श्रीसूत उवाच ॐ पराशरं मुनिवरं कृतपौर्वाह्णिकक्रियम् । मैत्रेयः परिपप्रच्छ प्रणिपत्याभिवाद्य च
ଶ୍ରୀସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ— ମୈତ୍ରେୟ, ସକାଳର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମହାନ ଋଷି ପରାଶରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପ୍ରଣାମ କରି, ପଚ୍ଛାରିଲେ।
त्वत्तो हि वेदाध्ययनमधीतमखिलं गुरो । धर्मशास्त्राणि सर्वाणि तथांगनि यथाक्रमम्
ହେ ଗୁରୁଦେବ, ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ବେଦ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛି।
त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ मानन्ये नाकृतश्रमम् । वक्ष्यन्ति सर्वशास्त्रेषु प्रायशो येऽपि विद्विषः
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରୁ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜେ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ମାନନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରନ୍ତି।
सोऽहमिच्छामि धर्मज्ञ श्रोतुं त्वत्तो यथा जगत् । बभूव भूयश्च यथा महाभाग भविष्यति
ତେଣୁ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କିପରି ହେଲା, କିପରି ଅଛି, ଏବଂ ହେ ମହାଭାଗ, ଭବିଷ୍ୟତରେ କିପରି ହେବ।
यन्मयं च जगद्ब्रह्मन्यतश्चैतच्चराचरम् । लीनमासीद्यथा यत्र लयमेष्यति यत्र च
ଏହି ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ଯାହାରେ ଗଠିତ, ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ କିପରି ଲୟ ହେଲା, କେଉଁଠି ଲୟ ହେଲା, ଏବଂ ପୁଣି କେଉଁଠି ଲୟ ହେବ, ତାହା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
यत्प्रमाणानि भूतानि देवादीनां च सम्भवम् । समुद्रपर्वतानां च संस्थानं च यथा भुवः
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମାପ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ଗଠନ, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ରୂପ କିପରି, ତାହା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
सूर्यादीनां च संस्थानं प्रमाणं मुनिसत्तम । देवादीनां तथा वंशान्मनून्मन्वन्तराणि च
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଗଠନ ଓ ମାପ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ବଂଶାବଳୀ, ମନୁମାନେ ଏବଂ ମନ୍ବନ୍ତରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
कल्पान् कल्पविभागांश्च चातुर्युगविकल्पितान् । कल्पान्तस्य स्वरूपं च युगधर्माश्च कृत्स्नशः
କଳ୍ପ, କଳ୍ପର ବିଭାଗ, ଚାରି ଯୁଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା, କଳ୍ପର ଶେଷର ରୂପ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଧର୍ମ— ଏସବୁ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
देवर्षिपार्थिवानां च चरितं यन्महामुने । वेदशाखाप्रणयनं यथावद्व्यासकर्तृकम्
ହେ ମହାମୁନି, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ରାଜାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବେଦ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକର ଠିକ୍ ଭାବରେ ବିନ୍ୟାସ— ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
धर्माश्च ब्राह्मणादीनां तथा चाश्रमवासिनाम् । श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं त्वृत्तो वासिष्ठनन्दन
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଧର୍ମ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ— ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ହେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର।
ब्रह्मन्प्रसादप्रवणं कुरुष्व मयि मानसम् । येनाहमेतज्जानीयां त्वत्प्रसादान्महामुने
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ ମନକୁ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ହେ ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏସବୁ ଜାଣିପାରିବି।
श्रीपराशर उवाच साधु मैत्रेय धर्मज्ञ स्मारितोऽस्मि पुरातनम् । पितुः पिता मे भगवान् वसिष्ठो यदुवाच ह
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ— ଭଲ କଥା ପଚ୍ଛାରିଲେ, ମୈତ୍ରେୟ, ତୁମେ ମୋତେ ପୁରାତନ କଥା ମନେ ପକାଇଲା। ମୋର ପିତାଙ୍କର ପିତା, ଭଗବାନ ବସିଷ୍ଠ, ଏପରି କହିଥିଲେ—
विश्वामित्रप्रयुक्तेन रक्षसा भक्षितः पुरा । श्रुतस्तातस्ततः क्रोधो मैत्रेयाभून्ममातुलः
ପୂର୍ବେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଥିବା ରାକ୍ଷସ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେଇଥିଲା। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୈତ୍ରେୟ, ମୋର ମାମାଙ୍କ ମନରେ ରୋଷ ଜାଗିଉଠିଲା।
ततोऽहं रक्षसां सत्रं विनाशाय समारभम् । भस्मीभूताश्च शतशस्तस्मिन्सत्रे निशाचराः
ତାପରେ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନଶ୍ୱନ ନିମିତ୍ତେ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲି। ସେଠାରେ ଶତ ଶତ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ।
ततः सड्क्षीयमाणेषु तेषु रक्षस्स्वशेषतः । मामुवाच महाभागो वसिष्ठो मत्पितामहः
ଏପରି ଭାବେ ରାକ୍ଷସମାନେ କ୍ଷୟ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ମୋର ପିତାମହ ବସିଷ୍ଠ, ମହାଭାଗ, ମୋତେ କହିଲେ।
अलमत्यन्तकोपेन तात मन्युमिमं जहि । राक्षसा नापराध्यन्ति पितुस्ते विहितं हि तत्
ବେଶି ରୋଷ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ବାପା, ଏହି କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କର। ରାକ୍ଷସମାନେ ଦୋଷୀ ନୁହଁନ୍ତି— ତୁମର ପିତାଙ୍କ ସହ ଯାହା ଘଟିଛି, ସେ ତ ନିୟତି ଅନୁସାରେ।
मूढानामेव भवति क्रोधो ज्ञानवतां कृतः । हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक्पुमान्
ଅଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମନରେ ମାତ୍ର କ୍ରୋଧ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କିଏ କାହାକୁ ମାରେ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।
सत्र्चितस्यापि महता वत्स क्लेशेन मानवैः । यशसस्तपसश्र्चैव क्रोधो नाशकरः परः
ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ବେଶି କ୍ରୋଧ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଯଶ ଓ ତପସ୍ୟାକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ।
स्वर्गापवर्गव्यासेधकारणं परमर्षयः । वर्जयन्ति सदा क्रोधं तात मा तद्वशो भव
ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷର ବାଧାକ ଯେଉଁ ମହାମୁନିମାନେ, ସେମାନେ ସଦା କ୍ରୋଧକୁ ଦୂରେ ରଖନ୍ତି; ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ତୁମେ କ୍ରୋଧର ଅଧୀନ ହେବାକୁ ଦିଅନି।
अलं निशाचरैर्दग्धैदीनैरनपकारिभिः । सत्रं ते विरमत्वेतत्क्षमासारा हि साधवः
ଏହି ଯଜ୍ଞ ଅପରାଧୀ ଓ ଦୁଃଖିତ ରାତିରେ ଚଳିଥିବା ଦୂର୍ଜନମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି; ଏହାକୁ ବନ୍ଦ କର, କାରଣ ଭଲ ଲୋକମାନେ ସହିଷ୍ଣୁତାରେ ନିର୍ମିତ।
एवं तातेन तेनाहमनुनीतो महात्मना । उपसंहृतवान्सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात्
ଏଭଳି ମୋ ବଡ଼ ପିତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ତାଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ମୁଁ ସତ୍ରକୁ ସତ୍ତ୍ୱରେ ବନ୍ଦ କରିଦେଲି।
ततः प्रीतः स भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तमः । सम्प्राप्तश्च तदा तत्र पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः
ତାପରେ, ମହାମୁନି ଭଗବାନ୍ ବସିଷ୍ଠ ଖୁସି ହେଲେ; ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
पितामहेन दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः । मामुवाच महाभागो मैत्रेय पुलहाग्रजः
ପିତାମହଙ୍କ ଠାରୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଆସନ ନେଇ, ପୁଲହାଙ୍କ ଭାଇ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୋତେ, ମୈତ୍ରେୟ, କହିଲେ।
वैरे महति यद्दाक्याद्गुरोरद्याश्रिता क्षमा । त्वया तस्मात्समस्तानि भवात्र्च्छास्त्राणि वेत्स्यति
ବଡ଼ ବିରୋଧ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସରି ସହିଷ୍ଣୁତା ଅପନାଇଛ; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିପାରିବ।
सन्ततेर्न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः । त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम्
ମୋ ବଂଶ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ବି ଭଙ୍ଗ ହୋଇନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ, ମହାଭାଗ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ଦାନ ଦେଉଛି।
पुराणसंहिताकर्ता भवान्वत्स भविष्यति । देवतापारमार्थ्यं च यथावद्वेत्स्यते भवान्
ପୁରାଣ ସଂହିତାର ରଚନାକାର ହେବାକୁ ତୁମେ, ପୁତ୍ର, ଯୋଗ୍ୟ ହେବା; ଦେବତାମାନଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ।
प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्यस्तमला मतिः । मत्प्रसादादसन्दिग्धा तव वत्स भविष्यति
କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିରତି ଦୁଇଁରେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ରହିବ; ମୋ କୃପାରେ, ପୁତ୍ର, ତୁମର ମନ ନିଶ୍ଚିତ ଓ ସନ୍ଦେହ ରହିତ ହେବ।
ततश्च प्राह भगवान्वसिष्ठो मे पितामहः । पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति
ତାପରେ ମୋ ପିତାମହ ଭଗବାନ୍ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଯାହା କହିଛି, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବ।
इति पूर्वं वसिष्ठेन पुलस्त्येन च धीमता । यदुक्तं तत्स्मृतिं याति त्वत्प्रश्नादखिलं मम
ଏଭଳି, ପୂର୍ବରୁ ବସିଷ୍ଠ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଯାହା କହିଥିଲେ, ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମୋ ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତିକୁ ଫେରାଇ ଦେଇଛି।
सोऽहं वदाम्यशेषं ते मैत्रेय परिपृच्छते । पुराणसंहितां सम्यक् तां निबोध यथातथम्
ଏହିପରି, ମୈତ୍ରେୟ, ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିବାରୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି; ପୁରାଣ ସଂହିତାକୁ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଶୁଣ।