ଏକଦା ତୁ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ନିଶ୍ଚକ୍ରାମୋଟଜାନ୍ମୁନିଃ । ନିଷ୍କ୍ରାମନ୍ତଂ ଚ କୁତ୍ରେତି ଗମ୍ଯତେ ପ୍ରାହ ସା ଶୁଭା ॥ ୧,୧୫.
ଏକଦିନ ମୁନି ତିବ୍ର ଦ୍ରୁତତାରେ ତାଙ୍କର ଉଟା ଛାଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରୁ ବାହାରୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ଶୁଭା ନାରୀ ପଚାରିଲେ, 'କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ତଯା ପ୍ରାହ ପରିଵୃତ୍ତମହଃ ଶୁଭେ । ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସ୍ତିଂ କରିଷ୍ଯାମି କ୍ରିଯାଲୋପୋନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୫.
ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ପଚାରିବା ପରେ, ସେ ମୁନି କହିଲେ, 'ଏ ଶୁଭେ, ଦିନ ଘୁଞ୍ଚିଗଲା। ମୁଁ ସାଂଧ୍ୟା ପୂଜା କରିବି, ନହେଲେ ମୋ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ହେବ।'
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ଯ ସୁଦଦୀ ତଂ ସା ପ୍ରାହ ମହାମୁନିମ୍ । କିମଦ୍ଯ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ପରିଵୃତ୍ତମହସ୍ତଵ ॥ ୧,୧୫.
ତାପରେ, ସେ ମଧୁର ହସି ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ମୁନି, ଆଜି ତୁମର ଦିନ ଏତେ ଶୀଘ୍ର ଘୁଞ୍ଚିଗଲା କି?'
ବହୂନାଂ ଵିପ୍ର ଵର୍ଷାଣାଂ ପରିଵୃତ୍ତମ ହସ୍ତଵ । ଗତମେତନ୍ନ କୁରୁତେ ଵିସ୍ମଯଂ କସ୍ଯ କଥ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ତୁମର ଦିନ ଏଭଳି ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି। ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—ଏହା କାହା ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବ, କହ।
ମୁନିରୁଵାଚ ପ୍ରାତସ୍ତ୍ଵମାଗତା ଭଦ୍ରେ ନଦୀତୀରମିଦଂ ଶୁଭମ୍ । ମଯା ଦୃଷ୍ଟାସି ତନ୍ଵଙ୍ଗି ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସି ମମାଶ୍ରମମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ମୁନି କହିଲେ: 'ଏ ଶୁଭା, ତୁମେ ପ୍ରଭାତବେଳେ ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀତୀରକୁ ଆସିଥିଲ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଥିଲି, ତୁମେ ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲ।'
ଇଯଂ ଚ ଵର୍ତତେ ସନ୍ଧ୍ଯା ପରିଣାମମହର୍ଗତମ୍ । ଉପହାସଃ କିମର୍ଥୋଯଂ ସଦ୍ଭାଵଃ କଥ୍ଯତାଂ ମମ ॥ ୧,୧୫.
ଏବେ ସାଂଧ୍ୟା ହୋଇଯାଇଛି, ଦିନ ଶେଷ ହୋଇଗଲା। ଯଦି ତୁମର ମନ ନିଷ୍କଳୁଷ, ତେବେ ଏହି ମଜା କାହିଁକି କରୁଛ, ମୋତେ କହ।
ପ୍ରମ୍ଲୋଚୋଵାଚ ପ୍ରତ୍ଯୂଷସ୍ଯାଗତା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସତ୍ଯମେତନ୍ନ ତନ୍ମୃଷା । ନନ୍ଵସ୍ଯ ତସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ଗତାନ୍ଯବ୍ଦଶତାନି ତେ ॥ ୧,୧୫.
ପ୍ରମ୍ଲୋଚା କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ପ୍ରଭାତବେଳେ ଆସିଥିଲି—ଏହା ସତ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ସମୟରେ ଶତ-ଶତ ବର୍ଷ କଟିଯାଇଛି।'
ସୋମ ଉଵାଚ ତତଃ ସ ସାଧ୍ଵସୋ ଵିପ୍ରସ୍ତାଂ ପପ୍ରଚ୍ଛାଯତେକ୍ଷଣାମ୍ । କଥ୍ଯତାଂ ଭୀରୁ କଃ କାଲସ୍ତ୍ଵଯା ମେ ରମତଃ ସହ ॥ ୧,୧୫.
ସୋମ କହିଲେ: ଏହା ଶୁଣି, ଭୟଭିତ ମୁନି ତାହାଙ୍କ ଅଳକା ନୟନ ଥିବା ତାକୁ ପଚାରିଲେ, 'ଭୟଭୀତେ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ରହିବା ସମୟରେ କେତେ ସମୟ କଟିଗଲା, ମୋତେ କହ।'
ପ୍ରମ୍ଲୋଚୋଵାଚ ସପ୍ତୋତ୍ତରାମ୍ଯତୀତାନି ନଵଵର୍ଷଶତାନି ତେ । ମାସାଶ୍ଚ ଷଟ୍ତଥୈଵାନ୍ଯତ୍ସମତୀତଂ ଦିନତ୍ରଯମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ପ୍ରମ୍ଲୋଚା କହିଲେ: 'ତୁମ ପାଇଁ ସାତ ଶ ନଅ ବର୍ଷ ଓ ଛଅ ମାସ, ଏହା ସହିତ ଅଧିକ ତିନି ଦିନ ଅତିତ ହୋଇଯାଇଛି।'
ଋଷିରୁଵାଚ ସତ୍ଯଂ ଭୀରୁ ଵଦସ୍ଯେତତ୍ପରିହାସୋଽଥଵା ଶୁଭେ । ଦିନମେକମହଂ ମନ୍ଯେତ୍ଵଯା ସାର୍ଧମିହାସିତମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଋଷି କହିଲେ: 'ଭୟଭୀତେ, ସତ୍ୟ କହ, ଏହା କି ମଜା ନା କି ଏହିପରି ଘଟିଛି, ଶୁଭେ? ମୁଁ ଭାବିଥିଲି ତୁମ ସହିତ ଏଠାରେ କେବଳ ଏକ ଦିନ ଅତିତ ହୋଇଛି।'
ପ୍ରମ୍ଲୋଚୋଵାଚ ଵଦିଷ୍ଯାମ୍ଯନୃତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍କଥମତ୍ର ତଵାନ୍ତିକେ । ଵିଶେଷେଣାଦ୍ଯ ଭଵତା ପୃଷ୍ଟା ମାର୍ଗାନୁଵର୍ତିନା ॥ ୧,୧୫.
ପ୍ରମ୍ଲୋଚା କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ କିପରି ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ମିଥ୍ୟା କହିପାରିବି? ବିଶେଷ କରି ଆଜି ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଦାନ୍ତା।'
ସୋମ ଉଵାଚ ନିଶମ୍ଯ ତଦ୍ଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ସ ମୁନିର୍ନୃପନନ୍ଦନାଃ । ଧିକ୍ଧିକ୍ମାମିତ୍ଯତୀଵେତ୍ଥଂ ନିନିନ୍ଦାତ୍ମାନମାତ୍ମନା ॥ ୧,୧୫.
ସୋମ କହିଲେ: ସେ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ରାଜାନ୍ବୟ ଆତ୍ମାକୁ ପୁନିପୁନି ନିନ୍ଦା କରି କହିଲେ, 'ହେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା!'
ମୁନିରୁଵାଚ ତପାଂସି ମମ ନଷ୍ଟନି ହତଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଧନମ୍ । ହତୋ ଵିଵେକଃ କେନାପି ଯୋଷିନ୍ମୋହାଯ ନିର୍ମିତାଃ ॥ ୧,୧୫.
ମୁନି କହିଲେ: 'ମୋର ତପସ୍ୟା ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଧନ ହରାଇଗଲା। ବିବେକ ନଷ୍ଟ ହେଲା, କିଏ ନାରୀଙ୍କ ମୋହ ପାଇଁ ଏହା ତିଆରି କରିଛି।'
ଊର୍ମିଷଟ୍କାତିଗଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞେଯମାତ୍ମଜଯେନ ମେ । ମତିରେଷା ହୃତା ଯେନ ଧିକ୍ତଂ କାମଂ ମହାଗ୍ରହମ୍ ॥ ୧,୧୫.
'ଛଅ ତରଙ୍ଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମକୁ ଆତ୍ମସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ମୋର ମନ କେଉଁଠି ହରାଇଗଲା, ହେ ଦୁଃଖ, ଏହି ମହା ଆସକ୍ତି ମୋତେ ଗ୍ରସି ନେଲା।'
ଵ୍ରତାନି ଵେଦଵେଦ୍ଯାପ୍ତିକାରାଣାନ୍ଯଖିଲାନି ଚ । ନରକଗ୍ରାମମର୍ଗେଣ ସଙ୍ଗେନାପହୃତାନି ମେ ॥ ୧,୧୫.
'ମୋ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ନରକର ମାର୍ଗକୁ ନେଇ ହରାଇଗଲା।'
ଵିନିନ୍ଦ୍ଯେତ୍ଥଂ ସ ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସ୍ଵଯମାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ତାମପ୍ସରସମାସୀନାମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଏଭଳି ନିଜକୁ ନିଜେ ନିନ୍ଦା କରି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ମୁନି ସେଠାରେ ବସିଥିବା ଅପ୍ସରାକୁ କହିଲେ:
ଗଚ୍ଛ ପାପେ ଯଥାକାମଂ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ତତ୍କୃତଂ ତ୍ଵଯା । ଦେଵରାଜସ୍ଯ ମତ୍କ୍ଷୋଭଂ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯା ଭାଵଚେଷ୍ଟିତୈଃ ॥ ୧,୧୫.
'ଯା, ପାପିନୀ, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କର, ଯାଉ। ତୁମେ ଯାହା କରିବା ଦରକାର ଥିଲା, ତାହା କରିଦେଲ। ଦେବରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମ ଚଳନା ଦ୍ୱାରା ମୋ ମନକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିଦେଲ।'
ନ ତ୍ଵାଂ କରୋଣ୍ଯହଂ ଭସ୍ମ କ୍ରୋଧତୀଵ୍ରେଣ ଵହ୍ନିନା । ସତାଂ ସପ୍ତପଦଂ ମୈତ୍ରୁମୁଷି ତୋହଂ ତ୍ଵଯା ସହ ॥ ୧,୧୫.
'ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ରୋଧର ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ କରିବିନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ସାତ ପଦ ମିତ୍ରତା କରିଛି।'
ଅଥ ଵା ତଵ କୋ ଦୋଷଃ କିଂ ଵା କୁପ୍ଯାମ୍ଯହଂ ତଵ । ମମୈଵ ଦୋଷୋ ନିତରାଂ ଯେନାହମଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ ୧,୧୫.
ତୁମେ କଣ ଭୁଲ କରିଛ? ମୁଁ କାହିଁକି ତୁମ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିବି? ଏହି ଦୋଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋର, କାରଣ ମୁଁ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିନି।
ଯଯା ଶକ୍ରପ୍ରିଯାର୍ଥିନ୍ଯା କୃତୋ ମେ ତପସୋ ଵ୍ଯଯଃ । ତ୍ଵଯା ଧିକ୍ତାଂ ମହାମୋହମଞ୍ଜୃଷାଂ ସୁଜୁଗୁପ୍ସିତାମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ, ତୁମେ ମୋର ତପସ୍ୟାକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିଦେଲା। ତୁମେ ନିଜେ ବଡ଼ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଛ, ଏବଂ ନିଜେ ନିନ୍ଦା ଯୋଗ୍ୟ।
ସୋମ ଉଵାଚ ଯାଵଦିତ୍ଥଂ ସ ଵିପ୍ରର୍ଷିସ୍ତାଂ ବ୍ରଵୀତି ସମୁଧ୍ଯମାମ୍ । ତାଵଦ୍ଗଲତ୍ସ୍ଵେଦଜଲା ସାବଭୂଵାତିଵେପଥୁଃ ॥ ୧,୧୫.
ସୋମ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ସେ ଋଷି ଏଭଳି କଠୋର କଥା କହିଲେ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ଘମେ ଭିଜିଗଲା ଏବଂ ଭୟରେ କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲା।
ପ୍ରଵେପମାନାଂ ସତତଂ ଖିନ୍ନଗାତ୍ରଲତାଂ ସତୀମ୍ । ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛେତି ସକ୍ରୋଧମୁଵାଚ ମୁନିସତ୍ତମଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ନିତ୍ୟ କମ୍ପିଥିବା, ଶରୀର କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ପବିତ୍ର ରହିଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ମହାନ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, 'ଚାଲ, ଚାଲ!'
ସା ତୁ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତା ତେନ ଵିନାଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ତଦାଶ୍ରମାତ୍ । ଆକାଶଗାମିନୀ ସ୍ଵେଦଂ ମମାର୍ଜ ତରୁପଲ୍ଲଵୈଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଡାଟି ଦିଆଯିବା ପରେ, ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲା, ଏବଂ ଗଛର ପତ୍ରରେ ନିଜ ଘମ ପୁଞ୍ଜିଗଲା।
ନିର୍ମାର୍ଜମାନା ଗାତ୍ରାଣି ଗଲତ୍ସ୍ଵେଦଜଲାନି ଵୈ । ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଧୃକ୍ଷଂ ଯଯୌ ବାଲା ତଦଗ୍ରାରୁଣପଲ୍ଲଵୈଃ ॥ ୧,୧୫.
ଘମରେ ଭିଜିଥିବା ଶରୀର ପୁଞ୍ଜିବା ସମୟରେ, ସେ ଯୁବତୀ ଗଛ ନିକଟକୁ ଗଲା ଏବଂ ତାହାର ଲାଲ ପତ୍ରରେ ଘମ ପୁଞ୍ଜିଲା।
ଋଷିଣା ଯସ୍ତଦା ଗର୍ଭସ୍ତସ୍ଯା ଦେହେ ସମାହିତଃ । ନିର୍ଜଗାମ ସ ରୋମାଞ୍ଚସ୍ଵେଦରୂପୀ ତଦଙ୍ଗତଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ସମୟରେ ଋଷି ଯେଉଁ ଗର୍ଭ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ରଖିଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ରୋମାଞ୍ଚ ଏବଂ ଘମ ଆକାରରେ ବାହାରିଗଲା।
ତଂ ଵୃକ୍ଷା ଜଗୃହୁର୍ଗର୍ଭମେକଂ ଚକ୍ରେ ତୁ ମାରୁତଃ । ମଯା ଚାପ୍ଯାଯିତୋ ଗୋଭିଃ ସ ତଦା ଵଵୃଧେ ଶନୈଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ଗର୍ଭକୁ ଗଛମାନେ ଧରିଲେ, ପବନ ତାହାକୁ ଏକ ଆକାର ଦେଲେ, ମୁଁ ଗାଈର ଦୁଧରେ ପୋଷଣ କଲି, ଏଭଳି ହେଇ ସେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ବଢିଲା।
ଵୃକ୍ଷାଗ୍ରଗର୍ଭସମ୍ଭୂତା ମାରିଷାଖ୍ଯା ଵରାନନା । ତାଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯନ୍ତି ଵୋ ଵୃକ୍ଷାଃ କୋପ ଏଷ ପ୍ରଶାମ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଗଛ ଶିଖରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଶୁଭ୍ର ମୁହଁ ଥିବା ସେ ଝିଅର ନାମ ମାରିଷା ହେଲା। ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ତୁମମାନେ ପାଇଁ ଦେବେ—ଏହି କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେଉ।
କଣ୍ଡୋରପତ୍ଯମେଵଂ ସା ଵୃକ୍ଷେଭ୍ଯଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ଗତା । ମମାପତ୍ଯଂ ତଥା ଵାଯୋଃ ପ୍ରମ୍ଲୋଚାତନଯା ଚ ସା ॥ ୧,୧୫.
ଏଭଳି ସେ କଣ୍ଡୁଙ୍କ ଝିଅ ହେଲେ, ଏବଂ ଗଛମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ମୋର ଝିଅ, ପବନ ଓ ପ୍ରମ୍ଲୋଚାଙ୍କ ଝିଅ ମଧ୍ୟ।
ସ ଚାପି ଭଗଵାନ୍ କଣ୍ଡୁଃ କ୍ଷୀଣେ ତପସି ସତ୍ତମଃ । ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଖ୍ଯଂ ମୈତ୍ରେଯ ଵିଷ୍ଣୋରାଯତନଂ ଯଯୌ ॥ ୧,୧୫.
ଏହିପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ମହାନ କଣ୍ଡୁ ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ରୈକାଗ୍ରମତିର୍ଭୂତ୍ଵା ଚକାରାରାଧନଂ ହରେଃ । ବ୍ରହ୍ମପାରମଯଂ କୁର୍ଵଞ୍ଜପମେକାଗ୍ରମାନସଃ । ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁର୍ମହାଯୋଗୀ ସ୍ଥିତ୍ଵାସୌ ଭୂପନନ୍ଦନାଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦୁଇହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ମହାଯୋଗୀ ରହିଲେ, ରାଜାମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ।