ଦ୍ଵେ ଚୈଵ ବହୁପୁତ୍ରାଯ ଦ୍ଵେ ଚୈଵାଙ୍ଗିରସେ ତଥା । ଦ୍ଵେ କୃଶାଶ୍ଵାଯ ଵିଦୁଷେ ତାସାଂ ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ଦୁଇଟି ଝିଅ ବହୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ଦୁଇଟି ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଏବଂ ଦୁଇଟି ଜ୍ଞାନୀ କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ନାମ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
ଅରୁନ୍ଧତୀ ଵସୁର୍ଜାମିର୍ଲଙ୍ଘା ଭାନୁମରୁତ୍ଵତୀ । ସଂକଲ୍ପା ଚ ମୁହୂର୍ତା ଚ ସାଧ୍ଯା ଵିଶ୍ଵା ଚ ତାଦୃଶୀ । ଧର୍ମପତ୍ନ୍ଯୋ ଦଶତ୍ଵେତାସ୍ତାସ୍ଵପତ୍ଯାନି ମେ ଶୃଣୁ । ଵିଶ୍ଵେଦେଵାସ୍ତୁ ଵିଶ୍ଵାଯାଃ ସାଧ୍ଯା ସାଧ୍ଯାନଜାଯତ । ମରୁତ୍ଵତ୍ଯାଂ ସରୁତ୍ଵନ୍ତୋ ଵସୋଶ୍ଚ ଵସଵଃ ସ୍ମୃତା ॥ ୧,୧୫.
ଅରୁନ୍ଧତୀ, ବସୁ, ଜାମି, ଲଘ୍ନା, ଭାନୁ, ମରୁତ୍ବତୀ, ସଂକଳ୍ପା, ମୁହୂର୍ତ୍ତା, ସାଧ୍ୟା ଏବଂ ବିଶ୍ୱା—ଏହି ଦଶ ଜଣୀ ହେଉଛନ୍ତି ଧର୍ମଙ୍କ ଝିଅ। ଏମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ନାମ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ: ବିଶ୍ୱାରୁ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ, ସାଧ୍ୟାରୁ ସାଧ୍ୟମାନେ, ମରୁତ୍ବତୀରୁ ମରୁତମାନେ, ବସୁରୁ ବସୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଭାନୋସ୍ତୁ ଭାନଵଃ ପୁତ୍ରା ମୁହୂର୍ତାଯାଂ ମୁହୂର୍ତଜାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଭାନୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ‘ଭାନୁବ’ ଭାବରେ ଜଣାଶୁନ୍ତି, ମୁହୂର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ‘ମୁହୂର୍ତ୍ତଜ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ଲଙ୍ଘାଯାଶ୍ଚୈଵ ଘୋଷୋଥ ନାଗଵୀଥୀ ତୁ ଜାମିତା ॥ ୧,୧୫.
ଲଘ୍ନାଙ୍କୁ ଘୋଷ ଏବଂ ଜାମିଙ୍କୁ ନାଗବୀଥି ଜନ୍ମିଲେ।
ପୃଥିଵୀଵିଷଯଂ ସର୍ଵମରୁନ୍ଧତ୍ଯାମ ଜାଯତ । ସଂକଲ୍ପାଯାସ୍ତୁ ସର୍ଵାତ୍ମା ଜଜ୍ଞେ ସଂକଲ୍ପ ଏଵ ହି ॥ ୧,୧୫.
ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସଂକଳ୍ପାଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସଂକଳ୍ପ ନାମକ ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଯେ ତ୍ଵନେକଵସୁପ୍ରାଣଦେଵା ଜ୍ଯୋତିଃ ପୁରୋଗମାଃ । ଵସଵୋଷ୍ଟୌ ସମାଖ୍ଯାତାସ୍ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଯେଉଁ ଅଷ୍ଟ ବସୁ, ଅନେକ ରୂପ ଓ ପ୍ରାଣ ଥିବା ଦେବତା, ଆଲୋକ ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ମୁଁ କହିବି।
ଆପୋ ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚ ସୋମଶ୍ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚୈଵାନିଲୋଽନଲଃ । ପ୍ରତ୍ଯୂଷଶ୍ଚ ପ୍ରଭାସଶ୍ଚ ଵସଵୋ ନାମଭିଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଜଳ, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଧର୍ମ, ଅନିଳ, ଅନଳ, ପ୍ରତ୍ୟୁଷ ଏବଂ ପ୍ରଭାସ—ଏହିମାନେ ବସୁ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ଆପସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଵୈତଣ୍ଡଃ ଶ୍ରମଃ ଶାନ୍ତୋଽଧ୍ଵନିସ୍ତଥା । ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଭଗଵାନ୍କାଲୋ ଲୋକପ୍ରକାଲନଃ ॥ ୧,୧୫.
ଆପଙ୍କ ପୁଅମାନେ ହେଲେ ବୈତଣ୍ଡ, ଶ୍ରମ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅଧ୍ୱନି; ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ମହାନ କାଳ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
ସୋମସ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ଵର୍ଚୋ ଵର୍ଚସ୍ଵୀ ଯେନ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୫.
ସୋମଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ମହାନ ବର୍ଚ୍ଚ, ଯାହାଠାରୁ ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଧର୍ମସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଦ୍ରଵିଣୋ ହୁତହଵ୍ଯଵହସ୍ତଥା । ମନୋହରାଯାଂ ଶିଶିରଃ ପ୍ରାଣୋଥ ରଵଣସ୍ତଥା ॥ ୧,୧୫.
ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଦ୍ରବିଣ ଏବଂ ହୁତହବ୍ୟବହ; ମନୋହରାଙ୍କୁ ଶିଶିର, ପ୍ରାଣ ଏବଂ ରବଣ ଜନ୍ମିଲେ।
ଅନିଲସ୍ଯ ଶିଵା ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ମନୋଜଵଃ । ଅଵିଜ୍ଞାତଗତିଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରାଵନିଲସ୍ଯ ତୁ ॥ ୧,୧୫.
ଅନିଳଙ୍କର ଜୀବନୀ ସିବା, ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପୁଅ ହେଲେ ମନୋଜବ ଓ ଅବିଜ୍ଞାତଗତି ।
ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରଃ କୁମାରସ୍ତୁ ଶରସ୍ତମ୍ବେ ଵ୍ଯଜାଯତ । ତସ୍ଯ ଶାଖୋ ଵିଶାଖଶ୍ଚ ନୈଗମେଯଶ୍ଚ ପୃଷ୍ଠଜାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଅଗ୍ନିଙ୍କର ପୁଅ କୁମାର, ସେ ଶର ଗଛର ଗୁଛ ଭିତରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଶାଖ, ବିଶାଖ ଓ ନୈଗମେୟ ତାଙ୍କର ଅନୁୟାୟୀ ।
ଅପତ୍ଯଂ କୃତ୍ତିକାନାଂ ତୁ କାର୍ତ୍ତିକେଯ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୧୫.
କୃତ୍ତିକାମାନେ ଯେଉଁ ପିଲାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ।
ପ୍ରତ୍ଯୂଷସ୍ଯ ଵିଦୁଃ ପୁତ୍ରଂ ଋଷି ନାମ୍ନାଥ ଦେଵଲମ୍ । ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରୌ ଦେଵଲସ୍ଯାପି କ୍ଷମାଵନ୍ତୌ ମନୀଷିଣୌ ॥ ୧,୧୫.
ପ୍ରତ୍ୟୁଷଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଋଷି ଦେବଳ । ଦେବଳଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ହେଲେ କ୍ଷମାବନ୍ତ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ।
ବୃହସ୍ପତେସ୍ତୁ ଭଗିନୀ ଵରସ୍ତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ । ଯୋଗସିଦ୍ଧା ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନମସକ୍ତା ଵିଚରତ୍ଯୁତ । ପ୍ରଭାସସ୍ଯ ତୁ ସା ଭାର୍ଯା ଵସୂନାମଷ୍ଟମସ୍ଯ ତୁ ॥ ୧,୧୫.
ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ଭଉଣୀ ଜଣେ ଉତ୍ତମ ନାରୀ, ଜୀବନରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ ଓ ଯୋଗସିଧ୍ଧା, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅସକ୍ତ ଭାବରେ ଘୁରିଥିଲେ । ସେ ପ୍ରଭାସଙ୍କ, ଅଷ୍ଟମ ବସୁଙ୍କର ଜୀବନୀ ହେଲେ ।
ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ମହାଭାଗସ୍ତସ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞେ ପ୍ରଜାପତିଃ । କର୍ତା ଶିଲ୍ପସହସ୍ରାଣାଂ ତ୍ରିଦଶାନାଂ ଚ ଵାର୍ଧକିଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଜାପତି ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଯିଏ ହଜାର ଶିଳ୍ପର ସୃଷ୍ଟା ଓ ଦେବମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ ।
ଭୂଷଣାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ତାଶିଲ୍ପଵତାଂ ଵରଃ । ଯଃ ସର୍ଵୈଷାଂ ଵିମାନାନି ଦେଵତାନାଂ ଚକାର ହ । ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚୋପଜୀଵନ୍ତି ଯସ୍ଯ ଶିଲ୍ପଂ ମହାତ୍ମନଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଓ ଶିଳ୍ପର ସୃଷ୍ଟା, ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ । ଦେବମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ବିମାନ ତିଆରି କଲେ, ତାଙ୍କର ମହାନ ଶିଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷମାନେ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି ।
ଅଜୈକପାଦହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ଯସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ତ୍ଵଷ୍ଟୁଶ୍ଚାପ୍ଯାତ୍ମଜଃ ପୁତ୍ରୋ ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ମହାତପାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଅଜଏକପାଦ, ଅହିବୁଧ୍ନ୍ୟ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରବଳ ରୁଦ୍ର; ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କର ନିଜ ପୁଅ ହେଲେ ବିଶ୍ୱରୂପ, ଯିଏ ମହାତପସ୍ବୀ ।
ହରଶ୍ଚ ବହୁରୂପଶ୍ଚ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକଶ୍ଚାପରାଜିତଃ । ଵୃଷାକପିଶ୍ଚ ଶମ୍ଭୁଶ୍ଚ କପର୍ଦୀରୈଵତଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୧୫.
ହର, ବହୁରୂପ, ତ୍ରୟମ୍ବକ, ଅପରାଜିତ, ବୃଷାକପି, ଶମ୍ଭୁ, କପର୍ଦ୍ଦୀ ଓ ରୈବତ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି ।
ମୃଗଵ୍ଯାଧଶ୍ଚ ଶର୍ଵଶ୍ଚ କପାଲୀ ଚ ମହାମୁନେ । ଏକାଦଶୈତେ କଥିତା ରୁଦ୍ରାସ୍ତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରାଃ ॥ ୧,୧୫.
ମୃଗବ୍ୟାଧ, ଶର୍ବ ଓ କପାଳୀ, ହେ ମହାମୁନି; ଏହି ଏଗାରଜଣ ରୁଦ୍ର, ତିନି ଭୁବନର ଶ୍ୱାମୀ ।
ଶତଂ ତ୍ଵେକଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ରୁଦ୍ରାଣାମମିତୌଜସାମ୍ । କାଶ୍ଯପସ୍ଯ ତୁ ଭାର୍ଯା ଯାସ୍ତାସାଂ ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ । ଅଦିତିର୍ଦିତିର୍ଦନୁଶ୍ଚୈଵାରିଷ୍ଟା ଚ ସୁରସା ଖସା ॥ ୧,୧୫.
ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏକଶଏକ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ବର୍ତ୍ତମାନ କଶ୍ୟପଙ୍କର ଜୀବନୀମାନେ କିଏ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ; ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ, ଅରିଷ୍ଟା, ସୁରସା ଓ ଖସା ।
ସୁରଭିର୍ଵିନତା ଚୈଵ ତାମ୍ରା କ୍ରୋଧଵଶା ଇରା । କଦ୍ରୁର୍ମୁନିଶ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତଦପତ୍ଯାନି ମେ ଶୃଣୁ ॥ ୧,୧୫.
ସୁରଭି, ବିନତା, ତାମ୍ରା, କ୍ରୋଧବଶା, ଇରା, କଦ୍ରୁ ଓ ମୁନି; ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏବେ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ ।
ପୂର୍ଵମନ୍ଵନ୍ତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଦ୍ଵାଦଶାସନ୍ସୁରୋତ୍ତମାଃ । ତୁଷିତା ନାମ ତେଽନ୍ଯୋନ୍ଯମୂଚୁର୍ଵୈଵସ୍ଵତେନ୍ତରେ ॥ ୧,୧୫.
ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଉତ୍ତମ ଦେବତାଙ୍କୁ ତୁଷିତ ନାମରେ ଡାକାଯାଉଥିଲା; ଭାଇବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ କଥାହେଲେ ।
ଉପସ୍ଥିତେଽତିଯଶସଶ୍ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ । ସମଵାଯୀକୃତାଃ ସର୍ଵେ ସମାଗମ୍ଯ ପରସ୍ପରମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୁଗ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ ମିଶିଗଲେ ।
ଆଗଚ୍ଛତ ଦ୍ରୁତଂ ଦେଵା ଅଦିତିଂ ସଂପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵୈ । ମନ୍ଵନ୍ତରେ ପ୍ରସୂଯାମସ୍ତନ୍ନଃ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵେଦିତି ॥ ୧,୧୫.
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଦେବମାନେ, ଦ୍ରୁତ ଆସ, ଆମେ ଅଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଜନ୍ମ ନେବା; ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ ।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ତେ ସର୍ଵେ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ । ମାରୀଚାତ୍କଶ୍ଯପାଜ୍ଜାତା ଅଦିତ୍ଯା ଦକ୍ଷକନ୍ଯଯା ॥ ୧,୧୫.
ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ, ମରୀଚିଙ୍କ ପୁଅ କଶ୍ୟପ ଓ ଦକ୍ଷ କନ୍ୟା ଅଦିତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଲେ ।
ତତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଶକ୍ରଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞାତେ ପୁନରେଵ ହି । ଅର୍ଯମା ଚୈଵ ଧାତା ଚ ତ୍ଵଷ୍ଟା ପୂଷା ତଥୈଵ ଚ ॥ ୧,୧୫.
ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶକ୍ର ପୁନି ଜନ୍ମିଲେ, ଏହିପରି ଅର୍ୟମା, ଧାତା, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ପୂଷା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ ।
ଵିଵସ୍ଵାନ୍ସଵିତା ଚୈଵ ମିତ୍ରୋ ଵରୁଣ ଏଵ ଚ । ଅଂଶୁର୍ଭଗଶ୍ଚାତିତେଜା ଆଦିତ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୧୫.
ବିବସ୍ୱାନ, ସବିତା, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଅଂଶ ଓ ଭଗା ଏହିପରି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ ।
ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାନ୍ତରେ ପୂର୍ଵମାସନ୍ଯେ ତୁଷିତାଃ ସୁରାଃ । ଵୈଵସ୍ଵତେଽନ୍ତରେ ତେ ଵୈ ଆଦିତ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ତୁଷିତ ଦେବତାମାନେ ଥିଲେ; ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚିତ।
ସପ୍ତଵିଂଶତି ଯାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସୋମପତ୍ନ୍ଯୋଥ ସୁଵ୍ରତାଃ । ସର୍ଵା ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗିନ୍ଯସ୍ତନ୍ନାମ୍ନଶ୍ଚୈଵ ତାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତାସାମପତ୍ଯାନ୍ଯଭଵନ୍ଦୀପ୍ତାନ୍ଯମିତତେଜସାମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଯେ ସପ୍ତବିଂଶତି ଜଣୀ ସୋମଙ୍କର ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଜଡିତ ଓ ସେହି ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ।