ଊର୍ଧ୍ଵଂ ତିର୍ଯଗଧଶ୍ଚୈଵ ଯଦାପ୍ରତିହତା ଗତିଃ । ତଦା କସ୍ମାଦ୍ଭୁଵୋ ନାନ୍ତଂ ସର୍ଵେ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯଥ ବାଲିଶାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଉପରକୁ, ଆଡ଼କୁ ଓ ତଳକୁ ଯିବାରେ କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ, ତେବେ ହେ ଅପରିପକ୍ୱମାନେ, ପୃଥିବୀର ସୀମା କାହିଁକି ଦେଖୁନାହାଁ?
ତେ ତୁ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଯାତାଃ ସର୍ଵତୋ ଦିଶମ୍ । ଅଦ୍ଯାପି ନୋ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ସମୁଦ୍ରେଭ୍ଯ ଇଵାପଗାଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ।
ହର୍ଯ ଶ୍ଵେଷ୍ଵଥ ନଷ୍ଟୋଷୁ ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରାଚେତସଃ ପୁନଃ । ଵୈରୁଣ୍ଯାମଥ ପୁତ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରମସୃଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ ॥ ୧,୧୫.
ଯେତେବେଳେ ସେ ସାଧା ଘୋଡ଼ାମାନେ ହୋଇଗଲେ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ ଦକ୍ଷ ଏକଥରେ ଆଉଥରେ ବୈରୁଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ହଜାର ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ହେ ପ୍ରଭୁ।
ଵିଵର୍ଧଯିଷଵସ୍ତେ ତୁ ଶବଲାଶ୍ଵାଃ ପ୍ରଜାଃ ପୁନଃ । ପୂର୍ଵୋକ୍ତଂ ଵଚନଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନାରଦେନୈଵ ନୋଦିତାଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେହି ପୁଅମାନେ, ଜେଉଁମାନେ ଚିତିତ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ପୁନି ପ୍ରଜା ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହିଲେ; କିନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂର୍ବରୁ ନାରଦଙ୍କ କହିଥିବା କଥାକୁ ସେମାନେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମୂଚୁସ୍ତେ ସର୍ଵେ ସମ୍ଯଗାହ ମହାମୁନିଃ । ଭ୍ରତୄଣାଂ ପଦଵୀ ଚୈଵ ଗନ୍ତଵ୍ଯା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଆଲୋଚନା କଲେ, ଏବଂ ମହାମୁନି ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଦେଲେ—‘ଭାଇମାନଙ୍କ ପଥକୁ ଅବଶ୍ୟ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରମାଣଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଃସୃଜ୍ଯାମହେ ତତଃ ॥ ୧,୧୫.
‘ପୃଥିବୀର ମାପ ଜାଣିବା ପରେ, ତାପରେ ଆମେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବା,’ ବୋଲି ସେମାନେ କହିଲେ।
ତେପି ତେନୈଵ ମାର୍ଗେଣ ପ୍ରଯାତାଃ ସର୍ଵତୋମୁଖମ୍ । ଅଦ୍ଯାପି ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ସମୁଦ୍ରେଭ୍ଯ ଇଵାପଗାଃ । ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଵୈ ଭ୍ରାତା ଭ୍ରାତୁରନ୍ଵେଷଣେ ଦ୍ଵିଜ । ପ୍ରଯାତୋ ନଶ୍ଯତି ତଥା ତନ୍ନ କାର୍ଯଂ ଵିଜାନତା ॥ ୧,୧୫.
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପଥରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଚାଲିଗଲେ; ଆଜିଯାଏଁ ସେମାନେ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଇ ମିଶିଯାନ୍ତି। ସେହିବେଳୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଜେଉଁଭାଇ ଅନ୍ୟ ଭାଇକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଯାଏ, ସେ ଏହିପରି ଭାବରେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ; ଏହି କଥା ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତାଂ ଶ୍ଚାପି ନଷ୍ଟାନ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁତ୍ରାନ୍ ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । କ୍ରୋଧଂ ଚକ୍ରେ ମହାଭାଗୋ ନାରଦଂ ସ ଶଶାପ ଚ ॥ ୧,୧୫.
ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ ବୋଲି ଜାଣି, ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଖୁବ୍ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ନାରଦଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ସର୍ଗକାମସ୍ତତୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସ ମୈତ୍ରେଯ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଷଷ୍ଟିଂ ତକ୍ଷୋଽସୃଜତ୍କନ୍ଯା ଵୈରୁଣ୍ଯାମିତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ବୈରୁଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଷଷ୍ଠି (ଷାଠି) ଝିଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏହି କଥା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
ଦଦୌ ସ ଦଶ ଧର୍ମାଯ କଶ୍ଯପାଯ ତ୍ରଯୋଦଶ । ସପ୍ତଵିଂଶତି ସୋମାଯ ଚତସ୍ତ୍ରୋଽରିଷ୍ଟନେମିନେ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ଦଶ ଝିଅ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତେରଟି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ, ସତାଇଟି ସୋମଙ୍କୁ ଏବଂ ଚାରିଟି ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ଦ୍ଵେ ଚୈଵ ବହୁପୁତ୍ରାଯ ଦ୍ଵେ ଚୈଵାଙ୍ଗିରସେ ତଥା । ଦ୍ଵେ କୃଶାଶ୍ଵାଯ ଵିଦୁଷେ ତାସାଂ ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ଦୁଇଟି ଝିଅ ବହୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ଦୁଇଟି ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଏବଂ ଦୁଇଟି ଜ୍ଞାନୀ କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ନାମ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
ଅରୁନ୍ଧତୀ ଵସୁର୍ଜାମିର୍ଲଙ୍ଘା ଭାନୁମରୁତ୍ଵତୀ । ସଂକଲ୍ପା ଚ ମୁହୂର୍ତା ଚ ସାଧ୍ଯା ଵିଶ୍ଵା ଚ ତାଦୃଶୀ । ଧର୍ମପତ୍ନ୍ଯୋ ଦଶତ୍ଵେତାସ୍ତାସ୍ଵପତ୍ଯାନି ମେ ଶୃଣୁ । ଵିଶ୍ଵେଦେଵାସ୍ତୁ ଵିଶ୍ଵାଯାଃ ସାଧ୍ଯା ସାଧ୍ଯାନଜାଯତ । ମରୁତ୍ଵତ୍ଯାଂ ସରୁତ୍ଵନ୍ତୋ ଵସୋଶ୍ଚ ଵସଵଃ ସ୍ମୃତା ॥ ୧,୧୫.
ଅରୁନ୍ଧତୀ, ବସୁ, ଜାମି, ଲଘ୍ନା, ଭାନୁ, ମରୁତ୍ବତୀ, ସଂକଳ୍ପା, ମୁହୂର୍ତ୍ତା, ସାଧ୍ୟା ଏବଂ ବିଶ୍ୱା—ଏହି ଦଶ ଜଣୀ ହେଉଛନ୍ତି ଧର୍ମଙ୍କ ଝିଅ। ଏମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ନାମ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ: ବିଶ୍ୱାରୁ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ, ସାଧ୍ୟାରୁ ସାଧ୍ୟମାନେ, ମରୁତ୍ବତୀରୁ ମରୁତମାନେ, ବସୁରୁ ବସୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଭାନୋସ୍ତୁ ଭାନଵଃ ପୁତ୍ରା ମୁହୂର୍ତାଯାଂ ମୁହୂର୍ତଜାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଭାନୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ‘ଭାନୁବ’ ଭାବରେ ଜଣାଶୁନ୍ତି, ମୁହୂର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ‘ମୁହୂର୍ତ୍ତଜ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ଲଙ୍ଘାଯାଶ୍ଚୈଵ ଘୋଷୋଥ ନାଗଵୀଥୀ ତୁ ଜାମିତା ॥ ୧,୧୫.
ଲଘ୍ନାଙ୍କୁ ଘୋଷ ଏବଂ ଜାମିଙ୍କୁ ନାଗବୀଥି ଜନ୍ମିଲେ।
ପୃଥିଵୀଵିଷଯଂ ସର୍ଵମରୁନ୍ଧତ୍ଯାମ ଜାଯତ । ସଂକଲ୍ପାଯାସ୍ତୁ ସର୍ଵାତ୍ମା ଜଜ୍ଞେ ସଂକଲ୍ପ ଏଵ ହି ॥ ୧,୧୫.
ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସଂକଳ୍ପାଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସଂକଳ୍ପ ନାମକ ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଯେ ତ୍ଵନେକଵସୁପ୍ରାଣଦେଵା ଜ୍ଯୋତିଃ ପୁରୋଗମାଃ । ଵସଵୋଷ୍ଟୌ ସମାଖ୍ଯାତାସ୍ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଯେଉଁ ଅଷ୍ଟ ବସୁ, ଅନେକ ରୂପ ଓ ପ୍ରାଣ ଥିବା ଦେବତା, ଆଲୋକ ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ମୁଁ କହିବି।
ଆପୋ ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚ ସୋମଶ୍ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚୈଵାନିଲୋଽନଲଃ । ପ୍ରତ୍ଯୂଷଶ୍ଚ ପ୍ରଭାସଶ୍ଚ ଵସଵୋ ନାମଭିଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଜଳ, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଧର୍ମ, ଅନିଳ, ଅନଳ, ପ୍ରତ୍ୟୁଷ ଏବଂ ପ୍ରଭାସ—ଏହିମାନେ ବସୁ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ଆପସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଵୈତଣ୍ଡଃ ଶ୍ରମଃ ଶାନ୍ତୋଽଧ୍ଵନିସ୍ତଥା । ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଭଗଵାନ୍କାଲୋ ଲୋକପ୍ରକାଲନଃ ॥ ୧,୧୫.
ଆପଙ୍କ ପୁଅମାନେ ହେଲେ ବୈତଣ୍ଡ, ଶ୍ରମ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅଧ୍ୱନି; ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ମହାନ କାଳ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
ସୋମସ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ଵର୍ଚୋ ଵର୍ଚସ୍ଵୀ ଯେନ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୫.
ସୋମଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ମହାନ ବର୍ଚ୍ଚ, ଯାହାଠାରୁ ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଧର୍ମସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଦ୍ରଵିଣୋ ହୁତହଵ୍ଯଵହସ୍ତଥା । ମନୋହରାଯାଂ ଶିଶିରଃ ପ୍ରାଣୋଥ ରଵଣସ୍ତଥା ॥ ୧,୧୫.
ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଦ୍ରବିଣ ଏବଂ ହୁତହବ୍ୟବହ; ମନୋହରାଙ୍କୁ ଶିଶିର, ପ୍ରାଣ ଏବଂ ରବଣ ଜନ୍ମିଲେ।
ଅନିଲସ୍ଯ ଶିଵା ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ମନୋଜଵଃ । ଅଵିଜ୍ଞାତଗତିଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରାଵନିଲସ୍ଯ ତୁ ॥ ୧,୧୫.
ଅନିଳଙ୍କର ଜୀବନୀ ସିବା, ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପୁଅ ହେଲେ ମନୋଜବ ଓ ଅବିଜ୍ଞାତଗତି ।
ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରଃ କୁମାରସ୍ତୁ ଶରସ୍ତମ୍ବେ ଵ୍ଯଜାଯତ । ତସ୍ଯ ଶାଖୋ ଵିଶାଖଶ୍ଚ ନୈଗମେଯଶ୍ଚ ପୃଷ୍ଠଜାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଅଗ୍ନିଙ୍କର ପୁଅ କୁମାର, ସେ ଶର ଗଛର ଗୁଛ ଭିତରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଶାଖ, ବିଶାଖ ଓ ନୈଗମେୟ ତାଙ୍କର ଅନୁୟାୟୀ ।
ଅପତ୍ଯଂ କୃତ୍ତିକାନାଂ ତୁ କାର୍ତ୍ତିକେଯ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୧୫.
କୃତ୍ତିକାମାନେ ଯେଉଁ ପିଲାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ।
ପ୍ରତ୍ଯୂଷସ୍ଯ ଵିଦୁଃ ପୁତ୍ରଂ ଋଷି ନାମ୍ନାଥ ଦେଵଲମ୍ । ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରୌ ଦେଵଲସ୍ଯାପି କ୍ଷମାଵନ୍ତୌ ମନୀଷିଣୌ ॥ ୧,୧୫.
ପ୍ରତ୍ୟୁଷଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଋଷି ଦେବଳ । ଦେବଳଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ହେଲେ କ୍ଷମାବନ୍ତ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ।
ବୃହସ୍ପତେସ୍ତୁ ଭଗିନୀ ଵରସ୍ତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ । ଯୋଗସିଦ୍ଧା ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନମସକ୍ତା ଵିଚରତ୍ଯୁତ । ପ୍ରଭାସସ୍ଯ ତୁ ସା ଭାର୍ଯା ଵସୂନାମଷ୍ଟମସ୍ଯ ତୁ ॥ ୧,୧୫.
ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ଭଉଣୀ ଜଣେ ଉତ୍ତମ ନାରୀ, ଜୀବନରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ ଓ ଯୋଗସିଧ୍ଧା, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅସକ୍ତ ଭାବରେ ଘୁରିଥିଲେ । ସେ ପ୍ରଭାସଙ୍କ, ଅଷ୍ଟମ ବସୁଙ୍କର ଜୀବନୀ ହେଲେ ।
ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ମହାଭାଗସ୍ତସ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞେ ପ୍ରଜାପତିଃ । କର୍ତା ଶିଲ୍ପସହସ୍ରାଣାଂ ତ୍ରିଦଶାନାଂ ଚ ଵାର୍ଧକିଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଜାପତି ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଯିଏ ହଜାର ଶିଳ୍ପର ସୃଷ୍ଟା ଓ ଦେବମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ ।
ଭୂଷଣାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ତାଶିଲ୍ପଵତାଂ ଵରଃ । ଯଃ ସର୍ଵୈଷାଂ ଵିମାନାନି ଦେଵତାନାଂ ଚକାର ହ । ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚୋପଜୀଵନ୍ତି ଯସ୍ଯ ଶିଲ୍ପଂ ମହାତ୍ମନଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଓ ଶିଳ୍ପର ସୃଷ୍ଟା, ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ । ଦେବମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ବିମାନ ତିଆରି କଲେ, ତାଙ୍କର ମହାନ ଶିଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷମାନେ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି ।
ଅଜୈକପାଦହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ଯସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ତ୍ଵଷ୍ଟୁଶ୍ଚାପ୍ଯାତ୍ମଜଃ ପୁତ୍ରୋ ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ମହାତପାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଅଜଏକପାଦ, ଅହିବୁଧ୍ନ୍ୟ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରବଳ ରୁଦ୍ର; ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କର ନିଜ ପୁଅ ହେଲେ ବିଶ୍ୱରୂପ, ଯିଏ ମହାତପସ୍ବୀ ।
ହରଶ୍ଚ ବହୁରୂପଶ୍ଚ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକଶ୍ଚାପରାଜିତଃ । ଵୃଷାକପିଶ୍ଚ ଶମ୍ଭୁଶ୍ଚ କପର୍ଦୀରୈଵତଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧,୧୫.
ହର, ବହୁରୂପ, ତ୍ରୟମ୍ବକ, ଅପରାଜିତ, ବୃଷାକପି, ଶମ୍ଭୁ, କପର୍ଦ୍ଦୀ ଓ ରୈବତ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି ।
ମୃଗଵ୍ଯାଧଶ୍ଚ ଶର୍ଵଶ୍ଚ କପାଲୀ ଚ ମହାମୁନେ । ଏକାଦଶୈତେ କଥିତା ରୁଦ୍ରାସ୍ତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରାଃ ॥ ୧,୧୫.
ମୃଗବ୍ୟାଧ, ଶର୍ବ ଓ କପାଳୀ, ହେ ମହାମୁନି; ଏହି ଏଗାରଜଣ ରୁଦ୍ର, ତିନି ଭୁବନର ଶ୍ୱାମୀ ।