କ୍ରତୁ ଋଷି କହିଲେ, “ଯେଉଁଜଣ ଯଜ୍ଞର ପୁରୁଷ, ଯଜ୍ଞ ନିଜେ, ଏବଂ ଯୋଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା — ଯେତେବେଳେ ଜନାର୍ଦନ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ କିଛି ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।” ତାପରେ ବସିଷ୍ଠ ଋଷି କହିଲେ, “ତୁମେ ମନରେ ଏହି ତିନି ଲୋକର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଚାହୁଁଛ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ତୁମେ ସେଉଁଠି ପାଇପାରିବ — ଏଠାରେ ଅଧିକ କଥା କଣ?” ଧ୍ରୁବ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ଉପାସ୍ୟ ଦେବତା ବିଷୟରେ ଆପଣମାନେ ମୋତେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି; ଏବେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ କଣ ପଠିବା ଉଚିତ?” ଏବଂ, “ମୁଁ କିପରି ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବି? ମହାଋଷିମାନେ ମୋତେ ଏହି ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ଯେଉଁପରି ତାଙ୍କର କୃପାମୟ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିବି।” ଋଷିମାନେ କହିଲେ, “ହେ ରାଜକୁମାର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଉପାସନା କିପରି କରାଯିବା ଉଚିତ, ଏହି ବିଷୟରେ ଆମେ ତୁମକୁ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ଅଟୁ। ପ୍ରଥମେ, ମନକୁ ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁରୁ ଦୂର କରି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳରେ ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି, ଏକାଗ୍ର ମନରେ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆମେ ଯାହା କହୁଛୁ, ତାହା ପଠିବା ଉଚିତ। ‘ଯିଏ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭର ଆକାର, ପୁରୁଷ, ପ୍ରଧାନ, ଅବ୍ୟକ୍ତ — ଓଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଆକାର ଭାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।’ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ତୁମ ପୂର୍ବପୁରୁଷ, ଶ୍ରୀମତ୍ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ପଠିଥିଲେ; ଜନାର୍ଦନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଏହି ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ସଦା ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଠି ଉପାସନା କରି ପ୍ରସନ୍ନ କର। ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ, “ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି ରାଜକୁମାର ଜଙ୍ଗଲରୁ ବାହାରି ଆସି ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି ଭାବି, ସେ ଦ୍ୱିଜ ମଧୁ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳକୁ, ଯମୁନା ତୀରକୁ ଗଲେ। ଏହି ସ୍ଥଳ ପୂର୍ବରୁ ମଧୁ ନାମକ ଦାନବର ଶାସନ ଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ ପୃଥିବୀରେ ଏହା 'ମଧୁବନ' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା। ମଧୁଙ୍କର ପୁତ୍ର ଲବଣ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବକୁ ଶତୃଘ୍ନ ବଧ କରି, ସେଠି 'ମଥୁରା' ନାମକ ନଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳରେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ଯେଉଁଠି ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ଦେବତା ହରି ଉପସ୍ଥିତ, ଧ୍ରୁବ ତପସ୍ୟା କଲେ। ମରୀଚି ଆଦି ଋଷିମାନେଙ୍କର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଜ ମନରେ ଉପସ୍ଥିତ ଭାବିଲେ। ଏକାଗ୍ର ମନରେ, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ଆକାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବସିବା ପରେ, ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ଭାର ବହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଧ୍ରୁବ ଡାହାଣ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେବା ସମୟରେ ପୃଥିବୀ ଅଧା ଭାର ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ଡାହାଣ ପାଦ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ ଅଧା ଭାର ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ବଡ଼ ଆଂଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଦବାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଏବଂ ପାହାଡ଼ ମନ୍ଦିର ଅନୁଭବ କଲା। ନଦୀ, ଝରଣା, ସମୁଦ୍ର ବିପୁଳ ଭାବରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ; ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବମାନେ — ଯମାଦି ଦେବମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର — ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ଧ୍ରୁବଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ଦେବମାନେ ନିଜ ଆକାର ବଦଳାଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଧ୍ରୁବଙ୍କର ମାଆ ସୁନୀତି ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆସି, ମାୟା ଦ୍ୱାରା କରୁଣାଭରା କଥା କହିଲେ — “ମୋ ପୁଆ... ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ତପସ୍ୟାରୁ ଫେରିଯାଅ; ତୁମେ ମୋତେ ଅନେକ କଷ୍ଟ ଓ ଆଶାରେ ଲଭିଛ; ମୋତେ ଏକା, ଅସହାୟ ଓ ଦୁଃଖିତ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସହପତ୍ନୀର କଥା ପାଇଁ ମୋ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ତୁମେ ପଞ୍ଚ ବର୍ଷର ଶିଶୁ ହୋଇ ଏପରି କଠୋର ତପସ୍ୟା କିପରି କରିପାରିବ? ଏହି ଫଳହୀନ ଓ କଠୋର କଷ୍ଟରୁ ମନ ଦୂର କର। ଏହି ଆୟୁର ସମୟ ଖେଳ, ଉପବନ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ; ପରେ ଭୋଗ ଉପରାନ୍ତ ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ତୁମେ ଏଉଁଠି ଏକା ଖେଳ ଓ ଆନନ୍ଦର ସମୟ; ଏପରି ତପସ୍ୟା କିପରି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୋର ପ୍ରେମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ; ତୁମେ ତୁମ ବୟସ୍ ଅନୁଯାୟୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର; ମୋହରେ ଏହି ଧର୍ମରୁ ଦୂର ହୋଇ ଅଧର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଏହି ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ।” ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ, “ସୁନୀତି ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହିଲେ, ତଥାପି ଧ୍ରୁବ ମନ ବିଷ୍ଣୁରେ ଏକାଗ୍ର ରହି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ‘ମୋ ପୁଆ, ମୋ ପୁଆ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦାନବମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ଆସୁଛନ୍ତି; ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ।’ ଏହି କଥା କହି ସୁନୀତି ଚାଲିଗଲେ, ତାପରେ ଦାନବମାନେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ, ମୁହଁରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳା ନେଇ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଲେ। ରାଜକୁମାର ସାମ୍ନାରେ ଏହି ରାତିବାସୀ ଦାନବମାନେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳା ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଭୟଙ୍କର ରୋର କରି ଭାୟାନକ ଅସ୍ତ୍ର ଚାଲିଗଲେ। ଶଂଖ ଜ୍ୱାଳା ମୁହଁରେ ନେଇ ଶହ ଶହ ଶିଆଳ ହୁଁକାର ଦେଲେ, ଏହି ଶିଶୁ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବାକୁ। ‘ମାର, ମାର, କାଟ, କାଟ, ଖାଉ, ଖାଉ!’ — ଏହିପରି ରାତିବାସୀ ଦାନବମାନେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ସେମାନେ ସିଂହ, ଉଠ, ମଗର ମୁହଁ ନେଇ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରି ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦାନବମାନେ, ତାଙ୍କର ଚିତ୍କାର, ଶିଆଳମାନେ ଓ ଅସ୍ତ୍ର, ଧ୍ରୁବଙ୍କର ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଥିବା ଗୋବିନ୍ଦର ଚିନ୍ତାରେ କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ପକାଇଲେ ନାହିଁ। ସେ ଏକାଗ୍ର ମନରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଭାବି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।