ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ, ସମସ୍ତେ—ବ୍ରହ୍ମା, ମହାନ୍ ଦେବତାମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଜଣ—ଅବ୍ୟକ୍ତ ମାୟାରେ ଆବୃତ ହୋଇଥିଲେ। ଯେପରି ନଡିଆର ଗୁଟିକୁ ବାହାର କଞ୍ଚା, ଛିଲକା ଓ ଚେଲା ଆବୃତ କରେ, ସେପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଟି ସପ୍ତଟି ପ୍ରାକୃତିକ ପରତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ ଭଗବାନ୍ ହରି, ରଜୋଗୁଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ, ଅପାର ସତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତିର ଧାରୀ ଭାବରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ରକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତି—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟିର ଅବସାନ ହୁଏ, ଅନ୍ଧକାର ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଯାଏ, ତେବେ ଜନାର୍ଦନ ରୁଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ନିଗଳନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିଗଳି ନେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗରରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ନାଗଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ପୁନଃ, ସେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ବୋଲି ଡାକାଯାଏ, କାରଣ ସେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ସେ ସ୍ୱୟଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ନିଜକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ସେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷରେ ସେ ନିଜେ ଲୟ କରନ୍ତି—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ନାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ର ଶେଷ ଏବଂ ଆଦି। ଏହି ବିଶ୍ୱ—ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ—ସମସ୍ତ ଏହି ଉପାଦାନରେ ଗଠିତ ଏକ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ବିବେଚିତ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅବିନାଶୀ, ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମସ୍ତେ ସେଉଁଠି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଓ ସେଉଁଠି ପ୍ରବାହିତ। ସେଉଁଠି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସ୍ଥିତି ଓ ସ୍ଥିତିକର୍ତ୍ତା, ପ୍ରଳୟକର୍ତ୍ତା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ, ଶ୍ରୀ ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି: “ଏଠି, ନିର୍ଗୁଣ, ଅପାର, ନିର୍ମଳ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଲେଖକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ?” ତେବେ, ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ: “ସମସ୍ତ ଜୀବର ଶକ୍ତି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ସେଉଁଠି ନିସ୍ସ୍ରୁତ—ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ତାପ ନିସ୍ସ୍ରୁତ ହୁଏ। ଏବେ, ଶୁଣ, ଶ୍ରୀନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରପିତାମହ, କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଉପଚାରିକ ଅର୍ଥରେ। ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଏକ ଶତବର୍ଷ ଭାବରେ କହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ପରା କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଧାଂଶକୁ ପରାର୍ଧ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ସମୟ ମାପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଏହି ଭାବେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାଳର ମାପ ଜାଣ। ଏହି ଭଳି, ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଚରାଚର, ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ସାଗର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାପ ଲାଗୁହୁଏ। ଏଠି, ‘କଷ୍ଠା’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହା ୧୫ ନିମେଷାର ସମାନ; ୩୦ ‘କଷ୍ଠା’ ଏକ ‘କଳା’, ଏବଂ ୩୦ ‘କଳା’ ଏକ ‘ମୁହୂର୍ତ୍ତ’ ହୁଏ। ଏପରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଗଣିଲେ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ; ଏପରି ଦିନ-ରାତି ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଥାଏ। ଛଅ ମାସ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ରାତି, ଉତ୍ତରାୟନ ଦିନ। ଏହିପରି ହଜାର ଦେବତା ବର୍ଷକୁ କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ ଓ ଏକ—ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ର ଅଂଶ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି ଦେବତା ବର୍ଷ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ମାପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ; ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ତାହା ପରେ ଥିବା ଅଂଶ ଏବଂ ଯୁଗ ଏହିପରି ହୁଏ। କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଥାଏ; ଏପରି ହଜାର ଚକ୍ର ମିଶି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନରେ ଚଉଦ ମନୁ ଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ସମୟ ମାପ ଏହିପରି ହୁଏ। ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରାଜାମାନେ—ସମସ୍ତେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟରେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ସମୟ ୭୧ ଏବଂ ତାହାଠାରୁ କିଛି ଅଧିକ ଚକ୍ର ହେଉଛି, ଯାହା ମନୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ସମୟ। ଦେବତା ମାପରେ ଏହା ଏକ ଅଷ୍ଟାଶୀ ହଜାର ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଥାଏ। ମନ୍ବନ୍ତର ମାନବ ବର୍ଷରେ ତିନି କୋଟି ଏବଂ ସତସଠି ନିୟୁତ ଓ ଦୁଇ ହଜାର ଅଧିକ ହୁଏ। ଏହି ମାପରେ ଚଉଦ ଗୁଣା କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ହୁଏ; ଏହାର ଶେଷରେ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ତେବେ, ଏହି ସମୟରେ ତିନି ଲୋକ—ଭୂ, ଭୁଃ, ସ୍ୱ—ବିଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି; ମହର୍ଲୋକର ବାସିମାନେ ତାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଜନଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହିପରି ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସାଗର ହେଲେ, ନାରାୟଣ ତତ୍ତ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମା ନାଗଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ଜନଲୋକର ଦେବତା ଓ ଯୋଗୀମାନେ ଏହି ପଦ୍ମଯୋନିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ସମାନ ମାପର ଏକ ରାତି ପରେ, ସେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ବର୍ଷ ଏପରି ହୁଏ, ଏବଂ ଏହିପରି ଶତ ବର୍ଷ ତାଙ୍କର ଆୟୁ; ଏହି ଶତ ବର୍ଷେ ସେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁ। ଏକ ପରାର୍ଧ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିତିଗଲା; ତାହାର ଶେଷରେ ପାଦ୍ୟ ନାମକ ମହାକଳ୍ପ ଘଟିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଧ ଚାଲିଛି, ଯାହାର ପ୍ରଥମ କଳ୍ପ ‘ବରାହ କଳ୍ପ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ, ମୈତ୍ରେୟ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି: “ସେ ଦିବ୍ୟ ଭଗବାନ୍ କିପରି ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଦାନବ, ମଣିଷ, ପଶୁ, ଗଛ ଓ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଜଳର ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ମୋତେ କହନ୍ତୁ।