କାଲସ୍ଵରୂପଂ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ଯନ୍ମଯୋକ୍ତଂ ତଵାନଘ । ତେନ ତସ୍ଯ ନିବୋଧ ତ୍ଵଂ ପରିମାଣୋପପାଦନମ୍
ଯାହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାଳରୂପ ବିଷୟରେ କହିଛି, ଓ ନିର୍ମଳ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତାଙ୍କର ମାପ ଗଣନା ବୁଝ ।
ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ ଜନ୍ତୂନାଂ ଚରାଣାମଚରାଶ୍ଚ ଯେ । ଭୂଭୂଭୃତ୍ସାଗରାଦୀନାମଶେଷାଣାଂ ଚ ସତ୍ତମ
ଏହିପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଚଳ ଓ ଅଚଳ, ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ।
କାଷ୍ଠା ପତ୍ର୍ଚଦଶାଖ୍ଯାତା ନିମେଷା ମୁନିସତ୍ତମ । କାଷ୍ଠା ପତ୍ର୍ଚଦଶାଖ୍ଯାତା ନିମେଷା ମନିସତ୍ତମ । କାଷ୍ଠା ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ମୌହୂର୍ତିକୋ ଵିଧିଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପନ୍ଦରଟି ନିମେଷକୁ 'କାଷ୍ଠା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିରିଶଟି 'କାଷ୍ଠା' ଏକ 'କଳା' ହୁଏ, ତିରିଶଟି 'କଳା' ଏକ 'ମୁହୂର୍ତ୍ତ' ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରକାର ନିୟମ ଅନୁସାରେ।
ତାଵତ୍ସଂଖ୍ଯୈରହୋରାତ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତୈର୍ମାନୁଷଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅହୋରାତ୍ରାଣି ତାଵାନିତ ମାସଃ ପକ୍ଷଦ୍ଵଯାତ୍ମକଃ
ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡିକର ଗଣନାରେ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ମାନବର ଦିନ-ରାତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏପରି ଦିନ-ରାତି ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ।
ତୈଃ ଷଡ୍ଭିରଯନଂ ଵର୍ଷ ଦ୍ଵେଽଯନେଂ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ଅଯନଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ରାତ୍ରିର୍ଦେଵାନାମୁତ୍ତରଂ ଦିନମ୍
ଏପରି ଛଅ ମାସ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଅୟନ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ; ଦକ୍ଷିଣ ଅୟନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ଓ ଉତ୍ତର ଅୟନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ।
ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରୈସ୍ତୁ କୃତତ୍ରେତଦିସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ଚତୁର୍ଯୁଗଂ ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତଦ୍ଵିଭାଗଂ ନିବୋଧ ମେ
ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଚାରି ଯୁଗର ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗର ବିଭାଗ ମୋଠୁ ଜାଣ।
ଚତ୍ଵାରି ତ୍ରୀଣି ଦ୍ଵୈ ଚୈକଂ କୃତାଦିଷୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଦିଵ୍ଯାବ୍ଦାନାଂ ସହସ୍ତ୍ରାଣି ଯୁଗେଷ୍ଵାହୁଃ ପୁରାଵିଦଃ
କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ ଓ ଏକ — କ୍ରିତ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ଏହି ଅନୁସାର; ପୁରାତନ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହି ସଂଖ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷର ହଜାର ଭାବରେ କୁହନ୍ତି।
ତତ୍ପ୍ରମାଣୈଃ ଶତୈଃ ସନ୍ଧ୍ଯା ପୂର୍ଵା ତତ୍ରାଭିଧୀଯତେ । ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଯୁଗସ୍ଯାନନ୍ତରୋ ହି ସଃ
ଏହି ମାପର ଶତ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟା ବର୍ଣ୍ନିତ ହୁଏ; ଯୁଗ ଶେଷରେ ଥିବା ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମାନ ମାପର।
ସନ୍ଧ୍ଯାସଧ୍ଯାଂଶଯୋରନ୍ତର୍ଯଃ କାଲୋ ମୁନିସତ୍ତମ । ଯୁଗାଖ୍ଯଃ ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ କୃତତ୍ରେତାଦିସଂଜ୍ଞିତଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳକୁ 'ଯୁଗ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ।
କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାରରଶ୍ଚ କଲିଶ୍ଚୈଵ ଚତୁର୍ଯୁଗମ୍ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତସ୍ତହସ୍ତ୍ର ଚ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସଂ ମୁନେ
କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି — ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଘୋଷିତ; ଏପରି ହଜାର ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ହୁଏ, ମୁନି।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମନଵସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦଶ । ଭଵନ୍ତି ପରିମାଣଂ ଚ ତେଷାଂ କାଲକୃତଂ ଶ୍ରୃଣୁ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚଉଦ ମନୁ ଥାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ସମୟର ମାପ କେମିତି ହୁଏ, ଶୁଣ।
ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସୁରାଃ ଶକ୍ରୋ ମନୁସ୍ତତ୍ସୂନଵୋ ନୃପାଃ । ଏକକାଲେ ହି ସୃଜ୍ଯନ୍ତେ ସଂହ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍
ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରାଜାମାନେ — ସମସ୍ତେ ଏକ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶ ହୁଅନ୍ତି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି।
ଚତୁର୍ଯଗୁଣାଂ ସଂଖ୍ଯାତା ସାଧିକା ହ୍ରୋକାସପ୍ତତିଃ । ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ମନୋଃ କାଲଃ ସୁରାଦୀନାଂ ଚ ସତ୍ତମ
ଏକାଉନସଠ ଓ ଥୋଡ଼ା ଅଧିକ, ଚାରି ଗୁଣା କରିଲେ 'ମନ୍ବନ୍ତର' ନାମର ସମୟ ହୁଏ, ମନୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ସମୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଷ୍ଟୌ ଶତ ସହସ୍ତ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯଯାଂ ସଂଖ୍ଯଯା ସ୍ମୃତମ୍ । ଦ୍ଵିପତ୍ରଚାଶତ୍ତଥାନ୍ଯାନି ସହସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଧିକାନି ତୁ
ଏକ ଦିବ୍ୟ ମାପରେ ଅଠ ଶତ ହଜାର ଏବଂ ସତରି ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହା ଦୁଇ ଗୁଣା ଓ ଅଧିକ ହଜାର ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣାଃ ସଂଖ୍ଯାତାଃ ସଂଖ୍ଯାଯା ଦ୍ଵିଜ । ସପ୍ତଷଷ୍ଟିସ୍ତଥାନ୍ଯାନି ନିଯୁତାନି ମହାମୁନେ
ତିରିଶ କୋଟି ସଂଖ୍ୟାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣାଯାଏ, ଦ୍ୱିଜ; ଏବଂ ସତଷଠି ନିୟୁତ ଅନ୍ୟ ଅଛି, ମହାମୁନି।
ଵିଂଶତିସ୍ତୁ ସହ୍ସ୍ତ୍ରାଣି କାଲୋଽଯମଧିକଂ ଵିନା । ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଡ୍ଖଯେଯଂ ମାନୁଷୈର୍ଵତ୍ସରୈର୍ଦ୍ଵିଜ
ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ, କେବଳ ବିଶ ହଜାର ଅଛି; ଏହା ମନ୍ବନ୍ତରର ମାନବ ବର୍ଷର ଗଣନା, ଦ୍ୱିଜ।
ଚତୁର୍ଦଶଗୁଣୋ ହ୍ଯୋଷ କାଲୋ ବ୍ରାହ୍ମମହଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମୋ ନୈମିତ୍ତିକୋ ନାମ ତସ୍ଯାନ୍ତେ ପ୍ରତିସତ୍ର୍ଚରଃ
ଏହି ସମୟର ଚଉଦ ଗୁଣା ହେଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଏହାର ଶେଷରେ 'ନୈମିତ୍ତିକ' ପ୍ରଳୟ ଆସେ।
ତଦା ହୀ ଦହ୍ରାତେ ସର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଭୂର୍ଭୁଵାଦିକମ୍ । ଜନଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ତାପାର୍ଥା ମହର୍ଲୋକନିଵାସିନଃ
ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ — ଭୂ, ଭୁଵ, ଆଦି — ବିଲିନ ହୁଏ; ମହର୍ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ତାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଜନଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି।
ଏକାର୍ଣଵେ ତୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମ ନାରାଯଣାତ୍ମକଃ । ଭୋଗିଶଯ୍ଯାଂ ଗତଃ ଶେତେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଗ୍ରାସବୃଂହିତଃ
ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସାଗର ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଯିଏ ନାରାୟଣ ତତ୍ତ୍ୱର, ସେ ଭୋଗିଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତିନି ଲୋକର ଏକତାରେ ବଡ଼ ହୋଇ।
ଜନସ୍ଥୈର୍ଯୋଗିଭିର୍ଦେଵାଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯମାନୋଽବ୍ଜସମ୍ଭଵଃ । ତତ୍ପ୍ରମାଣାଂ ହି ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ତଦନ୍ତେ ସୃଜତେ ପୁନଃ
ଜନଲୋକର ଦେବତା ଓ ଯୋଗୀମାନେ ପଦ୍ମଜନ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ସେହି ସମାନ ମାପର ରାତି ଶେଷରେ, ସେ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵର୍ଷମେଵଂ ଵର୍ଷଶତଂ ଚ ଯତ୍ । ଶତଂ ହି ତସ୍ଯ ଵର୍ଷାଣାଂ ପରମାଯୁର୍ମହାତ୍ମନଃ
ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ବର୍ଷ ଯେମିତି ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି, ଏହିପରି ଏକଶଂ ଶତ ବର୍ଷ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଆୟୁ; ଏହି ଶତ ବର୍ଷ ହେଉଛି ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁ।
ଏକମସ୍ଯ ଵ୍ଯତୀତଂ ତୁ ପରାର୍ଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନଘ । ତସ୍ଯାନ୍ତେଽଭୂନ୍ମହାକଲ୍ପଃ ପାଦ୍ଯ ଇତ୍ଯଭିଵିଶ୍ରୁତଃ
ହେ ନିର୍ମଳ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ପରାର୍ଦ୍ଧ ଅତୀତ ହୋଇଛି; ଏହାର ଶେଷରେ ପାଦ୍ୟ ନାମକ ବଡ଼ କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ପରାର୍ଦ୍ଧସ୍ଯ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଵାରାହ ଇତି କଲ୍ପୋଽଯଂ ପ୍ରଥମଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଦ୍ଧ ଚାଲିଛି; ଏହି ପରାର୍ଦ୍ଧର ପ୍ରଥମ କଳ୍ପ 'ବାରାହ କଳ୍ପ' ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ । ବ୍ରହ୍ମାନାରାଯଣାଖ୍ଯୋଽସୌ କଲ୍ପାଦୌ ଭଗଵାନ୍ଯଥା । ସସର୍ଜ ସର୍ଵଭୂତାନି ତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ମହାମୁନେ
ଶ୍ରୀ ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା-ନାରାୟଣ ନାମକ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହା କିପରି ହେଲା, ମହାମୁନି, ଆପଣ କହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ । ପ୍ରଜାଃ ସସର୍ଜ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ନାରାଯଣାତ୍ମକଃ । ପ୍ରଜାପତିପତିର୍ଦେଵୋ ଯଥା ତନ୍ମେ ନିଶାମଯ
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାଙ୍କ ମୂଳ ନାରାୟଣ, ସେଇ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଦେବତା କିପରି ଏହା କଲେ, ତାହା ଶୁଣ।
ଅତୀତକଲ୍ପାଵସାନେ ନିଶାସୁପ୍ତୋତ୍ଥିତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ରି କ୍ତସ୍ତଥା ବ୍ରହ୍ମା ଶୂନ୍ଯଂ ଲୋକମଵୈକ୍ଷତ
ପୂର୍ବ କଳ୍ପ ଶେଷରେ, ରାତି ସେଷ ହେବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ଜାଗିଲେ, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅନ୍ୱିତ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସଂସାରକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ନାରାଯଣଃ ପରୋଽଚିନ୍ତ୍ଯଃ ପରୋଷାମପି ସ ପ୍ରଭୁଃ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପୀ ଭଗଵାନନାଦିଃ ସର୍ଵସମ୍ଭଵଃ
ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ଥିବା ପ୍ରଭୁ, ସେଇ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ଓ ସମସ୍ତର ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ।
ଇମଂ ଚୋଦାହରନ୍ତ୍ଯତ୍ର ଶ୍ଲୋକଂ ନାରାଯଣଂ ପ୍ରତି । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପିଣଂ ଦେଵଂ ଜଗତଃ ପ୍ରଭଵାପ୍ଯଯମ୍
ଏଠାରେ ନାରାୟଣ ବିଷୟରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ାଯାଏ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ଥିବା ଦେବତା ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟ।
ଆପୋ ନାରା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତା ଆପୋ ଵୈ ନରସୂନଵଃ । ଅଯନଂ ତସ୍ଯ ତାଃ ପୂର୍ଵଂ ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ
ପାଣିକୁ 'ନାରା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ପାଣି ହେଉଛି ନରଙ୍କର ସନ୍ତାନ। ସେହି ପାଣି ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ 'ନାରାୟଣ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତୋଯାନ୍ତଃସ୍ଥାଂ ମହୀଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜଗତ୍ଯେକାର୍ଣଵୀକୃତେ । ଅନୁମାନାତ୍ତଦୁଦ୍ଧାରଂ କର୍ତୁକାମଃ ପ୍ରଜାପତିଃ
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ମାତ୍ର ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେବାବେଳେ, ପାଣି ଭିତରେ ପୃଥିବୀ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, ସେହି ପୃଥିବୀକୁ ବାହାର କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ପ୍ରଜାପତି ଉପାୟ ଅନୁମାନ କଲେ।