ଉନ୍ମୂଲାନଥ ତାନ୍ଵୃକ୍ଷାନ୍କୃତ୍ଵା ଵାଯୁରଶୋଷଯତ୍ । ତାନଗ୍ନିରଦହଦ୍ଘୋରସ୍ତତ୍ରାଭୂଦ୍ଦ୍ରୁମସଂକ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୫.
ତାପରେ ବାୟୁ ଗଛମାନେ ଉପ୍ରା ଦେଲା, ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ସେମାନେ ଜଳାଇଦେଲା, ଏହିପରି ଗଛମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଦ୍ରୁମକ୍ଷଯମଥୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କିଞ୍ଚିଚ୍ଛିଷ୍ଟେଷୁ ଶାଖିଷୁ । ଉପଗମ୍ଯାବ୍ରଵୀଦେତାନ୍ରାଜା ସୋମଃ ପ୍ରଜାପତୀନ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଗଛମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବା ଦେଖି, କିଛି ଶାଖା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥିବାବେଳେ, ରାଜା ସୋମ, ପ୍ରଜାପତି, ପ୍ରଚେତସମାନଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ।
କୋପଂ ଯଚ୍ଛତ ରାଜାନଃ ଶୃଣୁଧ୍ଵଞ୍ଚ ଵଚୋ ମମ । ସନ୍ଧାନଂ ଵଃ କରିଷ୍ଯାମି ସହ କ୍ଷିତିରୁହୈରହମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ମହାରାଜମାନେ, ଆପଣମାନେ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ । ମୁଁ ଆପଣମାନେ ଓ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମିଳନ କରିବି ।
ରତ୍ନଭୂତା ଚ କନ୍ଯେଯଂ ଵାର୍କ୍ଷେଯୀ ଵରଵର୍ଣିନୀ । ଭଵିଷ୍ଯଜ୍ଜାନତା ପୂର୍ଵଂ ମଯା ଗୋଭିର୍ଵିଵର୍ଧିତା ॥ ୧,୧୫.
ଏହି କନ୍ୟା, ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ସ୍ୱରୂପା ଏବଂ ଅତି ଶୋଭାମୟୀ । ମୁଁ ଗୋମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ଜଣା ଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଲାଳନା କରିଥିଲି ।
ମାରିଷା ନାମ ନାମ୍ନୈଷା ଵୃକ୍ଷାଣାମିତି ନିର୍ମିତା । ଭାର୍ଯା ଵୋଽସ୍ତୁ ମହାଭାଗା ଧ୍ରୁଵଂ ଵଂଶଵିଵର୍ଧିନୀ ॥ ୧,୧୫.
ଏହାର ନାମ ମାରିଷା, ଗଛମାନଙ୍କୁ ନେଇ ତିଆରି ହୋଇଛି । ଏହି ମହାଭାଗିନୀ ଆପଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଉନ୍ତୁ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କ ବଂଶକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବେ ।
ଯୁଷ୍ମାକଂ ତେଜ ସୋର୍ଧେନ ମମ ଚାର୍ଧେନ ତେଜସଃ । ଅସ୍ଯାମୁତ୍ପତ୍ସ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଦକ୍ଷୋନାମ ପ୍ରଜାପତିଃ ॥ ୧,୧୫.
ଆପଣମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ମୋ ଶକ୍ତିର ଅର୍ଦ୍ଧ ମିଶି ଏହାରୁ ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବେ, ଯାହାର ନାମ ଦକ୍ଷ, ସେ ପ୍ରଜାପତି ହେବେ ।
ମମ ଚାଂଶେନ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଯୁଷ୍ମତ୍ତେଜୋମଯେନ ଵୈ । ତେଜସାଗ୍ନିସମୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରଜାଃ ସଂଵର୍ଧଯିଷ୍ଯତି ॥ ୧,୧୫.
ମୋର ଅଂଶ ଓ ଆପଣମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଗଠିତ ହୋଇ, ସେ ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜ ଧାରଣ କରିବେ ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବେ ।
କଣ୍ଡୁର୍ନାମ ମୁନିଃ ପୂର୍ଵମାସୀଦ୍ଵେଦଵିଦାଂ ଵରଃ । ମୁରମ୍ଯେ ଗୋମତୀତୀରେ ମ ତେପେ ପରମଂ ତପଃ ॥ ୧,୧୫.
ପୂର୍ବରୁ ଏକ ମୁନି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ କଣ୍ଡୁ, ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ । ସେ ଗୋମତୀ ନଦୀର ସୁନ୍ଦର ତୀରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ।
ତତ୍କ୍ଷୋଭାଯ ସୁରେନ୍ଦ୍ରେଣ ପ୍ରମ୍ଲୋଚାଖ୍ଯା ଵରାପ୍ସରାଃ । ପ୍ରଯୁକ୍ତା କ୍ଷୋଭଯାମାସ ତମୃଷିଂ ସା ଶୁଚିସ୍ମିତା ॥ ୧,୧୫.
ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଶୁଭ ହସ ଥିବା ଅପସରା ପ୍ରମ୍ଲୋଚାକୁ ପଠାଇଲେ । ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କରିବାରେ ଲାଗିଲେ ।
କ୍ଷୋଭିତଃ ସ ତଯା ସାର୍ଧଂ ଵର୍ଷାଣାମଧିକଂ ଶତମ୍ । ଅତିଷ୍ଠନ୍ମନ୍ଦରଦ୍ରୋଣ୍ଯାଂ ଵିଷଯାସକ୍ତମାନସଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ଅପସରା ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନିତ ହୋଇ, ମୁନି ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଉପତ୍ୟକାରେ ଏକ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିଲେ, ମନ ଭୋଗରେ ଲଗି ରହିଲା ।
ତଂ ସା ପ୍ରାହ ମହାଭାଗ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଦିଵମ୍ । ପ୍ରସାଦସୁମୁଖୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନନୁଜ୍ଞାଂ ଦାତୁମର୍ହସି ॥ ୧,୧୫.
ସେ ମହାଭାଗିନୀ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି । ଦୟାଳୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ ।'
ତଯୈଵମୁକ୍ତଃ ସ ମୁନିସ୍ତସ୍ଯାମାସକ୍ତମାନସଃ । ଦିନାନି କତିଚିଦ୍ଭଦ୍ରେ ସ୍ଥୀଯତାମିତ୍ଯଭାଷତ ॥ ୧,୧୫.
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, 'ଭଦ୍ରେ, କିଛି ଦିନ ଅଧିକ ରୁହନ୍ତୁ' ବୋଲି କହିଲେ ।
ଏଵମୁକ୍ତା ତତସ୍ତେନ ସାଗ୍ରଂ ଵର୍ଷଶତଂ ପୁନଃ । ବୁଭୁଜେ ଵିଷଯାଂସ୍ତନ୍ଵୀ ତେନ ସାକଂ ମହାତ୍ମନା ॥ ୧,୧୫.
ଏଭଳି କଥା ପରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ମୁନିଙ୍କ ସହିତ ଆଉ ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଭୋଗରେ ଲଗି ରହିଲେ ।
ଅନୁଜ୍ଞାଂ ଦେହି ଭଗଵନ୍ ଵ୍ରଜାମି ତ୍ରିଦଶାଲଯମ୍ । ଉକ୍ତସ୍ତଥେତି ସ ପୁନଃ ସ୍ଥୀଯତାମିତ୍ଯଭାଷତ ॥ ୧,୧୫.
ସେ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।' ମୁନି କହିଲେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି', ତଥାପି 'କିଛି ଦିନ ଅଧିକ ରୁହନ୍ତୁ' ବୋଲି ଆଉ କହିଲେ ।
ପୁନର୍ଗତେ ଵର୍ଷଶତେ ସାଧିକ ସା ଶୁଭାନନା । ଯାମୀତ୍ଯାହ ଦିଵଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପ୍ରଣଯସ୍ମିତଶୋଭନମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଆଉ ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଗଲା ପରେ, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା ନାରୀ ପ୍ରେମ ହସ ସହିତ କହିଲେ, 'ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।'
ଉକ୍ତସ୍ତଯୈଵଂ ସ ମୁନିରୁପଗୁହ୍ଯାଯତେ କ୍ଷଣାମ୍ । ଇହାସ୍ଯତାଂ କ୍ଷଣଂ ସୁଭୁ ଚିରକାଲଂ ଗମିଷ୍ଯସି ॥ ୧,୧୫.
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଏକ କ୍ଷଣ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, 'ସୁନ୍ଦରୀ, ଏଠାରେ ଏକ କ୍ଷଣ ରୁହନ୍ତୁ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଚାଲିଯିବେ' ବୋଲି କହିଲେ ।
ସା କ୍ରୀଡମାନା ସୁଶ୍ରୋଣୀ ସହ ତେନର୍ଷିଣା ପୁନଃ । ଶତଦ୍ଵଯଂ କିଞ୍ଚିଦୂନଂ ଵର୍ଷଣାମନ୍ଵତିଷ୍ଠତ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ସୁନ୍ଦର ନାରୀ ମୁନିଙ୍କ ସହିତ ଖେଳ କରି, ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିଲେ ।
ଗମନାଯ ମହାଭାଗ ଦେଵରାଜନିଵେଶନମ୍ । ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତଯା ତନ୍ଵ୍ଯା ସ୍ଥୀଯତାମିତ୍ଯଭାଷତ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ଦେବରାଜଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ, ତେବେ ମୁନି, ସୁନ୍ଦରୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ଥାନ କଥା ଶୁଣି, 'କିଛି ଦିନ ଅଧିକ ରୁହନ୍ତୁ' ବୋଲି କହିଲେ ।
ତସ୍ଯ ଶାପଭଯାଦ୍ଭୀତା ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯେନ ଚ ଦକ୍ଷିଣା । ପ୍ରୋକ୍ତା ପ୍ରଣଯଭଙ୍ଗର୍ତିଵେଦିନୀ ନ ଜହୌ ମୁନିମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ମୁନିଙ୍କ ଶାପ ଭୟରେ ଏବଂ ଦୟାରୁ, ସେ ମୃଦୁ ନାରୀ ବିଚ୍ଛେଦ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଜାଣି, ମୁନିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇନାହିଁ ।
ତଯା ଚ ରମତସ୍ତସ୍ଯ ପରମର୍ଷେରହର୍ନିଶମ୍ । ନଵଂନଵମଭୂତ୍ପ୍ରମ ମନ୍ମଥାଵିଷ୍ଟଚେତସଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ମହାର୍ଷି ଦିନ ରାତି ତାଙ୍କ ସହିତ ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ମନ ମନମଥରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ ।
ଏକଦା ତୁ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ନିଶ୍ଚକ୍ରାମୋଟଜାନ୍ମୁନିଃ । ନିଷ୍କ୍ରାମନ୍ତଂ ଚ କୁତ୍ରେତି ଗମ୍ଯତେ ପ୍ରାହ ସା ଶୁଭା ॥ ୧,୧୫.
ଏକଦିନ ମୁନି ତିବ୍ର ଦ୍ରୁତତାରେ ତାଙ୍କର ଉଟା ଛାଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରୁ ବାହାରୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ଶୁଭା ନାରୀ ପଚାରିଲେ, 'କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ତଯା ପ୍ରାହ ପରିଵୃତ୍ତମହଃ ଶୁଭେ । ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସ୍ତିଂ କରିଷ୍ଯାମି କ୍ରିଯାଲୋପୋନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍ ॥ ୧,୧୫.
ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ପଚାରିବା ପରେ, ସେ ମୁନି କହିଲେ, 'ଏ ଶୁଭେ, ଦିନ ଘୁଞ୍ଚିଗଲା। ମୁଁ ସାଂଧ୍ୟା ପୂଜା କରିବି, ନହେଲେ ମୋ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ହେବ।'
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ଯ ସୁଦଦୀ ତଂ ସା ପ୍ରାହ ମହାମୁନିମ୍ । କିମଦ୍ଯ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ପରିଵୃତ୍ତମହସ୍ତଵ ॥ ୧,୧୫.
ତାପରେ, ସେ ମଧୁର ହସି ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ମୁନି, ଆଜି ତୁମର ଦିନ ଏତେ ଶୀଘ୍ର ଘୁଞ୍ଚିଗଲା କି?'
ବହୂନାଂ ଵିପ୍ର ଵର୍ଷାଣାଂ ପରିଵୃତ୍ତମ ହସ୍ତଵ । ଗତମେତନ୍ନ କୁରୁତେ ଵିସ୍ମଯଂ କସ୍ଯ କଥ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ତୁମର ଦିନ ଏଭଳି ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି। ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—ଏହା କାହା ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବ, କହ।
ମୁନିରୁଵାଚ ପ୍ରାତସ୍ତ୍ଵମାଗତା ଭଦ୍ରେ ନଦୀତୀରମିଦଂ ଶୁଭମ୍ । ମଯା ଦୃଷ୍ଟାସି ତନ୍ଵଙ୍ଗି ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସି ମମାଶ୍ରମମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ମୁନି କହିଲେ: 'ଏ ଶୁଭା, ତୁମେ ପ୍ରଭାତବେଳେ ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀତୀରକୁ ଆସିଥିଲ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଥିଲି, ତୁମେ ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲ।'
ଇଯଂ ଚ ଵର୍ତତେ ସନ୍ଧ୍ଯା ପରିଣାମମହର୍ଗତମ୍ । ଉପହାସଃ କିମର୍ଥୋଯଂ ସଦ୍ଭାଵଃ କଥ୍ଯତାଂ ମମ ॥ ୧,୧୫.
ଏବେ ସାଂଧ୍ୟା ହୋଇଯାଇଛି, ଦିନ ଶେଷ ହୋଇଗଲା। ଯଦି ତୁମର ମନ ନିଷ୍କଳୁଷ, ତେବେ ଏହି ମଜା କାହିଁକି କରୁଛ, ମୋତେ କହ।
ପ୍ରମ୍ଲୋଚୋଵାଚ ପ୍ରତ୍ଯୂଷସ୍ଯାଗତା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସତ୍ଯମେତନ୍ନ ତନ୍ମୃଷା । ନନ୍ଵସ୍ଯ ତସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ଗତାନ୍ଯବ୍ଦଶତାନି ତେ ॥ ୧,୧୫.
ପ୍ରମ୍ଲୋଚା କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ପ୍ରଭାତବେଳେ ଆସିଥିଲି—ଏହା ସତ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ସମୟରେ ଶତ-ଶତ ବର୍ଷ କଟିଯାଇଛି।'
ସୋମ ଉଵାଚ ତତଃ ସ ସାଧ୍ଵସୋ ଵିପ୍ରସ୍ତାଂ ପପ୍ରଚ୍ଛାଯତେକ୍ଷଣାମ୍ । କଥ୍ଯତାଂ ଭୀରୁ କଃ କାଲସ୍ତ୍ଵଯା ମେ ରମତଃ ସହ ॥ ୧,୧୫.
ସୋମ କହିଲେ: ଏହା ଶୁଣି, ଭୟଭିତ ମୁନି ତାହାଙ୍କ ଅଳକା ନୟନ ଥିବା ତାକୁ ପଚାରିଲେ, 'ଭୟଭୀତେ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ରହିବା ସମୟରେ କେତେ ସମୟ କଟିଗଲା, ମୋତେ କହ।'
ପ୍ରମ୍ଲୋଚୋଵାଚ ସପ୍ତୋତ୍ତରାମ୍ଯତୀତାନି ନଵଵର୍ଷଶତାନି ତେ । ମାସାଶ୍ଚ ଷଟ୍ତଥୈଵାନ୍ଯତ୍ସମତୀତଂ ଦିନତ୍ରଯମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ପ୍ରମ୍ଲୋଚା କହିଲେ: 'ତୁମ ପାଇଁ ସାତ ଶ ନଅ ବର୍ଷ ଓ ଛଅ ମାସ, ଏହା ସହିତ ଅଧିକ ତିନି ଦିନ ଅତିତ ହୋଇଯାଇଛି।'
ଋଷିରୁଵାଚ ସତ୍ଯଂ ଭୀରୁ ଵଦସ୍ଯେତତ୍ପରିହାସୋଽଥଵା ଶୁଭେ । ଦିନମେକମହଂ ମନ୍ଯେତ୍ଵଯା ସାର୍ଧମିହାସିତମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଋଷି କହିଲେ: 'ଭୟଭୀତେ, ସତ୍ୟ କହ, ଏହା କି ମଜା ନା କି ଏହିପରି ଘଟିଛି, ଶୁଭେ? ମୁଁ ଭାବିଥିଲି ତୁମ ସହିତ ଏଠାରେ କେବଳ ଏକ ଦିନ ଅତିତ ହୋଇଛି।'