ସ ଏଵ ସୃଜ୍ଯଃ ସ ଚ ସର୍ଗକର୍ତା ସ ଏଵ ପାତ୍ଯତ୍ତି ଚ ପାଲ୍ଯତେ ଚ । ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯଵସ୍ଥାଭିରଶେଷମୂର୍ତି ର୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵରିଷ୍ଠୋ ଵରଦୋ ଵରେଣ୍ଯଃ
ସେ ଏକା ସୃଜିତ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ରକ୍ଷକ ଓ ରକ୍ଷିତ, ଭକ୍ଷକ; ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଦୟାଳୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାପ୍ଯମଲାତ୍ମନଃ । କଥଂ ସର୍ଗାଦିକର୍ତୃତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଭ୍ଯୁପଗମ୍ଯତେ
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ — ନିର୍ଗୁଣ, ଅପରିମାପ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ?
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଶକ୍ତଯଃ ସର୍ଵଭାଵାନାମଚିନ୍ତ୍ଯଜ୍ଞାନଗୋଚରାଃ । ଯତୋଽତୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତାସ୍ତୁ ସର୍ଗାଦ୍ଯା ଭାଵଶକ୍ତଯଃ । ଭଵନ୍ତି ତପତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଵକସ୍ଯ ଯଥୋଷ୍ଣତା
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ — ସମସ୍ତ ଭୂତର ଶକ୍ତି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ; ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତପସ୍ୱୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନିରୁ ତାପ ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ତନ୍ନିବୋଧ ଯଥା ସର୍ଗେ ଭଗଵାନ୍ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ନାରାଯଣାଖ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକପିତାମହଃ
ଏବେ ଶୁଣ, କିପରି ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ, ଲୋକଙ୍କର ପିତାମହ, ସୃଷ୍ଟିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।
ଉପ୍ତନ୍ନଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵନ୍ନିତ୍ଯମେଵୋପଚାରତଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସେ ସଦା ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଉପଚାର ।
ନିଜେନ ତସ୍ଯ ମାନେନ ଆଯୁର୍ଵର୍ଷଶତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତତ୍ପରାଖ୍ଯଂ ତଦର୍ଦ୍ଧ ଚ ପରାର୍ଦ୍ଧମଭିଧୀଯତେ
ତାଙ୍କର ନିଜ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ତାଙ୍କର ଆୟୁ ବର୍ଷ ଶତ ମାନାଯାଏ; ଏହାକୁ ପରା କୁହାଯାଏ, ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧକୁ ପରାର୍ଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ ।
କାଲସ୍ଵରୂପଂ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ଯନ୍ମଯୋକ୍ତଂ ତଵାନଘ । ତେନ ତସ୍ଯ ନିବୋଧ ତ୍ଵଂ ପରିମାଣୋପପାଦନମ୍
ଯାହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାଳରୂପ ବିଷୟରେ କହିଛି, ଓ ନିର୍ମଳ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତାଙ୍କର ମାପ ଗଣନା ବୁଝ ।
ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ ଜନ୍ତୂନାଂ ଚରାଣାମଚରାଶ୍ଚ ଯେ । ଭୂଭୂଭୃତ୍ସାଗରାଦୀନାମଶେଷାଣାଂ ଚ ସତ୍ତମ
ଏହିପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଚଳ ଓ ଅଚଳ, ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ।
କାଷ୍ଠା ପତ୍ର୍ଚଦଶାଖ୍ଯାତା ନିମେଷା ମୁନିସତ୍ତମ । କାଷ୍ଠା ପତ୍ର୍ଚଦଶାଖ୍ଯାତା ନିମେଷା ମନିସତ୍ତମ । କାଷ୍ଠା ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ମୌହୂର୍ତିକୋ ଵିଧିଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପନ୍ଦରଟି ନିମେଷକୁ 'କାଷ୍ଠା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିରିଶଟି 'କାଷ୍ଠା' ଏକ 'କଳା' ହୁଏ, ତିରିଶଟି 'କଳା' ଏକ 'ମୁହୂର୍ତ୍ତ' ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରକାର ନିୟମ ଅନୁସାରେ।
ତାଵତ୍ସଂଖ୍ଯୈରହୋରାତ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତୈର୍ମାନୁଷଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅହୋରାତ୍ରାଣି ତାଵାନିତ ମାସଃ ପକ୍ଷଦ୍ଵଯାତ୍ମକଃ
ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡିକର ଗଣନାରେ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ମାନବର ଦିନ-ରାତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏପରି ଦିନ-ରାତି ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ।
ତୈଃ ଷଡ୍ଭିରଯନଂ ଵର୍ଷ ଦ୍ଵେଽଯନେଂ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ଅଯନଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ରାତ୍ରିର୍ଦେଵାନାମୁତ୍ତରଂ ଦିନମ୍
ଏପରି ଛଅ ମାସ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଅୟନ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ; ଦକ୍ଷିଣ ଅୟନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ଓ ଉତ୍ତର ଅୟନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ।
ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରୈସ୍ତୁ କୃତତ୍ରେତଦିସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ଚତୁର୍ଯୁଗଂ ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତଦ୍ଵିଭାଗଂ ନିବୋଧ ମେ
ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଚାରି ଯୁଗର ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗର ବିଭାଗ ମୋଠୁ ଜାଣ।
ଚତ୍ଵାରି ତ୍ରୀଣି ଦ୍ଵୈ ଚୈକଂ କୃତାଦିଷୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଦିଵ୍ଯାବ୍ଦାନାଂ ସହସ୍ତ୍ରାଣି ଯୁଗେଷ୍ଵାହୁଃ ପୁରାଵିଦଃ
କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ ଓ ଏକ — କ୍ରିତ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ଏହି ଅନୁସାର; ପୁରାତନ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହି ସଂଖ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷର ହଜାର ଭାବରେ କୁହନ୍ତି।
ତତ୍ପ୍ରମାଣୈଃ ଶତୈଃ ସନ୍ଧ୍ଯା ପୂର୍ଵା ତତ୍ରାଭିଧୀଯତେ । ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଯୁଗସ୍ଯାନନ୍ତରୋ ହି ସଃ
ଏହି ମାପର ଶତ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟା ବର୍ଣ୍ନିତ ହୁଏ; ଯୁଗ ଶେଷରେ ଥିବା ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମାନ ମାପର।
ସନ୍ଧ୍ଯାସଧ୍ଯାଂଶଯୋରନ୍ତର୍ଯଃ କାଲୋ ମୁନିସତ୍ତମ । ଯୁଗାଖ୍ଯଃ ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ କୃତତ୍ରେତାଦିସଂଜ୍ଞିତଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳକୁ 'ଯୁଗ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ।
କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାରରଶ୍ଚ କଲିଶ୍ଚୈଵ ଚତୁର୍ଯୁଗମ୍ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତସ୍ତହସ୍ତ୍ର ଚ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସଂ ମୁନେ
କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି — ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଘୋଷିତ; ଏପରି ହଜାର ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ହୁଏ, ମୁନି।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମନଵସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦଶ । ଭଵନ୍ତି ପରିମାଣଂ ଚ ତେଷାଂ କାଲକୃତଂ ଶ୍ରୃଣୁ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚଉଦ ମନୁ ଥାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ସମୟର ମାପ କେମିତି ହୁଏ, ଶୁଣ।
ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସୁରାଃ ଶକ୍ରୋ ମନୁସ୍ତତ୍ସୂନଵୋ ନୃପାଃ । ଏକକାଲେ ହି ସୃଜ୍ଯନ୍ତେ ସଂହ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍
ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରାଜାମାନେ — ସମସ୍ତେ ଏକ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶ ହୁଅନ୍ତି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି।
ଚତୁର୍ଯଗୁଣାଂ ସଂଖ୍ଯାତା ସାଧିକା ହ୍ରୋକାସପ୍ତତିଃ । ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ମନୋଃ କାଲଃ ସୁରାଦୀନାଂ ଚ ସତ୍ତମ
ଏକାଉନସଠ ଓ ଥୋଡ଼ା ଅଧିକ, ଚାରି ଗୁଣା କରିଲେ 'ମନ୍ବନ୍ତର' ନାମର ସମୟ ହୁଏ, ମନୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ସମୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଷ୍ଟୌ ଶତ ସହସ୍ତ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯଯାଂ ସଂଖ୍ଯଯା ସ୍ମୃତମ୍ । ଦ୍ଵିପତ୍ରଚାଶତ୍ତଥାନ୍ଯାନି ସହସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଧିକାନି ତୁ
ଏକ ଦିବ୍ୟ ମାପରେ ଅଠ ଶତ ହଜାର ଏବଂ ସତରି ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହା ଦୁଇ ଗୁଣା ଓ ଅଧିକ ହଜାର ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣାଃ ସଂଖ୍ଯାତାଃ ସଂଖ୍ଯାଯା ଦ୍ଵିଜ । ସପ୍ତଷଷ୍ଟିସ୍ତଥାନ୍ଯାନି ନିଯୁତାନି ମହାମୁନେ
ତିରିଶ କୋଟି ସଂଖ୍ୟାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣାଯାଏ, ଦ୍ୱିଜ; ଏବଂ ସତଷଠି ନିୟୁତ ଅନ୍ୟ ଅଛି, ମହାମୁନି।
ଵିଂଶତିସ୍ତୁ ସହ୍ସ୍ତ୍ରାଣି କାଲୋଽଯମଧିକଂ ଵିନା । ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଡ୍ଖଯେଯଂ ମାନୁଷୈର୍ଵତ୍ସରୈର୍ଦ୍ଵିଜ
ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ, କେବଳ ବିଶ ହଜାର ଅଛି; ଏହା ମନ୍ବନ୍ତରର ମାନବ ବର୍ଷର ଗଣନା, ଦ୍ୱିଜ।
ଚତୁର୍ଦଶଗୁଣୋ ହ୍ଯୋଷ କାଲୋ ବ୍ରାହ୍ମମହଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମୋ ନୈମିତ୍ତିକୋ ନାମ ତସ୍ଯାନ୍ତେ ପ୍ରତିସତ୍ର୍ଚରଃ
ଏହି ସମୟର ଚଉଦ ଗୁଣା ହେଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଏହାର ଶେଷରେ 'ନୈମିତ୍ତିକ' ପ୍ରଳୟ ଆସେ।
ତଦା ହୀ ଦହ୍ରାତେ ସର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଭୂର୍ଭୁଵାଦିକମ୍ । ଜନଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ତାପାର୍ଥା ମହର୍ଲୋକନିଵାସିନଃ
ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ — ଭୂ, ଭୁଵ, ଆଦି — ବିଲିନ ହୁଏ; ମହର୍ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ତାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଜନଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି।
ଏକାର୍ଣଵେ ତୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମ ନାରାଯଣାତ୍ମକଃ । ଭୋଗିଶଯ୍ଯାଂ ଗତଃ ଶେତେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଗ୍ରାସବୃଂହିତଃ
ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସାଗର ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଯିଏ ନାରାୟଣ ତତ୍ତ୍ୱର, ସେ ଭୋଗିଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତିନି ଲୋକର ଏକତାରେ ବଡ଼ ହୋଇ।
ଜନସ୍ଥୈର୍ଯୋଗିଭିର୍ଦେଵାଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯମାନୋଽବ୍ଜସମ୍ଭଵଃ । ତତ୍ପ୍ରମାଣାଂ ହି ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ତଦନ୍ତେ ସୃଜତେ ପୁନଃ
ଜନଲୋକର ଦେବତା ଓ ଯୋଗୀମାନେ ପଦ୍ମଜନ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ସେହି ସମାନ ମାପର ରାତି ଶେଷରେ, ସେ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵର୍ଷମେଵଂ ଵର୍ଷଶତଂ ଚ ଯତ୍ । ଶତଂ ହି ତସ୍ଯ ଵର୍ଷାଣାଂ ପରମାଯୁର୍ମହାତ୍ମନଃ
ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ବର୍ଷ ଯେମିତି ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି, ଏହିପରି ଏକଶଂ ଶତ ବର୍ଷ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଆୟୁ; ଏହି ଶତ ବର୍ଷ ହେଉଛି ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁ।
ଏକମସ୍ଯ ଵ୍ଯତୀତଂ ତୁ ପରାର୍ଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନଘ । ତସ୍ଯାନ୍ତେଽଭୂନ୍ମହାକଲ୍ପଃ ପାଦ୍ଯ ଇତ୍ଯଭିଵିଶ୍ରୁତଃ
ହେ ନିର୍ମଳ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ପରାର୍ଦ୍ଧ ଅତୀତ ହୋଇଛି; ଏହାର ଶେଷରେ ପାଦ୍ୟ ନାମକ ବଡ଼ କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ପରାର୍ଦ୍ଧସ୍ଯ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଵାରାହ ଇତି କଲ୍ପୋଽଯଂ ପ୍ରଥମଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଦ୍ଧ ଚାଲିଛି; ଏହି ପରାର୍ଦ୍ଧର ପ୍ରଥମ କଳ୍ପ 'ବାରାହ କଳ୍ପ' ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ଯଥା ସସର୍ଜ ଦେଵୋଽସୌ ଦେଵର୍ଷିପିତୃଦାନଵାନ୍ । ମନୁଷ୍ଯତିର୍ଯଗ୍ଵୃକ୍ଷାଦୀନ୍ଭୂଵ୍ଯୋମସଲିଲୌକସଃ
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଏହି ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ କିପରି ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଗଛ ଏବଂ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଜଳରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ମୋତେ କହ।