ସୋମ ଉଵାଚ ଯାଵଦିତ୍ଥଂ ସ ଵିପ୍ରର୍ଷିସ୍ତାଂ ବ୍ରଵୀତି ସମୁଧ୍ଯମାମ୍ । ତାଵଦ୍ଗଲତ୍ସ୍ଵେଦଜଲା ସାବଭୂଵାତିଵେପଥୁଃ ॥ ୧,୧୫.
ସୋମ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ସେ ଋଷି ଏଭଳି କଠୋର କଥା କହିଲେ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ଘମେ ଭିଜିଗଲା ଏବଂ ଭୟରେ କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲା।
ପ୍ରଵେପମାନାଂ ସତତଂ ଖିନ୍ନଗାତ୍ରଲତାଂ ସତୀମ୍ । ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛେତି ସକ୍ରୋଧମୁଵାଚ ମୁନିସତ୍ତମଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ନିତ୍ୟ କମ୍ପିଥିବା, ଶରୀର କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ପବିତ୍ର ରହିଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ମହାନ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, 'ଚାଲ, ଚାଲ!'
ସା ତୁ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତା ତେନ ଵିନାଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ତଦାଶ୍ରମାତ୍ । ଆକାଶଗାମିନୀ ସ୍ଵେଦଂ ମମାର୍ଜ ତରୁପଲ୍ଲଵୈଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଡାଟି ଦିଆଯିବା ପରେ, ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲା, ଏବଂ ଗଛର ପତ୍ରରେ ନିଜ ଘମ ପୁଞ୍ଜିଗଲା।
ନିର୍ମାର୍ଜମାନା ଗାତ୍ରାଣି ଗଲତ୍ସ୍ଵେଦଜଲାନି ଵୈ । ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଧୃକ୍ଷଂ ଯଯୌ ବାଲା ତଦଗ୍ରାରୁଣପଲ୍ଲଵୈଃ ॥ ୧,୧୫.
ଘମରେ ଭିଜିଥିବା ଶରୀର ପୁଞ୍ଜିବା ସମୟରେ, ସେ ଯୁବତୀ ଗଛ ନିକଟକୁ ଗଲା ଏବଂ ତାହାର ଲାଲ ପତ୍ରରେ ଘମ ପୁଞ୍ଜିଲା।
ଋଷିଣା ଯସ୍ତଦା ଗର୍ଭସ୍ତସ୍ଯା ଦେହେ ସମାହିତଃ । ନିର୍ଜଗାମ ସ ରୋମାଞ୍ଚସ୍ଵେଦରୂପୀ ତଦଙ୍ଗତଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ସମୟରେ ଋଷି ଯେଉଁ ଗର୍ଭ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ରଖିଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ରୋମାଞ୍ଚ ଏବଂ ଘମ ଆକାରରେ ବାହାରିଗଲା।
ତଂ ଵୃକ୍ଷା ଜଗୃହୁର୍ଗର୍ଭମେକଂ ଚକ୍ରେ ତୁ ମାରୁତଃ । ମଯା ଚାପ୍ଯାଯିତୋ ଗୋଭିଃ ସ ତଦା ଵଵୃଧେ ଶନୈଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ଗର୍ଭକୁ ଗଛମାନେ ଧରିଲେ, ପବନ ତାହାକୁ ଏକ ଆକାର ଦେଲେ, ମୁଁ ଗାଈର ଦୁଧରେ ପୋଷଣ କଲି, ଏଭଳି ହେଇ ସେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ବଢିଲା।
ଵୃକ୍ଷାଗ୍ରଗର୍ଭସମ୍ଭୂତା ମାରିଷାଖ୍ଯା ଵରାନନା । ତାଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯନ୍ତି ଵୋ ଵୃକ୍ଷାଃ କୋପ ଏଷ ପ୍ରଶାମ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଗଛ ଶିଖରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଶୁଭ୍ର ମୁହଁ ଥିବା ସେ ଝିଅର ନାମ ମାରିଷା ହେଲା। ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ତୁମମାନେ ପାଇଁ ଦେବେ—ଏହି କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେଉ।
କଣ୍ଡୋରପତ୍ଯମେଵଂ ସା ଵୃକ୍ଷେଭ୍ଯଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ଗତା । ମମାପତ୍ଯଂ ତଥା ଵାଯୋଃ ପ୍ରମ୍ଲୋଚାତନଯା ଚ ସା ॥ ୧,୧୫.
ଏଭଳି ସେ କଣ୍ଡୁଙ୍କ ଝିଅ ହେଲେ, ଏବଂ ଗଛମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ମୋର ଝିଅ, ପବନ ଓ ପ୍ରମ୍ଲୋଚାଙ୍କ ଝିଅ ମଧ୍ୟ।
ସ ଚାପି ଭଗଵାନ୍ କଣ୍ଡୁଃ କ୍ଷୀଣେ ତପସି ସତ୍ତମଃ । ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଖ୍ଯଂ ମୈତ୍ରେଯ ଵିଷ୍ଣୋରାଯତନଂ ଯଯୌ ॥ ୧,୧୫.
ଏହିପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ମହାନ କଣ୍ଡୁ ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ରୈକାଗ୍ରମତିର୍ଭୂତ୍ଵା ଚକାରାରାଧନଂ ହରେଃ । ବ୍ରହ୍ମପାରମଯଂ କୁର୍ଵଞ୍ଜପମେକାଗ୍ରମାନସଃ । ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁର୍ମହାଯୋଗୀ ସ୍ଥିତ୍ଵାସୌ ଭୂପନନ୍ଦନାଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦୁଇହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ମହାଯୋଗୀ ରହିଲେ, ରାଜାମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ।
ପ୍ରଚେତସ ଊଚୁଃ ବ୍ରହ୍ମପାରଂ ମୁନେ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମଃ ପରମଂ ସ୍ତଵମ୍ । ଜପତା କଣ୍ଡୁନା ଦେଵୋ ଯେନାରାଧ୍ଯତ କେଶଵଃ ॥ ୧,୧୫.
ପ୍ରଚେତାମାନେ କହିଲେ: ହେ ମୁନି, ଆମେ ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ତୁତି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ଜପ କରି କଣ୍ଡୁ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ।
ସୋମ ଉଵାଚ ପାରଂ ପରଂ ଵିଷ୍ଣୁରପାରପାରଃ ପରଃ ପରେଭ୍ଯଃ ପାମାରଥରୂପୀ । ସବ୍ରହ୍ପାରଃ ପରପାରଭୂତଃ ପରଃ ପରାଣାମପି ପାରପାରଃ ॥ ୧,୧୫.
ସୋମ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେ ଅସୀମ, ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନାଶ କରିବାର ଆକାର। ସେ ବ୍ରହ୍ମର ଲକ୍ଷ୍ୟ, ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସବୁଠାରୁ ପାରେ ଅଛନ୍ତି।
ସ କାରଣଂ କାରଣତସ୍ତତୋପି ତସ୍ଯାପି ହେତୁଃ । କାର୍ଯେଷୁ ଚୈଵଂ ସହ କର୍ମକର୍ତୃରୂପୈରଶେଷୈରଵତୀହ ସର୍ଵମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ସେ କାରଣ, କାରଣର କାରଣ, ଏବଂ ସେହି କାରଣର ମୂଳ କାରଣ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ସହିତ, ସେ ଏଠି ଅବତରଣ କରନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଭୁର୍ବ୍ରହ୍ମ ସ ସର୍ଵଭୂତୋ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଜାନାଂ ପତିରଚ୍ଯୁତୋଽସୌ । ବ୍ରହ୍ମାଵ୍ଯଯଂ ନିତ୍ଯମଜଂ ସ ଵିଷ୍ଣୁରପକ୍ଷଯାଦ୍ଯୈରଖିଲୈରସଙ୍ଗି ॥ ୧,୧୫.
ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସେ ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମର ପତି। ସେ ବିଷ୍ଣୁ, ଚିରନ୍ତନ, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, କୌଣସି ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ।
ବ୍ରହ୍ମାକ୍ଷରମଜଂ ନିତ୍ଯଂ ଯଥାସୌ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ତଥା ରାଗାଦଯୋ ଦୋଷଃ ପ୍ରଯାନ୍ତୁ ପ୍ରଶମଂ ମମ ॥ ୧,୧୫.
ଯେପରି ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଚିରନ୍ତନ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ସେପରି ମୋ ମନରୁ ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ଶାନ୍ତ ହେଉ।
ସୋମ ଉଵାଚ ଏତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରାଖ୍ଯଂ ଵୈ ସଂସ୍ତଵଂ ପରମଂ ଜପନ୍ । ଅଵାପ ପରମାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ସ ତମାରାଧ୍ଯ କେଶଵମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ସୋମ କହିଲେ: ଏହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ନାମକ ସ୍ତୁତି ଜପ କରି, କଣ୍ଡୁ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ।
ଇଯଂ ଚ ମାରୀଷା ପୂର୍ଵମାସୀଦ୍ଯ ତାଂ ବ୍ରଵୀମି ଵଃ । କାର୍ଯଗୌରଵମେତସ୍ଯାଃ କଥନେ ଫଲଦାଯି ଵଃ ॥ ୧,୧୫.
ଏହି ମାରୀଷା ପୂର୍ବେ କେମିତି ଥିଲେ, ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମମାନେଙ୍କୁ କହୁଛି। ଏହି କଥାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏତେ ଅଧିକ, ଯେ ଏହା ଶୁଣିଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଉପକାର ମିଳିବ।
ଅପୁତ୍ରା ପ୍ରାଗିଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ମୃତେ ଭର୍ତରି ସତ୍ତମାଃ । ଭୀପପତ୍ନୀ ମହାଭାଗା ତୋଷଯାମାସ ଭକ୍ତିତଃ ॥ ୧,୧୫.
ପୂର୍ବେ ଏହି ମାରୀଷାଙ୍କର କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନଥିଲା, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ହେ ମହାନୁଭାବମାନେ, ଭୀପଙ୍କର ଭାଗ୍ୟଶାଳି ସ୍ତ୍ରୀ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ।
ଆରାଧିତସ୍ତଯା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାଂ ଗତଃ । ଵରଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵେତି ଶୁଭେ ସା ଚ ପ୍ରାହାତ୍ମଵାଞ୍ଛିତମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିବା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ହେ ଶୁଭେ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁଉଛ, ମୁଁ ଦେବି।' ତାପରେ ସେ ନିଜର ମନର ଇଚ୍ଛା କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ବାଲଵୈଧଵ୍ଯାଦ୍ଵୃଥାଜନ୍ମାହମୀଦୃଶୀ । ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯା ସମୁଦ୍ଭୁତା ଵିଫଲା ଚ ଜଗତ୍ପତେ ॥ ୧,୧୫.
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଛୋଟ ବୟସରେ ବିଧବା ହେବାରୁ, ମୋର ଜନ୍ମ ଅର୍ଥହୀନ ଏବଂ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲା, ମୁଁ ଅଭାଗିଣୀ ଏବଂ ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ଉପକାର କରିପାରିଲିନି, ହେ ଜଗତ୍ନାଥ।
ଭଵନ୍ତୁ ପତଯଃ ଶ୍ଲାଘ୍ଯା ମମ ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନି । ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ତଥା ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଜାପତିସମୋସ୍ତୁ ମେ ॥ ୧,୧୫.
ମୋ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ଭଲ ସ୍ୱାମୀ ମିଳୁନ୍, ଏବଂ ତୁମ ଦୟାରେ ମୋତେ ପ୍ରଜାପତି ସମାନ ଏକ ପୁଅ ମିଳୁ।
କୁଲଂ ଶୀଲଂ ଵଯଃ ସତ୍ଯଂ ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯଂ କ୍ଷିପ୍ରକାରିତା । ଅଵିସଂଵାଦିତା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵୃଦ୍ଧସେଵା କୃତଜ୍ଞତା ॥ ୧,୧୫.
ସେ ପୁଅ ଭଲ ବଂଶ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ଉପଯୁକ୍ତ ବୟସ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦାନଶୀଳ, ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ, ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ସେବା କରିବା ଏବଂ କୃତଜ୍ଞତାର ଗୁଣ ଥାଉ।
ରୂପସମ୍ପତ୍ସମାଯୁକ୍ତା ସର୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନା । ଅଯୋନିଜା ଚ ଜାଯେଯଂ ତ୍ଵନ୍ପ୍ରସାଦାଦାଧେକ୍ଷଜ ॥ ୧,୧୫.
ମୁଁ ତୁମ ଦୟାରେ ରୂପ ଓ ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହେଉ, ଏବଂ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନ ନେଇ ଜନ୍ମ ହେଉ, ହେ କମଳନୟନ।
ସୋମ ଉଵାଚ ତଯୈଵମୁକ୍ତୋ ଦେଵେଶୋ ହୃଷୀକେଶ ଉଵାଚ ତାମ୍ । ପ୍ରଣାମନମ୍ରାମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ଵରଦଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ ॥ ୧,୧୫.
ସୋମ କହିଲେ: ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ହୃଷୀକେଶ, ସେ ନମ୍ର ହୋଇ ନମସ୍କାର କରୁଥିବା ମାରୀଷାଙ୍କୁ ଉଠେଇ, ଦୟାଳୁ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
ଦେଵ ଉଵାଚ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ମହାଵୀର୍ଯା ଏକସ୍ମିନ୍ନେଵ ଜନ୍ମନି । ପ୍ରଖ୍ଯାତୋଦାରକର୍ଣାଣୋ ଭଵତ୍ଯାଃ ପତଯୋ ଦଶ ॥ ୧,୧୫.
ଦେବତା କହିଲେ: ଏକ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଦଶଜଣ ଶୂରବୀର, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଉଦାର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ସ୍ୱାମୀ ପାଇବ।
ପୁତ୍ରଞ୍ଚ ସୁମହାଵୀର୍ଯଂ ମହାବଲପରାକ୍ରମମ୍ । ପ୍ରଜାପତିଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ତ୍ଵମଵାପ୍ସ୍ଯସି ଶୋଭନେ ॥ ୧,୧୫.
ଏବଂ ତୁମେ ଏକ ବିଶାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପୁଅ ପାଇବ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ଵଂଶାନାଂ ତସ୍ଯ କର୍ତୃତ୍ଵଂ ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମଖିଲା ସୂତିସ୍ତସ୍ଯ ଚାପୂରଯିଷ୍ଯତି ॥ ୧,୧୫.
ସେ ପୁଅ ଏହି ସଂସାରରେ ବିଭିନ୍ନ ବଂଶର ମୂଳ ହେବେ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ତିନି ଲୋକକୁ ପୂରଣ କରିଦେବେ।
ତ୍ଵଂ ଚାପ୍ଯଯୋନିଜା ସାଧ୍ଵୀ ରୂପୌଦାର୍ଯଗୁଣାନ୍ଵିତା । ମନଃ ପ୍ରୀତିକରୀ ନୄଣାଂ ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଭଵିଷ୍ଯସି ॥ ୧,୧୫.
ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନ ନେଇ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଉଦାର ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବା ହେବ, ଏହା ସବୁ ମୋର କୃପାରେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦଧେ ଦେଵସ୍ତାଂ ଵିଶାଲଵିଲୋଚନାମ୍ । ସା ଚେଯଂ ମାରିଷା ଜାତା ଯୁଷ୍ମତ୍ପତ୍ନୀ ନୃପାତ୍ମଜାଃ ॥ ୧,୧୫.
ଏଭଳି କହି ବିଷ୍ଣୁ ଚଉଡ଼ିଆ ଆଖି ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି ମାରୀଷା, ଯିଏ ଏବେ ତୁମମାନେଙ୍କର ଜଣେ ପତ୍ନୀ, ସେ ଏଭଳି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ହେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ତତଃ ସୋମସ୍ଯ ଵଚନାଜ୍ଜଗୃହୁସ୍ତେ ପ୍ରଚେତସଃ । ସଂହୃତ୍ଯ କୋପଂ ଵୃକ୍ଷେଭ୍ଯଃ ପତ୍ନୀଧର୍ମୋଣ ମାରୀଷାମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ତାପରେ ସୋମଙ୍କର ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରଚେତାମାନେ ମାରୀଷାଙ୍କୁ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ଗଛମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଥିବା ରୋଷକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।