ପ୍ରମ୍ଲୋଚୋଵାଚ ଵଦିଷ୍ଯାମ୍ଯନୃତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍କଥମତ୍ର ତଵାନ୍ତିକେ । ଵିଶେଷେଣାଦ୍ଯ ଭଵତା ପୃଷ୍ଟା ମାର୍ଗାନୁଵର୍ତିନା ॥ ୧,୧୫.
ପ୍ରମ୍ଲୋଚା କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ କିପରି ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ମିଥ୍ୟା କହିପାରିବି? ବିଶେଷ କରି ଆଜି ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଦାନ୍ତା।'
ସୋମ ଉଵାଚ ନିଶମ୍ଯ ତଦ୍ଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ସ ମୁନିର୍ନୃପନନ୍ଦନାଃ । ଧିକ୍ଧିକ୍ମାମିତ୍ଯତୀଵେତ୍ଥଂ ନିନିନ୍ଦାତ୍ମାନମାତ୍ମନା ॥ ୧,୧୫.
ସୋମ କହିଲେ: ସେ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ରାଜାନ୍ବୟ ଆତ୍ମାକୁ ପୁନିପୁନି ନିନ୍ଦା କରି କହିଲେ, 'ହେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା!'
ମୁନିରୁଵାଚ ତପାଂସି ମମ ନଷ୍ଟନି ହତଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଧନମ୍ । ହତୋ ଵିଵେକଃ କେନାପି ଯୋଷିନ୍ମୋହାଯ ନିର୍ମିତାଃ ॥ ୧,୧୫.
ମୁନି କହିଲେ: 'ମୋର ତପସ୍ୟା ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଧନ ହରାଇଗଲା। ବିବେକ ନଷ୍ଟ ହେଲା, କିଏ ନାରୀଙ୍କ ମୋହ ପାଇଁ ଏହା ତିଆରି କରିଛି।'
ଊର୍ମିଷଟ୍କାତିଗଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞେଯମାତ୍ମଜଯେନ ମେ । ମତିରେଷା ହୃତା ଯେନ ଧିକ୍ତଂ କାମଂ ମହାଗ୍ରହମ୍ ॥ ୧,୧୫.
'ଛଅ ତରଙ୍ଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମକୁ ଆତ୍ମସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ମୋର ମନ କେଉଁଠି ହରାଇଗଲା, ହେ ଦୁଃଖ, ଏହି ମହା ଆସକ୍ତି ମୋତେ ଗ୍ରସି ନେଲା।'
ଵ୍ରତାନି ଵେଦଵେଦ୍ଯାପ୍ତିକାରାଣାନ୍ଯଖିଲାନି ଚ । ନରକଗ୍ରାମମର୍ଗେଣ ସଙ୍ଗେନାପହୃତାନି ମେ ॥ ୧,୧୫.
'ମୋ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ନରକର ମାର୍ଗକୁ ନେଇ ହରାଇଗଲା।'
ଵିନିନ୍ଦ୍ଯେତ୍ଥଂ ସ ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସ୍ଵଯମାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ତାମପ୍ସରସମାସୀନାମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଏଭଳି ନିଜକୁ ନିଜେ ନିନ୍ଦା କରି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ମୁନି ସେଠାରେ ବସିଥିବା ଅପ୍ସରାକୁ କହିଲେ:
ଗଚ୍ଛ ପାପେ ଯଥାକାମଂ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ତତ୍କୃତଂ ତ୍ଵଯା । ଦେଵରାଜସ୍ଯ ମତ୍କ୍ଷୋଭଂ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯା ଭାଵଚେଷ୍ଟିତୈଃ ॥ ୧,୧୫.
'ଯା, ପାପିନୀ, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କର, ଯାଉ। ତୁମେ ଯାହା କରିବା ଦରକାର ଥିଲା, ତାହା କରିଦେଲ। ଦେବରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମ ଚଳନା ଦ୍ୱାରା ମୋ ମନକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିଦେଲ।'
ନ ତ୍ଵାଂ କରୋଣ୍ଯହଂ ଭସ୍ମ କ୍ରୋଧତୀଵ୍ରେଣ ଵହ୍ନିନା । ସତାଂ ସପ୍ତପଦଂ ମୈତ୍ରୁମୁଷି ତୋହଂ ତ୍ଵଯା ସହ ॥ ୧,୧୫.
'ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ରୋଧର ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ କରିବିନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ସାତ ପଦ ମିତ୍ରତା କରିଛି।'
ଅଥ ଵା ତଵ କୋ ଦୋଷଃ କିଂ ଵା କୁପ୍ଯାମ୍ଯହଂ ତଵ । ମମୈଵ ଦୋଷୋ ନିତରାଂ ଯେନାହମଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ ୧,୧୫.
ତୁମେ କଣ ଭୁଲ କରିଛ? ମୁଁ କାହିଁକି ତୁମ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିବି? ଏହି ଦୋଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋର, କାରଣ ମୁଁ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିନି।
ଯଯା ଶକ୍ରପ୍ରିଯାର୍ଥିନ୍ଯା କୃତୋ ମେ ତପସୋ ଵ୍ଯଯଃ । ତ୍ଵଯା ଧିକ୍ତାଂ ମହାମୋହମଞ୍ଜୃଷାଂ ସୁଜୁଗୁପ୍ସିତାମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ, ତୁମେ ମୋର ତପସ୍ୟାକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିଦେଲା। ତୁମେ ନିଜେ ବଡ଼ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଛ, ଏବଂ ନିଜେ ନିନ୍ଦା ଯୋଗ୍ୟ।
ସୋମ ଉଵାଚ ଯାଵଦିତ୍ଥଂ ସ ଵିପ୍ରର୍ଷିସ୍ତାଂ ବ୍ରଵୀତି ସମୁଧ୍ଯମାମ୍ । ତାଵଦ୍ଗଲତ୍ସ୍ଵେଦଜଲା ସାବଭୂଵାତିଵେପଥୁଃ ॥ ୧,୧୫.
ସୋମ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ସେ ଋଷି ଏଭଳି କଠୋର କଥା କହିଲେ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ଘମେ ଭିଜିଗଲା ଏବଂ ଭୟରେ କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲା।
ପ୍ରଵେପମାନାଂ ସତତଂ ଖିନ୍ନଗାତ୍ରଲତାଂ ସତୀମ୍ । ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛେତି ସକ୍ରୋଧମୁଵାଚ ମୁନିସତ୍ତମଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ନିତ୍ୟ କମ୍ପିଥିବା, ଶରୀର କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ପବିତ୍ର ରହିଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ମହାନ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, 'ଚାଲ, ଚାଲ!'
ସା ତୁ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତା ତେନ ଵିନାଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ତଦାଶ୍ରମାତ୍ । ଆକାଶଗାମିନୀ ସ୍ଵେଦଂ ମମାର୍ଜ ତରୁପଲ୍ଲଵୈଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଡାଟି ଦିଆଯିବା ପରେ, ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲା, ଏବଂ ଗଛର ପତ୍ରରେ ନିଜ ଘମ ପୁଞ୍ଜିଗଲା।
ନିର୍ମାର୍ଜମାନା ଗାତ୍ରାଣି ଗଲତ୍ସ୍ଵେଦଜଲାନି ଵୈ । ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଧୃକ୍ଷଂ ଯଯୌ ବାଲା ତଦଗ୍ରାରୁଣପଲ୍ଲଵୈଃ ॥ ୧,୧୫.
ଘମରେ ଭିଜିଥିବା ଶରୀର ପୁଞ୍ଜିବା ସମୟରେ, ସେ ଯୁବତୀ ଗଛ ନିକଟକୁ ଗଲା ଏବଂ ତାହାର ଲାଲ ପତ୍ରରେ ଘମ ପୁଞ୍ଜିଲା।
ଋଷିଣା ଯସ୍ତଦା ଗର୍ଭସ୍ତସ୍ଯା ଦେହେ ସମାହିତଃ । ନିର୍ଜଗାମ ସ ରୋମାଞ୍ଚସ୍ଵେଦରୂପୀ ତଦଙ୍ଗତଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ସମୟରେ ଋଷି ଯେଉଁ ଗର୍ଭ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ରଖିଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ରୋମାଞ୍ଚ ଏବଂ ଘମ ଆକାରରେ ବାହାରିଗଲା।
ତଂ ଵୃକ୍ଷା ଜଗୃହୁର୍ଗର୍ଭମେକଂ ଚକ୍ରେ ତୁ ମାରୁତଃ । ମଯା ଚାପ୍ଯାଯିତୋ ଗୋଭିଃ ସ ତଦା ଵଵୃଧେ ଶନୈଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ଗର୍ଭକୁ ଗଛମାନେ ଧରିଲେ, ପବନ ତାହାକୁ ଏକ ଆକାର ଦେଲେ, ମୁଁ ଗାଈର ଦୁଧରେ ପୋଷଣ କଲି, ଏଭଳି ହେଇ ସେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ବଢିଲା।
ଵୃକ୍ଷାଗ୍ରଗର୍ଭସମ୍ଭୂତା ମାରିଷାଖ୍ଯା ଵରାନନା । ତାଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯନ୍ତି ଵୋ ଵୃକ୍ଷାଃ କୋପ ଏଷ ପ୍ରଶାମ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଗଛ ଶିଖରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଶୁଭ୍ର ମୁହଁ ଥିବା ସେ ଝିଅର ନାମ ମାରିଷା ହେଲା। ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ତୁମମାନେ ପାଇଁ ଦେବେ—ଏହି କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେଉ।
କଣ୍ଡୋରପତ୍ଯମେଵଂ ସା ଵୃକ୍ଷେଭ୍ଯଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ଗତା । ମମାପତ୍ଯଂ ତଥା ଵାଯୋଃ ପ୍ରମ୍ଲୋଚାତନଯା ଚ ସା ॥ ୧,୧୫.
ଏଭଳି ସେ କଣ୍ଡୁଙ୍କ ଝିଅ ହେଲେ, ଏବଂ ଗଛମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ମୋର ଝିଅ, ପବନ ଓ ପ୍ରମ୍ଲୋଚାଙ୍କ ଝିଅ ମଧ୍ୟ।
ସ ଚାପି ଭଗଵାନ୍ କଣ୍ଡୁଃ କ୍ଷୀଣେ ତପସି ସତ୍ତମଃ । ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଖ୍ଯଂ ମୈତ୍ରେଯ ଵିଷ୍ଣୋରାଯତନଂ ଯଯୌ ॥ ୧,୧୫.
ଏହିପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ମହାନ କଣ୍ଡୁ ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ରୈକାଗ୍ରମତିର୍ଭୂତ୍ଵା ଚକାରାରାଧନଂ ହରେଃ । ବ୍ରହ୍ମପାରମଯଂ କୁର୍ଵଞ୍ଜପମେକାଗ୍ରମାନସଃ । ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁର୍ମହାଯୋଗୀ ସ୍ଥିତ୍ଵାସୌ ଭୂପନନ୍ଦନାଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦୁଇହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ମହାଯୋଗୀ ରହିଲେ, ରାଜାମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ।
ପ୍ରଚେତସ ଊଚୁଃ ବ୍ରହ୍ମପାରଂ ମୁନେ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମଃ ପରମଂ ସ୍ତଵମ୍ । ଜପତା କଣ୍ଡୁନା ଦେଵୋ ଯେନାରାଧ୍ଯତ କେଶଵଃ ॥ ୧,୧୫.
ପ୍ରଚେତାମାନେ କହିଲେ: ହେ ମୁନି, ଆମେ ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ତୁତି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ଜପ କରି କଣ୍ଡୁ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ।
ସୋମ ଉଵାଚ ପାରଂ ପରଂ ଵିଷ୍ଣୁରପାରପାରଃ ପରଃ ପରେଭ୍ଯଃ ପାମାରଥରୂପୀ । ସବ୍ରହ୍ପାରଃ ପରପାରଭୂତଃ ପରଃ ପରାଣାମପି ପାରପାରଃ ॥ ୧,୧୫.
ସୋମ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେ ଅସୀମ, ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନାଶ କରିବାର ଆକାର। ସେ ବ୍ରହ୍ମର ଲକ୍ଷ୍ୟ, ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସବୁଠାରୁ ପାରେ ଅଛନ୍ତି।
ସ କାରଣଂ କାରଣତସ୍ତତୋପି ତସ୍ଯାପି ହେତୁଃ । କାର୍ଯେଷୁ ଚୈଵଂ ସହ କର୍ମକର୍ତୃରୂପୈରଶେଷୈରଵତୀହ ସର୍ଵମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ସେ କାରଣ, କାରଣର କାରଣ, ଏବଂ ସେହି କାରଣର ମୂଳ କାରଣ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ସହିତ, ସେ ଏଠି ଅବତରଣ କରନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଭୁର୍ବ୍ରହ୍ମ ସ ସର୍ଵଭୂତୋ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଜାନାଂ ପତିରଚ୍ଯୁତୋଽସୌ । ବ୍ରହ୍ମାଵ୍ଯଯଂ ନିତ୍ଯମଜଂ ସ ଵିଷ୍ଣୁରପକ୍ଷଯାଦ୍ଯୈରଖିଲୈରସଙ୍ଗି ॥ ୧,୧୫.
ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସେ ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମର ପତି। ସେ ବିଷ୍ଣୁ, ଚିରନ୍ତନ, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, କୌଣସି ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ।
ବ୍ରହ୍ମାକ୍ଷରମଜଂ ନିତ୍ଯଂ ଯଥାସୌ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ତଥା ରାଗାଦଯୋ ଦୋଷଃ ପ୍ରଯାନ୍ତୁ ପ୍ରଶମଂ ମମ ॥ ୧,୧୫.
ଯେପରି ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଚିରନ୍ତନ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ସେପରି ମୋ ମନରୁ ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ଶାନ୍ତ ହେଉ।
ସୋମ ଉଵାଚ ଏତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରାଖ୍ଯଂ ଵୈ ସଂସ୍ତଵଂ ପରମଂ ଜପନ୍ । ଅଵାପ ପରମାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ସ ତମାରାଧ୍ଯ କେଶଵମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ସୋମ କହିଲେ: ଏହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ନାମକ ସ୍ତୁତି ଜପ କରି, କଣ୍ଡୁ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ।
ଇଯଂ ଚ ମାରୀଷା ପୂର୍ଵମାସୀଦ୍ଯ ତାଂ ବ୍ରଵୀମି ଵଃ । କାର୍ଯଗୌରଵମେତସ୍ଯାଃ କଥନେ ଫଲଦାଯି ଵଃ ॥ ୧,୧୫.
ଏହି ମାରୀଷା ପୂର୍ବେ କେମିତି ଥିଲେ, ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମମାନେଙ୍କୁ କହୁଛି। ଏହି କଥାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏତେ ଅଧିକ, ଯେ ଏହା ଶୁଣିଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଉପକାର ମିଳିବ।
ଅପୁତ୍ରା ପ୍ରାଗିଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ମୃତେ ଭର୍ତରି ସତ୍ତମାଃ । ଭୀପପତ୍ନୀ ମହାଭାଗା ତୋଷଯାମାସ ଭକ୍ତିତଃ ॥ ୧,୧୫.
ପୂର୍ବେ ଏହି ମାରୀଷାଙ୍କର କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନଥିଲା, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ହେ ମହାନୁଭାବମାନେ, ଭୀପଙ୍କର ଭାଗ୍ୟଶାଳି ସ୍ତ୍ରୀ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ।
ଆରାଧିତସ୍ତଯା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାଂ ଗତଃ । ଵରଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵେତି ଶୁଭେ ସା ଚ ପ୍ରାହାତ୍ମଵାଞ୍ଛିତମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିବା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ହେ ଶୁଭେ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁଉଛ, ମୁଁ ଦେବି।' ତାପରେ ସେ ନିଜର ମନର ଇଚ୍ଛା କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ବାଲଵୈଧଵ୍ଯାଦ୍ଵୃଥାଜନ୍ମାହମୀଦୃଶୀ । ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯା ସମୁଦ୍ଭୁତା ଵିଫଲା ଚ ଜଗତ୍ପତେ ॥ ୧,୧୫.
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଛୋଟ ବୟସରେ ବିଧବା ହେବାରୁ, ମୋର ଜନ୍ମ ଅର୍ଥହୀନ ଏବଂ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲା, ମୁଁ ଅଭାଗିଣୀ ଏବଂ ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ଉପକାର କରିପାରିଲିନି, ହେ ଜଗତ୍ନାଥ।