ସମସ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯସର୍ଗସ୍ଯ ଯଃ ସଦା ସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍ । ତସ୍ମୈ ଶବ୍ଦାଦିରୂପାଯ ନମଃ କୃଷ୍ଣାଯ ଵେଧସେ ॥ ୧,୧୪.
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାହାର ସୃଷ୍ଟିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧାର, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ସେହି କୃଷ୍ଣ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଗୃହ୍ଣାତି ଵିଷଯାନ୍ନିତ୍ଯମିନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମାକ୍ଷରାକ୍ଷରଃ । ଯସ୍ତସ୍ମୈ ଜ୍ଞାନମୂଲାଯ ନତାସ୍ମ ହରିମେଧସେ ॥ ୧,୧୪.
ଯିଏ ଅକ୍ଷୟ ଓ କ୍ଷୟଶୀଳ ଭାବରେ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟଗୁଡିକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ସେହି ହରି, ଜଗତର ଆଦିକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।
ଗୃହୀତାନିନ୍ଦ୍ରିଯୈରର୍ଥାନାତ୍ମନେ ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଅନ୍ତଃକରଣରୂପାଯ ତସ୍ମୈ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ ॥ ୧,୧୪.
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କୃତ ବିଷୟମାନେକୁ ଆତ୍ମା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯିଏ ଅନ୍ତଃକରଣର ରୂପ, ସେହି ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମାକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।
ଯସ୍ମିନ୍ନନନ୍ତେ ସକଲଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଯସ୍ମାତ୍ତଥୋଦ୍ଗତମ୍ । ଲଯସ୍ଥାନଂ ଚ ଯସ୍ତସ୍ମୈ ନମଃ ପ୍ରକୃତିଧର୍ମିଣେ ॥ ୧,୧୪.
ଯାହାଙ୍କ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବସିଛି, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତର ଲୟ ହୁଏ, ସେହି ପ୍ରକୃତି ସ୍ୱଭାବକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।
ଶୁଦ୍ଧଃ ସଂଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଗୁଣଵାନିଵ ଯୋଽଗୁଣଃ । ତମାତ୍ମରୂପିଣଂ ଦେଵ ନତାସ୍ମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍ ॥ ୧,୧୪.
ଯିଏ ସଫଳ ଓ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ଗୁଣହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଗୁଣବତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଆତ୍ମାର ଆକାର ଦେବତା, ସେହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।
ଅଵିକାରମଜଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଯନ୍ନିରଜନମ୍ । ନତାଃସ୍ମତତ୍ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଯତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ ॥ ୧,୧୪.
ଯିଏ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ, ଅଜନ୍ମା, ସଫଳ, ଗୁଣହୀନ ଓ ଦୋଷହୀନ, ସେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ, ତାହା ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।
ଅଦୀର୍ଘହ୍ରସ୍ଵମସ୍ଥୂଲଣ୍ଵନମଶ୍ଯାମଲୋହିତମ୍ । ଅସ୍ନେହଚ୍ଛାଯମତନୁମସକ୍ତମଶରୀରୀଣମ୍ ॥ ୧,୧୪.
ସେ ନ ଲମ୍ବା, ନ ଛୋଟ, ନ ଦାଢ଼ି, ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନ କଳା, ନ ଲାଲ, ନ ସ୍ନେହ, ନ ଛାୟା, ନ ଦେହ, ନ ଆସକ୍ତି, ନ ଆକାର; ସେ ଦେହହୀନ।
ଅନାକାଶମସଂସ୍ପର୍ଶମଗନ୍ଧମରସଂ ଚ ଯତ୍ । ଅଚକ୍ଷୁଶ୍ରୋତ୍ରମଚଲମଵାକ୍ପାଣିମମାନିସମ୍ ॥ ୧,୧୪.
ସେ ଆକାଶ ନାହିଁ, ସଂସ୍ପର୍ଶ ନାହିଁ, ଗନ୍ଧ ଓ ରସ ନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ ଓ କାନ ନାହିଁ, ନ ଚଳିତ, ନ କଥା, ନ ହାତ, ନ ଅହଂକାର।
ଅନାମଗୋମତ୍ରସୁଖମତେଜସ୍କମହେତୁକମ୍ । ଅଭଯଂ ଭ୍ରାନ୍ତିରହିତମ ନିଦ୍ରମଜରାମରମ୍ ॥ ୧,୧୪.
ସେ ନାମ ନାହିଁ, ମାପ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ତେଜ ନାହିଁ, କାରଣ ନାହିଁ, ନିର୍ଭୟ, ଭ୍ରମ ନାହିଁ, ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ବୃଦ୍ଧି ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ।
ଅରଜୋଶବ୍ଦମମୃତମପ୍ଲୁତଂ ଯଦସଂଵୃତମ୍ । ପୂର୍ଵାପରେଣ ଵୈ ଯସ୍ମିସ୍ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍ ॥ ୧,୧୪.
ସେ ରଜ ନାହିଁ, ଶବ୍ଦ ନାହିଁ, ଅମୃତ, ଅଚଳ, ଅଢ଼ାକ, ସେ ଆଗରୁ ଓ ପରେ ଅଛି, ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ।
ପରମେଶତ୍ଵଗୁଣଵତ୍ସର୍ଵଭୂତମସଂଶଯମ୍ । ନତାସ୍ମ ତତ୍ପଦଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଜିହ୍ଵାଦୃଗ୍ଗୋଚରଂ ନ ଯତ୍ ॥ ୧,୧୪.
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସନ ଗୁଣ ଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ବ୍ୟାପି, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପଦକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଯାହା ଜିଭା ଓ ଚକ୍ଷୁରେ ପହଞ୍ଚିବା ଯାଯିନାହିଁ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଏଵଂ ପ୍ରଚେତସୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ସ୍ତୁଵନ୍ତସ୍ତତ୍ସମାଧଯଃ । ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତପଶ୍ଚେରୁର୍ମହାର୍ଣଵେ ॥ ୧,୧୪.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଏଭଳି ଧ୍ୟାନରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ପ୍ରଚେତସମାନେ ବଡ଼ ସାଗରରେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାଂସ୍ତେଷାମନ୍ତର୍ଜଲେ ହରିଃ । ଦଦୌ ଦର୍ଶନମୁନ୍ନିଦ୍ରନୀଲୋତ୍ପଲଦଲଚ୍ଛଵିଃ ॥ ୧,୧୪.
ତାପରେ, ଭଗବାନ ହରି ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଭିତରେ ଖୁସି ହୋଇ ଦେଖାଦେଲେ, ତାଙ୍କର ରଙ୍ଗ ନବଫୁଟି ନୀଳ ପଦ୍ମର ପତ୍ର ପରି।
ପତତ୍ରିରାଜମାରୂଢମଵଲୋକ୍ଯ ପ୍ରଚେତସଃ । ପ୍ରଣିପେତୁଃ ଶିରୋଭିସ୍ତଂ ଭକ୍ତିଭାରାଵନାମିତୈଃ ॥ ୧,୧୪.
ପତଙ୍ଗ ରାଜା ଉପରେ ବସିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରଚେତସମାନେ ଭକ୍ତିର ଭାରରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ତତସ୍ତାନାହ ଭଗଵାନ୍ଵ୍ରଯତାମୀପ୍ସତୋ ଵରଃ । ପ୍ରସାଦସୁମୁଖୋହଂ ଵୋ ଵରଦଃ ସମୁପସ୍ଥିତଃ ॥ ୧,୧୪.
ତାପରେ ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତମେ ଯେଉଁ ଦାନ ଚାହୁଁଛ, ଚୟନ କର; ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦାନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।'
ତତସ୍ତମୂଚୁର୍ଵରଦଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ପ୍ରଚେତସଃ । ଯଥା ପିତ୍ରା ସମାଦିଷ୍ଟଂ ପ୍ରଜାନାଂ ଵୃଦ୍ଧିକାରଣମ୍ ॥ ୧,୧୪.
ତାପରେ ପ୍ରଚେତସମାନେ ଦାନଦାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, 'ଯେପରି ଆମ ପିତା ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ହେବା ପାଇଁ ଯାହା ଦରକାର, ତାହା ଦିଅ।'
ସ ଚାପି ଦେଵସ୍ତଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଯଥଭିଲଷିତଂ ଵରମ୍ । ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଜଗାମାଶୁ ତେ ଚ ନିଶ୍ଚକ୍ରମୁର୍ଜଲାତ୍ ॥ ୧,୧୪.
ଏବଂ ଦେବତା ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ଦେଇ, ସତ୍ୱରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ପ୍ରଚେତସମାନେ ଜଳରୁ ବାହାରିଲେ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ତପଶ୍ଚରତ୍ସୁ ପୃଥିଵୀଂ ପ୍ରଚେତଃସୁ ମହୀରୁହାଃ । ଅରକ୍ଷ୍ଯମାଣାମାଵଵ୍ରୁର୍ବଭୂଵାଥ ପ୍ରଜାକ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୫.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ପ୍ରଚେତସମାନେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ପୃଥିବୀର ଗଛମାନେ ଅରକ୍ଷିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ହ୍ରାସ ହେଲା।
ନାଶକନ୍ମରୁତୋ ଵାତୁଂ ଵୃତଂ ଖମଭଵଦ୍ଦ୍ରୁମୈଃ । ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ନ ଶକୁଶ୍ଚେଷ୍ଟିତୁଂ ପ୍ରଜାଃ ॥ ୧,୧୫.
ବାୟୁ ହୁଅନାହିଁ, ଆକାଶ ଗଛରେ ଆବୃତ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପ୍ରାଣୀମାନେ କିଛି କରିପାରିଲେନାହିଁ।
ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଲନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତାଃ ସର୍ଵେ କ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ପ୍ରଚେତସଃ । ମୁଖେଭ୍ଯୋ ଵାଯୁମଗ୍ନିଂ ଚ ତେଽସୃଜନ୍ ଜାତମନ୍ଯଵଃ ॥ ୧,୧୫.
ଏହା ଦେଖି, ପ୍ରଚେତସମାନେ ଜଳରୁ ବାହାରିଲେ, ସମସ୍ତେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ବାହାରିଲା।
ଉନ୍ମୂଲାନଥ ତାନ୍ଵୃକ୍ଷାନ୍କୃତ୍ଵା ଵାଯୁରଶୋଷଯତ୍ । ତାନଗ୍ନିରଦହଦ୍ଘୋରସ୍ତତ୍ରାଭୂଦ୍ଦ୍ରୁମସଂକ୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୫.
ତାପରେ ବାୟୁ ଗଛମାନେ ଉପ୍ରା ଦେଲା, ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ସେମାନେ ଜଳାଇଦେଲା, ଏହିପରି ଗଛମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଦ୍ରୁମକ୍ଷଯମଥୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କିଞ୍ଚିଚ୍ଛିଷ୍ଟେଷୁ ଶାଖିଷୁ । ଉପଗମ୍ଯାବ୍ରଵୀଦେତାନ୍ରାଜା ସୋମଃ ପ୍ରଜାପତୀନ୍ ॥ ୧,୧୫.
ଗଛମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବା ଦେଖି, କିଛି ଶାଖା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥିବାବେଳେ, ରାଜା ସୋମ, ପ୍ରଜାପତି, ପ୍ରଚେତସମାନଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ।
କୋପଂ ଯଚ୍ଛତ ରାଜାନଃ ଶୃଣୁଧ୍ଵଞ୍ଚ ଵଚୋ ମମ । ସନ୍ଧାନଂ ଵଃ କରିଷ୍ଯାମି ସହ କ୍ଷିତିରୁହୈରହମ୍ ॥ ୧,୧୫.
ମହାରାଜମାନେ, ଆପଣମାନେ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ । ମୁଁ ଆପଣମାନେ ଓ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମିଳନ କରିବି ।
ରତ୍ନଭୂତା ଚ କନ୍ଯେଯଂ ଵାର୍କ୍ଷେଯୀ ଵରଵର୍ଣିନୀ । ଭଵିଷ୍ଯଜ୍ଜାନତା ପୂର୍ଵଂ ମଯା ଗୋଭିର୍ଵିଵର୍ଧିତା ॥ ୧,୧୫.
ଏହି କନ୍ୟା, ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ସ୍ୱରୂପା ଏବଂ ଅତି ଶୋଭାମୟୀ । ମୁଁ ଗୋମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ଜଣା ଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଲାଳନା କରିଥିଲି ।
ମାରିଷା ନାମ ନାମ୍ନୈଷା ଵୃକ୍ଷାଣାମିତି ନିର୍ମିତା । ଭାର୍ଯା ଵୋଽସ୍ତୁ ମହାଭାଗା ଧ୍ରୁଵଂ ଵଂଶଵିଵର୍ଧିନୀ ॥ ୧,୧୫.
ଏହାର ନାମ ମାରିଷା, ଗଛମାନଙ୍କୁ ନେଇ ତିଆରି ହୋଇଛି । ଏହି ମହାଭାଗିନୀ ଆପଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଉନ୍ତୁ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କ ବଂଶକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବେ ।
ଯୁଷ୍ମାକଂ ତେଜ ସୋର୍ଧେନ ମମ ଚାର୍ଧେନ ତେଜସଃ । ଅସ୍ଯାମୁତ୍ପତ୍ସ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଦକ୍ଷୋନାମ ପ୍ରଜାପତିଃ ॥ ୧,୧୫.
ଆପଣମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ମୋ ଶକ୍ତିର ଅର୍ଦ୍ଧ ମିଶି ଏହାରୁ ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବେ, ଯାହାର ନାମ ଦକ୍ଷ, ସେ ପ୍ରଜାପତି ହେବେ ।
ମମ ଚାଂଶେନ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଯୁଷ୍ମତ୍ତେଜୋମଯେନ ଵୈ । ତେଜସାଗ୍ନିସମୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରଜାଃ ସଂଵର୍ଧଯିଷ୍ଯତି ॥ ୧,୧୫.
ମୋର ଅଂଶ ଓ ଆପଣମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଗଠିତ ହୋଇ, ସେ ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜ ଧାରଣ କରିବେ ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବେ ।
କଣ୍ଡୁର୍ନାମ ମୁନିଃ ପୂର୍ଵମାସୀଦ୍ଵେଦଵିଦାଂ ଵରଃ । ମୁରମ୍ଯେ ଗୋମତୀତୀରେ ମ ତେପେ ପରମଂ ତପଃ ॥ ୧,୧୫.
ପୂର୍ବରୁ ଏକ ମୁନି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ କଣ୍ଡୁ, ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ । ସେ ଗୋମତୀ ନଦୀର ସୁନ୍ଦର ତୀରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ।
ତତ୍କ୍ଷୋଭାଯ ସୁରେନ୍ଦ୍ରେଣ ପ୍ରମ୍ଲୋଚାଖ୍ଯା ଵରାପ୍ସରାଃ । ପ୍ରଯୁକ୍ତା କ୍ଷୋଭଯାମାସ ତମୃଷିଂ ସା ଶୁଚିସ୍ମିତା ॥ ୧,୧୫.
ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଶୁଭ ହସ ଥିବା ଅପସରା ପ୍ରମ୍ଲୋଚାକୁ ପଠାଇଲେ । ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କରିବାରେ ଲାଗିଲେ ।
କ୍ଷୋଭିତଃ ସ ତଯା ସାର୍ଧଂ ଵର୍ଷାଣାମଧିକଂ ଶତମ୍ । ଅତିଷ୍ଠନ୍ମନ୍ଦରଦ୍ରୋଣ୍ଯାଂ ଵିଷଯାସକ୍ତମାନସଃ ॥ ୧,୧୫.
ସେ ଅପସରା ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନିତ ହୋଇ, ମୁନି ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଉପତ୍ୟକାରେ ଏକ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିଲେ, ମନ ଭୋଗରେ ଲଗି ରହିଲା ।