ଏଠି ଭିପ୍ରଚିତ୍ତିଙ୍କ ଝିଅ ହେଇ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହେଲେ।
ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚାତ୍ଵାରଃ ପ୍ରଥିତୌଜସଃ । ଅନୁହ୍ଲାଦଶ୍ଚ ହ୍ଲାଦଶ୍ଚ ପ୍ରହ୍ଲାଦଶ୍ଚୈଵ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ସଂହ୍ଲାଦଶ୍ଚ ମହାଵୀର୍ଯା ଦୈତ୍ଯଵଂଶଵିଵର୍ଧନାଃ ॥ ୧,୧୫.
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କର ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ସେମାନେ ଅନୁହ୍ଲାଦ, ହ୍ଲାଦ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏବଂ ସଂହ୍ଲାଦ — ଏହି ସମସ୍ତେ ଦୈତ୍ୟବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ ଏବଂ ବଡ଼ ସାହସି ଥିଲେ।
ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ମହାଭାଗ ସର୍ଵତ୍ର ସମଦୃଗ୍ଵାଶୀ । ପ୍ରହ୍ଲାଦଃ ପରମାଂ ଭକ୍ତିଂ ଚ ଉଵାଚ ଜନାର୍ଦନେ ॥ ୧,୧୫.
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ବହୁତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ। ସେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ପ୍ରତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତିର କଥା କହିଥିଲେ।
ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଦୀପିତୋ ଵହ୍ନିଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗୋପଚିତୋ ଦ୍ଵିଜ । ନ ଦଦାହ ଚ ଯଂ ଵିପ୍ର ଵାସୁଦେଵ ହୃଦି ସ୍ଥିତେ ॥ ୧,୧୫.
ଦୈତ୍ୟରାଜ ଜଣାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଲଗାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଓ ଦ୍ୱିଜ, ସେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ଜଳାଇପାରିଲାନି, କାରଣ ବାସୁଦେବ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଥିଲେ।
ମହାର୍ଣଵାନ୍ତଃ ସଲିଲେ ସ୍ଥିତସ୍ଯ ଚଲତୋ ମହୀ । ଚଚାଲ ଚଲତା ଯସ୍ଯ ପାଶବଦ୍ଧସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥ ୧,୧୫.
ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରର ଚଞ୍ଚଳ ଜଳରେ ବାନ୍ଧିଦିଆ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଯେତେବେଳେ ହେଲେ, ସେ ସେଠାରେ ଚଳିଥିବାବେଳେ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ହଲିଗଲା।
ନ ଭିନ୍ନଂ ଵିଵିଧୈଃ ଶସ୍ତ୍ରୈର୍ଯସ୍ଯ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରପାତିତୈଃ । ଶରୀରମଦ୍ରିକଠିନଂ ସର୍ଵତ୍ରାଚ୍ଯୁତଚେତସଃ ॥ ୧,୧୫.
ଦେତ୍ୟରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ାଯିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ପାହାଡ଼ ପରି କଠିନ ଥିଲା, ସେମାନଙ୍କର ମନ ସବୁବେଳେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଉପରେ ଲଗିଥିଲାବୋଲି, ତାଙ୍କ ଶରୀର କେବେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲା ନାହିଁ।
ଵିଷାନଲୋଜ୍ଜ୍ଵଲମୁଖା ଯସ୍ଯ ଦୈତ୍ଯପ୍ରଚୋଦିତାଃ । ନାନ୍ତାଯ ସର୍ପପତଯୋ ବଭୂଵୁରୁରୁତେଜସଃ ॥ ୧,୧୫.
ଦେତ୍ୟମାନେ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିବା ସର୍ପମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ଭୟଙ୍କର ବିଷାଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳିଥିଲା, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ।
ଶୈଲୈରାକ୍ରାନ୍ତଦେହୋପି ଯଃ ସ୍ମରନ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ଯାଜ ନାତ୍ମନଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣଦଂଶିତଃ ॥ ୧,୧୫.
ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁସ୍ମୃତିରେ ତାଙ୍କର ମନ ଲଗିଥିଲାବୋଲି, ସେ ନିଜ ପ୍ରାଣ କେବେ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ।
ପତନ୍ତମୁଚ୍ଚାଦଵନିର୍ଯମୁପେତ୍ଯ ମହାମତିମ୍ । ଦଧାର ଦୈତ୍ଯପତିନା କ୍ଷିପ୍ତଂ ସ୍ଵର୍ଗନିଵାସିନା ॥ ୧,୧୫.
ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ତାଙ୍କୁ ଫିଙ୍କିଦେଲେ ବେଳେ, ସେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଦେତ୍ୟପତି ଧରି ରଖିଥିଲେ।
ଯସ୍ଯ ସଶୋଷକୋ ଵାଯୁର୍ଦେହେ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଯୋଜିତଃ । ଅଵାପ ସଂକ୍ଷଯଂ ସଦ୍ଯଶ୍ଚିତ୍ତସ୍ଥେ ମଧୁସୂଦନେ ॥ ୧,୧୫.
ଦେହରେ ଦାଇତ୍ୟନାୟକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୁଷ୍କ ବାୟୁ, ଯେଉଁଥିରେ ମନ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଲଗିଥିଲା, ସେହି କ୍ଷଣରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।
ଵିଷାଣଭଙ୍ଗମୁନ୍ମତ୍ତା ମଦହାନିଂ ଚ ଦିଗ୍ଗଜାଃ । ଯସ୍ଯ ଵକ୍ଷଃସ୍ଥଲେ ପ୍ରାପ୍ତା ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରପରିଣାମିତାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଦିଗ୍ଗଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦାଇତ୍ୟନାୟକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଆସିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଶିଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ମଦ ହରାଇଗଲା।
ଯସ୍ଯ ଚୋତ୍ପାଦିତା କୃତ୍ଯା ଦୈତ୍ଯରାଜପୁରୋହିତୈଃ । ବଭୂଵ ନାନ୍ତାଯ ପୁରା ଗୋଵିନ୍ଦାସକ୍ତଚେତସଃ ॥ ୧,୧୫.
ଦାଇତ୍ୟରାଜଙ୍କ ପୁରୋହିତମାନେ ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ମାୟା ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ମନ ଲଗାଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
ଶମ୍ବରସ୍ଯ ଚ ମାଯାନାଂ ସହସ୍ରମତିମାଯିନଃ । ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ଚକ୍ରେଣ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵିତଥିକୃତମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ମହାମାୟାବୀ ଶମ୍ବରଙ୍କ ହଜାର ମାୟା, ଯାହା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଲାଗିଥିଲା, ତାଙ୍କ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲା।
ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସୂଦୋପହୃତଂ ଯସ୍ଯ ହାଲାହଲଂ ଵିଷମ୍ । ଜରଯାମାସ ମତିମାନଵିକାରମମତ୍ସରୀ ॥ ୧,୧୫.
ଦାଇତ୍ୟନାୟକଙ୍କ ସଂହାରକମାନେ ଆଣିଥିବା ମହା ବିଷ ହଳାହଳ, ଅହଂକାର ଓ ମୋହ ରହିତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଚାଇଦିଆଗଲା।
ସମଚେତା ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ଯଃ ସର୍ଵେଷ୍ଵେଵ ଜନ୍ତୁଷୁ । ଯଥାତ୍ମନି ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ପରଂ ମୈତ୍ରଗୁଣାନ୍ଵିତଃ ॥ ୧,୧୫.
ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ସେ ସମ ଭାବ ରଖୁଥିଲେ, ନିଜ ପରି ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଦେଖି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ମିତ୍ରତା ଗୁଣରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ।
ଧର୍ମାତ୍ମା ସତ୍ଯଶୌର୍ଯାଦିଗୁଣାନାମାକରଃ ପରଃ । ଉପମାନମଶେଷାଣାଂ ସାଧୂନାଂ ଯଃ ସଦାଭଵତ୍ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରଭାବ ଓ ଶୌର୍ୟ ଆଦି ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ସାଧୁମାନେ ପାଇଁ ସଦା ଉଦାହରଣ ଥିଲେ।
ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ । କଥିତୋ ଭଵତା ଵଂଶୋ ମାନଵାନାଂ ମହାମୁନେ । କାଣଞ୍ଚାସ୍ଯ ଜଗତୋ ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ସନାତନଃ
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ମହାମୁନି, ଆପଣ ମନୁବଂଶର ବିବରଣୀ କହିଦେଲେ, ଏବଂ ଏହି ସଂସାରର ଚିରସ୍ଥାୟୀ କାରଣ ମାତ୍ର ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଇଲେ।
ଯଚ୍ଚୈତଦୂ ଭଗଵାନାହ ପ୍ରହ୍ଲାଦଂ ଦୈତ୍ଯସତ୍ତମମ୍ । ଦଦାହ ନାଗ୍ନିର୍ନସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଵ କ୍ଷଣ୍ଣସ୍ତତ୍ଯାଜ ଜୀଵିତମ୍
ଭଗବାନ୍ ଯାହା ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେହି ଦାଇତ୍ୟମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ପୋଡ଼ିପାରିଲା ନାହିଁ, ଅସ୍ତ୍ର ଲାଗିଲା ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ନାହିଁ—
ଜଗାମ ଵସୁଧା କ୍ଷୋଭଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦେ ସଲିଲେ ସ୍ଥିତେ । ବନ୍ଧବଦ୍ଧ ଵିଚଲତି ଵିକ୍ଷିପ୍ତାଙୂ ଗୈଃ ସମାହତା
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଜଳରେ ବନ୍ଧି ରଖାଯାଉଥିବାବେଳେ, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଥିଲା; ବନ୍ଧି ହୋଇ ଏଠୁ ଓଠୁ ଘୁଞ୍ଚାଯାଉଥିଲେ, ଗାଈମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ।
ଶୈଲୈରାକ୍ରାନ୍ତଦେହୋଽପି ନ ମମାର ଚ ଯଃ ପୁରା । ତ୍ଵଯୈଵାତୀଵ ମାହାତ୍ମ୍ଯାଂ କଥିତଂ ଯସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଚାପି ଦିଆଯାଇଥିଲା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୂର୍ବେ କେବେ ମରିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଆପଣ ନିଜେ କହିଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵମତୁଲଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଭକ୍ତିମତୋ ମୁନେ । ଶ୍ଵୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଯସ୍ଯୋତଚ୍ଚରିତଂ ଦୀପ୍ତତେଜସଃ
ମୁଁ ଏହି ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯାହାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
କିଂ ନିମିତ୍ତମସୌ ଶସ୍ତ୍ରୈର୍ଵିକ୍ଷତୋ ଦିତିଜୈର୍ମୁନେ । କିମମର୍ଥଞ୍ଚାବ୍ଧିସଲିଲେ ନିକ୍ଷିପ୍ତେ ଧର୍ମ୍ମତତ୍ପରଃ
ହେ ମୁନି, କେଉଁ କାରଣରୁ ଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରିଥିଲେ? ଏବଂ ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁରୁଷକୁ କାହିଁକି ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିଲା?
ଆକ୍ରାନ୍ତଃ ପର୍ଵ୍ଵତୈଃ କସ୍ମାତ୍ କସ୍ମାଦୃଷ୍ଟୋ ମହୋରଗୈଃ । କ୍ଷିପ୍ତଃ କିମଦ୍ରିଶିଖରାତ୍ କିଂ ଵା ପାଵକସଞ୍ଚଯେ
କାହିଁକି ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଦିଆଯାଇଥିଲେ, କାହିଁକି ବଡ଼ ସାପମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ? କାହିଁକି ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ତାଙ୍କୁ ଫିଙ୍ଗାଯାଇଥିଲା, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିର ମଧ୍ୟରେ?