ତୈଃ ଷଡ୍ଭିରଯନଂ ଵର୍ଷ ଦ୍ଵେଽଯନେଂ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ଅଯନଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ରାତ୍ରିର୍ଦେଵାନାମୁତ୍ତରଂ ଦିନମ୍
ଏପରି ଛଅ ମାସ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଅୟନ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ; ଦକ୍ଷିଣ ଅୟନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ଓ ଉତ୍ତର ଅୟନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ।
ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରୈସ୍ତୁ କୃତତ୍ରେତଦିସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ଚତୁର୍ଯୁଗଂ ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତଦ୍ଵିଭାଗଂ ନିବୋଧ ମେ
ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଚାରି ଯୁଗର ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗର ବିଭାଗ ମୋଠୁ ଜାଣ।
ଚତ୍ଵାରି ତ୍ରୀଣି ଦ୍ଵୈ ଚୈକଂ କୃତାଦିଷୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଦିଵ୍ଯାବ୍ଦାନାଂ ସହସ୍ତ୍ରାଣି ଯୁଗେଷ୍ଵାହୁଃ ପୁରାଵିଦଃ
କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ ଓ ଏକ — କ୍ରିତ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ଏହି ଅନୁସାର; ପୁରାତନ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହି ସଂଖ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷର ହଜାର ଭାବରେ କୁହନ୍ତି।
ତତ୍ପ୍ରମାଣୈଃ ଶତୈଃ ସନ୍ଧ୍ଯା ପୂର୍ଵା ତତ୍ରାଭିଧୀଯତେ । ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଯୁଗସ୍ଯାନନ୍ତରୋ ହି ସଃ
ଏହି ମାପର ଶତ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟା ବର୍ଣ୍ନିତ ହୁଏ; ଯୁଗ ଶେଷରେ ଥିବା ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମାନ ମାପର।
ସନ୍ଧ୍ଯାସଧ୍ଯାଂଶଯୋରନ୍ତର୍ଯଃ କାଲୋ ମୁନିସତ୍ତମ । ଯୁଗାଖ୍ଯଃ ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ କୃତତ୍ରେତାଦିସଂଜ୍ଞିତଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳକୁ 'ଯୁଗ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ।
କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାରରଶ୍ଚ କଲିଶ୍ଚୈଵ ଚତୁର୍ଯୁଗମ୍ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତସ୍ତହସ୍ତ୍ର ଚ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସଂ ମୁନେ
କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି — ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଘୋଷିତ; ଏପରି ହଜାର ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ହୁଏ, ମୁନି।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମନଵସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦଶ । ଭଵନ୍ତି ପରିମାଣଂ ଚ ତେଷାଂ କାଲକୃତଂ ଶ୍ରୃଣୁ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚଉଦ ମନୁ ଥାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ସମୟର ମାପ କେମିତି ହୁଏ, ଶୁଣ।
ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସୁରାଃ ଶକ୍ରୋ ମନୁସ୍ତତ୍ସୂନଵୋ ନୃପାଃ । ଏକକାଲେ ହି ସୃଜ୍ଯନ୍ତେ ସଂହ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍
ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରାଜାମାନେ — ସମସ୍ତେ ଏକ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶ ହୁଅନ୍ତି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି।
ଚତୁର୍ଯଗୁଣାଂ ସଂଖ୍ଯାତା ସାଧିକା ହ୍ରୋକାସପ୍ତତିଃ । ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ମନୋଃ କାଲଃ ସୁରାଦୀନାଂ ଚ ସତ୍ତମ
ଏକାଉନସଠ ଓ ଥୋଡ଼ା ଅଧିକ, ଚାରି ଗୁଣା କରିଲେ 'ମନ୍ବନ୍ତର' ନାମର ସମୟ ହୁଏ, ମନୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ସମୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଷ୍ଟୌ ଶତ ସହସ୍ତ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯଯାଂ ସଂଖ୍ଯଯା ସ୍ମୃତମ୍ । ଦ୍ଵିପତ୍ରଚାଶତ୍ତଥାନ୍ଯାନି ସହସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଧିକାନି ତୁ
ଏକ ଦିବ୍ୟ ମାପରେ ଅଠ ଶତ ହଜାର ଏବଂ ସତରି ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହା ଦୁଇ ଗୁଣା ଓ ଅଧିକ ହଜାର ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣାଃ ସଂଖ୍ଯାତାଃ ସଂଖ୍ଯାଯା ଦ୍ଵିଜ । ସପ୍ତଷଷ୍ଟିସ୍ତଥାନ୍ଯାନି ନିଯୁତାନି ମହାମୁନେ
ତିରିଶ କୋଟି ସଂଖ୍ୟାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣାଯାଏ, ଦ୍ୱିଜ; ଏବଂ ସତଷଠି ନିୟୁତ ଅନ୍ୟ ଅଛି, ମହାମୁନି।
ଵିଂଶତିସ୍ତୁ ସହ୍ସ୍ତ୍ରାଣି କାଲୋଽଯମଧିକଂ ଵିନା । ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଡ୍ଖଯେଯଂ ମାନୁଷୈର୍ଵତ୍ସରୈର୍ଦ୍ଵିଜ
ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ, କେବଳ ବିଶ ହଜାର ଅଛି; ଏହା ମନ୍ବନ୍ତରର ମାନବ ବର୍ଷର ଗଣନା, ଦ୍ୱିଜ।
ଚତୁର୍ଦଶଗୁଣୋ ହ୍ଯୋଷ କାଲୋ ବ୍ରାହ୍ମମହଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମୋ ନୈମିତ୍ତିକୋ ନାମ ତସ୍ଯାନ୍ତେ ପ୍ରତିସତ୍ର୍ଚରଃ
ଏହି ସମୟର ଚଉଦ ଗୁଣା ହେଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଏହାର ଶେଷରେ 'ନୈମିତ୍ତିକ' ପ୍ରଳୟ ଆସେ।
ତଦା ହୀ ଦହ୍ରାତେ ସର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଭୂର୍ଭୁଵାଦିକମ୍ । ଜନଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ତାପାର୍ଥା ମହର୍ଲୋକନିଵାସିନଃ
ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ — ଭୂ, ଭୁଵ, ଆଦି — ବିଲିନ ହୁଏ; ମହର୍ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ତାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଜନଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି।
ଏକାର୍ଣଵେ ତୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମ ନାରାଯଣାତ୍ମକଃ । ଭୋଗିଶଯ୍ଯାଂ ଗତଃ ଶେତେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଗ୍ରାସବୃଂହିତଃ
ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସାଗର ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଯିଏ ନାରାୟଣ ତତ୍ତ୍ୱର, ସେ ଭୋଗିଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତିନି ଲୋକର ଏକତାରେ ବଡ଼ ହୋଇ।
ଜନସ୍ଥୈର୍ଯୋଗିଭିର୍ଦେଵାଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯମାନୋଽବ୍ଜସମ୍ଭଵଃ । ତତ୍ପ୍ରମାଣାଂ ହି ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ତଦନ୍ତେ ସୃଜତେ ପୁନଃ
ଜନଲୋକର ଦେବତା ଓ ଯୋଗୀମାନେ ପଦ୍ମଜନ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ସେହି ସମାନ ମାପର ରାତି ଶେଷରେ, ସେ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵର୍ଷମେଵଂ ଵର୍ଷଶତଂ ଚ ଯତ୍ । ଶତଂ ହି ତସ୍ଯ ଵର୍ଷାଣାଂ ପରମାଯୁର୍ମହାତ୍ମନଃ
ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ବର୍ଷ ଯେମିତି ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି, ଏହିପରି ଏକଶଂ ଶତ ବର୍ଷ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଆୟୁ; ଏହି ଶତ ବର୍ଷ ହେଉଛି ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁ।
ଏକମସ୍ଯ ଵ୍ଯତୀତଂ ତୁ ପରାର୍ଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନଘ । ତସ୍ଯାନ୍ତେଽଭୂନ୍ମହାକଲ୍ପଃ ପାଦ୍ଯ ଇତ୍ଯଭିଵିଶ୍ରୁତଃ
ହେ ନିର୍ମଳ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ପରାର୍ଦ୍ଧ ଅତୀତ ହୋଇଛି; ଏହାର ଶେଷରେ ପାଦ୍ୟ ନାମକ ବଡ଼ କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ପରାର୍ଦ୍ଧସ୍ଯ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଵାରାହ ଇତି କଲ୍ପୋଽଯଂ ପ୍ରଥମଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଦ୍ଧ ଚାଲିଛି; ଏହି ପରାର୍ଦ୍ଧର ପ୍ରଥମ କଳ୍ପ 'ବାରାହ କଳ୍ପ' ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ଯଥା ସସର୍ଜ ଦେଵୋଽସୌ ଦେଵର୍ଷିପିତୃଦାନଵାନ୍ । ମନୁଷ୍ଯତିର୍ଯଗ୍ଵୃକ୍ଷାଦୀନ୍ଭୂଵ୍ଯୋମସଲିଲୌକସଃ
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଏହି ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ କିପରି ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଗଛ ଏବଂ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଜଳରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ମୋତେ କହ।
ଯଦ୍ଗୁଣଂ ଯତ୍ସ୍ଵଭାଵଂ ଚ ଯଦ୍ରୂ ପଂ ଚ ଜଗଦ୍ଦ୍ଵିଜ। ସର୍ଗାଦୌ ସୃଷ୍ଟଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଜଗତରେ କେଉଁ ଗୁଣ, ସ୍ବଭାବ ଓ ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ମୈତ୍ରେଯ କଥଯାମ୍ଯେତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ସୁସମାହିତଃ । ଯଥା ସସର୍ଜ ଦେଵୋସୌ ଦେଵାଦୀନଖିଲାନ୍ଵିଭୁଃ
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ: ମୈତ୍ରେୟ, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିବି; ତୁମେ ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ। କିପରି ସେ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ସୃଷ୍ଟିଂ ଚିଂତଯ ତସ୍ତସ୍ଯ କଲ୍ପାଦିଷୁ ଯଥା ପୁରା । ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକଃ ସର୍ଗଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତସ୍ତମୋମଯଃ
କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ବେଳେ, ଅବିବେକ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା ଏକ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକଟ ହେଲା।
ତମୋମୋହୋ ମହାମୋହସ୍ତାମିସ୍ରୋ ହ୍ଯନ୍ଧସଂଜ୍ଞିତଃ । ଅଵିଦ୍ଯା ପଂଚପର୍ଵୈଷା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ମହାତ୍ମନଃ
ଏହି ଅନ୍ଧକାର ହେଉଛି ମୋହ, ବଡ଼ ମୋହ, ତାମିସ୍ର ଓ ଅନ୍ଧସ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।
ପଞ୍ଚଧାଽଵସ୍ଥିତଃ ସର୍ଗୋ ଧ୍ଯାଯତୋ ପ୍ରତିବୋଧଵାନ୍ । ବହିରନ୍ତୋଽପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ସଂଵୃତାତ୍ମା ନଗାତ୍ମକଃ
ସୃଷ୍ଟି ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା, ସେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ବେଳେ ଅବିବେକରେ ଥିଲା; ଏହା ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ଅନ୍ଧକାର, ନିଜ ସ୍ବଭାବରେ ଆବୃତ, ଏବଂ ଗଛ ରୂପରେ ଥିଲା।
ମୁଖ୍ଯା ନଗା ଯତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମୁଖ୍ଯସର୍ଗସ୍ତତସ୍ତ୍ଵଯମ୍ ୭ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽସାଧକଂ ସର୍ଗମମନ୍ଯଦପରଂ ପୁନଃ
ମୁଖ୍ୟ ଗଛଗୁଡିକୁ ମୁଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ଏହିପରି ଏହାକୁ ମୁଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅସଫଳ ଦେଖି, ସେ ପୁନି ଅନ୍ୟ ଏକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତସ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯତଃ ସର୍ଗସ୍ତିର୍ଯକ୍ସ୍ତ୍ରୋତୋଭ୍ଯଵର୍ତ୍ତତ । ଯସ୍ମାତ୍ତିର୍ଯକ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତିସ୍ସ ତିର୍ଯକ୍ସ୍ରୋତାସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ
ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ତିର୍ୟକ୍ ଧାରାର ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ତିର୍ୟକ୍ ଭାବରେ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ' ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ପଶ୍ଵାଦଯସ୍ତେ ଵିଖ୍ଯାତାସ୍ତମଃପ୍ରାଯା ହ୍ଯଵେଦିନଃ । ଉତ୍ପଥଗ୍ରାହିଣଶ୍ଚୈଵ ତେଽଜ୍ଞାନେ ଜ୍ଞାନମାନିନଃ
ଏହି ସମସ୍ତ, ପଶୁ ଆଦି ଥିବା, ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନୀ; ତେବେ ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ ପଥରେ ଚାଲେ, ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଭାବନା କରନ୍ତି।
ଅହଂକୃତା ଅହଂମାନା ଅଷ୍ଟାଵିଂଶଦ୍ଵଧାତ୍ମକାଃ । ଅତଃ ପ୍ରକାଶାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଆଵୃତାଶ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ତେମାନେ ଅହଂକାର ଓ ଅହଂମାନରେ ଚାଲିଥିବା, ଅଠାଇଶ ପ୍ରକାରର; ଏହିପରି, ସମସ୍ତେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପର ଆବୃତ।
ତମପ୍ଯସାଧକଂ ମତ୍ଵା ଧ୍ଯାଯତୋନ୍ଯସ୍ତତୋଽଭଵତ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତାସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋର୍ଧ୍ଵମଵର୍ତ୍ତତ
ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଅସଫଳ ଭାବି, ସେ ଆଉ ଚିନ୍ତନ କଲେ; ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଉପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାକୁ 'ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ' କୁହାଯାଏ।