ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ତତ ଉତ୍ସାରଯାମାସ ଶୈଲାନ୍ ଶତସହସ୍ରଶଃ। ଧନୁଷ୍କୋଟ୍ଯା ପଦା ଵୈନ୍ଯସ୍ତେନ ଶୈଲା ଵିଵର୍ଦ୍ଧିତାଃ
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ — ତାପରେ ବେନ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ପୃଥୁ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ର ଟିପ୍ ଓ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଶହେ ଶହେ ହଜାରେ ହଜାର ପାହାଡ଼କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେହି ପାହାଡ଼ମାନେ ବଡ଼ ହେଲେ।
ନ ହି ପୂର୍ଵଵିସର୍ଗେ ଵୈ ଵିଷମେ ପୃଥିଵୀତଲେ। ପ୍ରଵିଭାଗଃ ପୁରାଣାଂ ଵା ଗ୍ରାମାଣାଂ ଵା ପୁରାଽଭଵତ୍
ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ପୃଥିବୀର ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭୂମିରେ କୌଣସି ଜମିର ବା ଗ୍ରାମର ବିଭାଗ ଥିଲା ନାହିଁ।
ନ ସସ୍ଯାନି ନ ଗୋରକ୍ଷ୍ଯଂ ନ କୃଷିର୍ନ ଵଣିକ୍ପଥଃ। ଵୈନ୍ଯାତ୍ପ୍ରଭୃତି ମୈତ୍ରେଯ ସର୍ଵସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସମ୍ଭଵଃ
କୌଣସି ଧାନ୍ୟ, ଗୋରୁ ଚାଷ, କୃଷି କିମ୍ବା ବ୍ୟବସାୟ ରାସ୍ତା ଥିଲା ନାହିଁ; ଏହି ସବୁ ବେନ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ପୃଥୁ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଯତ୍ରଯତ୍ର ସମଂ ତ୍ଵସ୍ଯ ଭୂମେରାସୀଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ତତ୍ରତତ୍ର ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵା ନିଵାସଂ ସମରୋଚଯତ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀର ଯେଉଁଠି ଭୂମି ସମାନ ଥିଲା, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଲୋକ ରହିବାକୁ ଚାହିଲେ।
ଆହାରଃ ଫଲମୂଲାନି ପ୍ରଜାନାମଭଵତ୍ତଦା। କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ମହତା ସୋପି ପ୍ରଣଷ୍ଟାସ୍ଵୌଷଦୀଷୁ ଵୈ
ସେ ସମୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଥିଲା; ଔଷଧି ଶେଷ ହେବା ପରେ ସେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ମିଳୁଥିଲା।
ସ କଲ୍ପଯିତ୍ଵା ଵତ୍ସଂ ତୁ ମନୁଂ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵଂ ପ୍ରଭୁମ୍। ସ୍ଵପାଣୌ ପୃଥିଵୀନାଥୋ ଦୁଦୋହ ପୃଥିଵୀଂ ପୃଥୁଃ। ସସ୍ଯଜାତାନି ସର୍ଵାଣି ପ୍ରଜାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ପୃଥୁ, ପୃଥିବୀର ନାଥ, ସ୍ୱୟଂ ହାତରେ ମାନବମାନେ ମାନ୍ୟ ମନୁଙ୍କୁ ବଛଡ଼ା କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଦୋହନ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ ଉପଜାଇଲେ।
ତେନାନ୍ନେନ ପ୍ରଜାସ୍ତାତ ଵର୍ତନ୍ତେଦ୍ଯାପି ନିତ୍ଯଶଃ
ହେ ପ୍ରିୟ, ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଏଯାଁ ଅବଧି ନିତ୍ୟ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି।
ପ୍ରାଣପ୍ରଦାତା ସ ପୃଥୁର୍ଯସ୍ମାଦ୍ଭୂମେରଭୂତ୍ପିତା। ତତସ୍ତୁ ପୃଥିଵୀସଂଜ୍ଞାମଵାପାଖିଲଧାରିଣୀ। ୮୯ ତତଶ୍ଚ ଦେଵୈର୍ମୁନିଭିର୍ଦୈତ୍ଯୈ ରକ୍ଷୋଭିରଦ୍ରି ଭିଃ। ଗନ୍ଧର୍ଵୈରୁରଗୈର୍ଯକ୍ଷୈଃ ପିତୃଭିସ୍ତରୁଭିସ୍ତଥା
ପୃଥୁ ଜଣେ ପ୍ରାଣଦାତା ଓ ପୃଥିବୀଙ୍କ ପିତା ହେଲେ; ଏହିଠାରୁ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପୃଥିବୀଙ୍କୁ 'ପୃଥିବୀ' ନାମ ମିଳିଲା।
ତତ୍ତତ୍ପାତ୍ରମୁପାଦାଯ ତତ୍ତଦ୍ଦୁଗ୍ଧଂ ମୁନେ ପଯଃ। ଵତ୍ସଦୋଗ୍ଧୃଵିଶ୍ଷୋଆ!ଶ୍ଚ ତେଷାଂ ତଦ୍ଯୋନଯୋଽଭଵନ୍
ତାପରେ, ମୁନି, ଦେବତା, ଋଷି, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ, ପାହାଡ଼, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ଯକ୍ଷ, ପିତୃ ଓ ଗଛମାନେ ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ପାତ୍ର ନେଇ, ନିଜ ନିଜ ବଛଡ଼ା ଓ ଦୋହନକାରୀ ସହିତ ପୃଥିବୀଠାରୁ ନିଜ ନିଜ ଦୁଧ ଦୋହନ କଲେ।
ସୈଷା ଧାତ୍ରୀ ଵିଧାତ୍ରୀ ଚ ଧାରିଣୀ ପୋଷଣୀ ତଥା। ସର୍ଵସ୍ଯ ତୁ ତତଃ ପୃଥ୍ଵୀ ଵିଷ୍ଣୁପାଦତଲୋଦ୍ଭଵା
ସେଇ ପୃଥିବୀ ପୋଷଣ କରୁଥିବା, ଧାରଣ କରୁଥିବା, ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଉଥିବା; ଏହିପରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦ ତଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତର ଆଧାର।
ଏଵଂ ପ୍ରଭାଵସ୍ସ ପୃଥୁଃ ପୁତ୍ରୋ ଵୈନ୍ଯସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଜଜ୍ଞେ ମହୀପତିଃ ପୂର୍ଵୋ ରାଜାଭୂଜ୍ଜନରଞ୍ଜନାତ୍
ଏହିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ବେନ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ପୃଥୁ; ସେ ପ୍ରଥମ ରାଜା ଭାବେ ଜନମ ନେଇ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଥିଲେ।
ଯ ଇଦଂ ଜନ୍ମ ଵୈନ୍ଯସ୍ଯ ପୃଥୋଃ ସଂକୀର୍ତ୍ତରେନ୍ନରଃ। ନ ତସ୍ଯ ଦୁଷ୍କୃତଂ କିଂଚିତ୍ଫଲଦାଯି ପ୍ରଜାଯତେ
ଯେ କେହି ବେନ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ପୃଥୁଙ୍କ ଏହି ଜନ୍ମ କଥା କହିଥାଏ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୁଷ୍କର୍ମ କେବେ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।
ଦୁସ୍ସ୍ଵପ୍ନୋପଶମଂ ନୄଣାଂ ଶୃଣ୍ଵତାମେତଦୁତ୍ତମମ୍। ପୃଥୋର୍ଜନ୍ମ ପ୍ରଭାଵଶ୍ଚ କରୋତି ସତତଂ ନୃଣାମ୍
ପୃଥୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣିଲେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଦୀର୍ଘସତ୍ରେଣ ଦେଵେଶଂ ସର୍ଵ୍ଵଯଜ୍ଞେଶ୍ଵରଂ ହରିମ୍ । ପୂଜଯିଷ୍ଯାମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ତସ୍ଯାଂଶସ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କରି ଆମେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞଙ୍କ ନାଥ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିବା; ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ — ତାଙ୍କ ଅଂଶ ତୁମର ହେବ।
ଦୀପ୍ଯମାନଃ ସ ଵପୁଷା ସାକ୍ଷାଦଗ୍ନିରିଵ ଜ୍ଵଲନ୍ । ଆଦ୍ଯମାଜଗଵଂ ନାମ ଖାତ୍ ପପାଗ ତତୋ ଧନୁଃ
ସେ ଦେହରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ନିଜେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲେ; ସେ ଆଦି ଅଜଗବ ନାମକ ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରୁ ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
ଚକାର ହ୍ଟଦି ତାଦୃକ୍ ଚ କର୍ମଣା କୃତଵାନସୌ । ତତଃ ସ ପୃଥିଵୀପାଲଃ ପାଲଯନ୍ ଵସୁଧାମିମାମ୍
ସେ ଯେଉଁ କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଚିତ ଥିଲା, ତାହା କଲେ; ତାପରେ ସେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ ଏହି ଭୂମିକୁ ପାଳନ କଲେ।
ପ୍ରଜାନାମୁପକାରାଯ ଯଦି ମାଂ ତ୍ଵଂ ହନିଷ୍ଯସି । ଆଧାରଃ କଃ ପ୍ରଜାନାଂ ତେ ନପଶ୍ଵେଷ୍ଠେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ପ୍ରଜାଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ତୁମେ ମୋତେ ମାରିଦେଲେ, ତେବେ ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଆଧାର କିଏ ହେବ?
ତତଶ୍ଵ ଦେଵୈର୍ମୁନିବିର୍ଦୈତ୍ଯୈରକ୍ଷୋଭିରଦ୍ରିଭିଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵୈରୁରଗୈର୍ଯକ୍ଷୈଃ ପିତୃଭିସ୍ତରୁଭିସ୍ତଥା
ତାପରେ ଦେବତା, ଋଷି, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ, ପାହାଡ଼, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ଯକ୍ଷ, ପିତୃ ଓ ଗଛମାନେ—
ପୃଥୋଃ ପୁତ୍ରୌ ମହାଵୀର୍ଯୌ ଜଜ୍ଞାତୋଽନ୍ତର୍ଦ୍ଧିପାଲିନୌ ଶିଖଣ୍ଡିନୀ ହଵିର୍ଦ୍ଧାନମନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନାଦ୍ ଵ୍ଯଜାଯତ
ପୃଥୁଙ୍କର ଦୁଇଟି ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଦୁହେଁ ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ହେଲେ ଶିଖଣ୍ଡିନୀ ଓ ହବିର୍ଦ୍ଧାନ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ହଵିର୍ଦ୍ଧାନାତ୍ ଷଡାଗ୍ନେଯୀ ଧିଷଣାଜନଯତ୍ ସୁତାନ୍ । ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଂ ଶୁକ୍ରଂ ଗଯଂ କୃଷ୍ଣଂ ଵ୍ରଜାଜିନୌ
ହବିର୍ଦ୍ଧାନଙ୍କଠାରୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ କନ୍ୟା ଧିଷଣା ଛଅଟି ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ, ଶୁକ୍ର, ଗୟା, କୃଷ୍ଣ, ବ୍ରଜ ଓ ଅଜିନ।
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିର୍ଭଗଵାନ୍ ମହାନାସୀତ୍ ପ୍ରଜାପତିଃ । ହଵିର୍ଧାନାନ୍ମହାଭାଗ ଯେନ ସଂଵର୍ଧିତାଃ ପ୍ରଜାଃ ॥ ୧,୧୪.
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ମହାନ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ। ହବିର୍ଦ୍ଧାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶୁଭ ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହେଲେ।
ପ୍ରାଚୀନାଗ୍ରାଃ କୁଶାସ୍ତସ୍ଯ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵିଶ୍ରୁତା ମୁନେ । ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିରଭଵତ୍ଖ୍ଯାତୋ ଭୁଵି ମହାବଲଃ ॥ ୧,୧୪.
ମୁନି, ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କ କାରଣରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା କୁଶ ଘାସ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ମହାବଳଶାଳୀ ବୋଲି ଭୂମିରେ ନାମ କମାଇଲେ।
ସମୁଦ୍ରତନଯାଯାଂ ତୁ କୃତଦାରୋ ମହୀପତିଃ । ମହତସ୍ତମସଃ ପାରେ ସଵର୍ଣାଯାଂ ମହାମତେ ॥ ୧,୧୪.
ସମୁଦ୍ରର କନ୍ୟା ସବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି, ସେ ରାଜା ମହାନ ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ ତାଙ୍କର ଘରସଂସାର ଗଢ଼ିଥିଲେ।
ସଵର୍ଣାଧତ୍ତ ସାମୁଦ୍ରୀ ଦଶ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଃ । ସର୍ଵେ ପ୍ରାଚେତସୋ ନାମ ଧନୁର୍ଵେଦସ୍ଯ ପାରଗାଃ ॥ ୧,୧୪.
ସବର୍ଣ୍ଣା, ସମୁଦ୍ରର କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିର ଦଶଜଣ ପୁଅ ହେଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରାଚେତସ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ହେଲେ ଏବଂ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ଅପୃଥଗ୍ଧର୍ମଚରଣାସ୍ତେ ତପ୍ଯନ୍ତ ମହତ୍ତପଃ । ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସମୁଦ୍ରସଲିଲେଶଯଃ ॥ ୧,୧୪.
ସେମାନେ ସମାନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସମୁଦ୍ରର ପାଣିରେ ରହି ଭାରି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ଯଦର୍ଥଂ ତେ ମହାତ୍ମାନସ୍ତପସ୍ତେପୁର୍ମହାମୁନେ । ପ୍ରାଚେତସଃ ସମୁଦ୍ରାମ୍ଭସ୍ଯେତଦାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି ॥ ୧,୧୪.
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ହେ ମହାମୁନି, ସେଇ ମହାତ୍ମା ପ୍ରାଚେତସମାନେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ରର ଜଳରେ ଏମିତି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ? ଦୟାକରି ଏହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ପିତ୍ରା ପ୍ରଚେତସଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରଜାର୍ଥମମିତାତ୍ମନା । ପ୍ରଜାପତିନିଯୁକ୍ତେନ ବହୁମାନପୁରଃସରମ୍ ॥ ୧,୧୪.
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ— ପ୍ରଚେତସମାନେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଅତି ବିସ୍ତୃତ ମନ ଥିଲା, ସେ ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବହୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିରୁଵାଚ ବ୍ରହ୍ମଣା ଦେଵଦେଵେନ ସମାଦିଷ୍ଟୋସ୍ମ୍ଯହଂ ସୁତାଃ । ପ୍ରଜାଃ ସଂଵର୍ଧନୀଯାସ୍ତେ ମଯା ଚୋକ୍ତଂ ତଥେତି ତତ୍ ॥ ୧,୧୪.
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି କହିଲେ— ମୋ ପୁଅମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା ଦେବଦେବଙ୍କର ଆଦେଶ ମୁଁ ପାଇଛି, ଯେ ତୁମେ ପ୍ରଜା ବଢ଼ାଅ। ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ 'ଏହିପରି ହେବ' ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିଛ।
ତନ୍ମମ ପ୍ରୀତଯେ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରଜାଵୃଦ୍ଧିମତନ୍ଦ୍ରିତାଃ । କୁରୁଧ୍ଵଂ ମାନନୀଯା ଵଃ ସମ୍ଯଗାଜ୍ଞା ପ୍ରଜାପତେଃ ॥ ୧,୧୪.
ସେଥିପାଇଁ, ମୋ ପୁଅମାନେ, ମୋର ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଅଲସ୍ୟ ଛାଡ଼ି ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି କର। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ତୁମେ ଭଲଭାବରେ ସମ୍ମାନ କର।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ତତସ୍ତେ ତତ୍ପିତୁଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ନୃପନନ୍ଦନାଃ । ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ତଂ ଭୂଯଃ ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ପିତରଂ ମୁନେ ॥ ୧,୧୪.
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ— ପିତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅମାନେ 'ଏହିପରି ହେବ' ବୋଲି କହିଲେ, ଏବଂ ପୁନି ସେମାନେ ପିତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ମୁନି।