ପ୍ରବଳ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ମମତାର ଶୃଙ୍ଗାର ଭରା ଏହି କଥା ଆମେ ଆରମ୍ଭ କରିବା। ଦକ୍ଷର ଜନ୍ମାନ୍ତରୀ ଝିଅମାନେ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ସନ୍ତାନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ସିନୀବାଳୀ, କୁହୂ, ରାକା ଓ ଅନୁମତି ଜନ୍ମିଲେ; ଏହିପରି ଅନସୂୟା ଅତ୍ରିଙ୍କ ନିର୍ମଳ ସନ୍ତାନମାନେକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପ୍ରୀତିଙ୍କୁ ଡାଟୋଲି ନାମକ ସନ୍ତାନ ହେଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ତିନିଟି ସନ୍ତାନ କର୍ଦମ, ଶ୍ୱାବରୀୟ, ଓ ସହିଷ୍ଣୁ ଥିଲେ। କ୍ଷମା, ପୁଲହଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଓ ସନ୍ନତି, କ୍ରତୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ବାଳଖିଲ୍ୟମାନେକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ବାଳଖିଲ୍ୟମାନେ ଉପରକୁ ବହୁଥିବା ବୀର୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଅଙ୍ଗୁଠିର ଗଠି ମତେ ଲମ୍ବା, ଜଳ, ଧୂଆଁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ, ସଂଖ୍ୟାରେ ସାଠି ହଜାର ଥିଲେ। ଉର୍ଜ୍ଜା, ବିଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ସାତି ସନ୍ତାନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ: ରଜୋଗାତ୍ର, ଉର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ବସନା, ଅନଘ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ। ସୁତପା ଓ ଶୁକ୍ର — ଏହି ସାତି ନିର୍ମଳ ଋଷିମାନେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ, ଅଗ୍ନିର ମହାପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସନ୍ତାନ। ସ୍ୱାହା ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କୁ ତିନିଟି ସନ୍ତାନ ହେଲେ: ପାବକ, ପାବମାନା, ଓ ଶୁଚି, ଯିଏ ଜଳକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଥାଏ। ଏହି ତିନି ଅଗ୍ନିରୁ ଏକ ପରେ ଏକ ଚାଳିଶି ଅନ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିଲେ; ଏଭଳି ମୋଟେ ଉନଚାଳିଶି ଅଗ୍ନି ପ୍ରକଳ୍ପିତ। ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ପିତା ଓ ତିନି ପୁଅ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନିତ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିତ ପୂର୍ବଜମାନେ ବି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ବହିର୍ଷଦ, ଅନଗ୍ନି ଓ ସାଗ୍ନିମାନେ, ସ୍ୱଧା ସହିତ, ମୈନା ଓ ବୈଧାରିଣୀକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଝିଅ, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଯୋଗିନୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ। ଏଭଳି ଦକ୍ଷର ଝିଅମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଉପଖ୍ୟାନ କହାଯାଇଛି; ଯିଏ ଏହି ବଂଶକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ କଦାପି ନିସ୍ସନ୍ତାନ ରହିନାହିଁ। ଏବେ ଶ୍ରୀ ପରାଶର ଏହିପରି କଥା କହିଲେ: ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଦୁଇ ପ୍ରବଳ ଓ ଧର୍ମିକ ପୁଅ — ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ — ବିଷୟରେ କଥା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ, ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଜନା ସୁରୁଚିଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ନାମକ ପୁଅ ହେଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀ ସୁନୀତି, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପ୍ରିୟ ନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଧ୍ରୁବ ଥିଲେ। ଧ୍ରୁବ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଭାଇର ପୁଅ, ଉତ୍ତମ, ରାଜାଙ୍କ ଆଙ୍କୁରେ ବସିଛି; ଧ୍ରୁବ ମନରେ ଏହି ଆଙ୍କୁରେ ଚଢ଼ିବା ଇଚ୍ଛା କଲେ। ରାଜା ତାହାଁ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଆସିଥିବା ପୁଅକୁ ଆଙ୍କୁରେ ବସିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେନାହିଁ। ସୁରୁଚି ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ସହପତ୍ନୀର ପୁଅ ଆଙ୍କୁରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, ତାଙ୍କ ନିଜ ପୁଅ ଉତ୍ତମ ଏଠାରେ ବସିଛି; ସେ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ: "ବାଳକ, କାହିଁକି ତୁମେ ଏପରି ଅଭିଳାଷା କରୁଛ? ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲେ ମୋ ଗଭରେ ଜନ୍ମିତ ନ ହେଲେ, ଏହି ସ୍ଥାନ ପାଇବା ଅସମ୍ଭବ। ତୁମେ ଉଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅବିବେକୀ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଗଭରେ ଜନ୍ମିତ ନୁହଁ। ଏହି ରାଜସିଂହାସନ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ; ତୁମେ କାହିଁକି ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ତୁମର ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ତମ ପରି, କିନ୍ତୁ ବ୍ୟର୍ଥ; ତୁମେ ସୁନୀତିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏହି କଥା ଜାଣନାହିଁ?" ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ: ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଧ୍ରୁବ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଛାଡ଼ି ନିଜ ମାଁ ସୁନୀତିଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ତଳ ଓଠ ଅଲ୍ପ ଅଳ୍ପ କମ୍ପିଥିଲା, ସୁନୀତି ଧ୍ରୁବକୁ ଆଙ୍କୁରେ ନେଇ ସେ କହିଲେ: "ବାଳକ, ତୁମର କ୍ରୋଧ କାହିଁକି? କିଏ ତୁମକୁ ଆଗ୍ରହ କରିନାହିଁ? କିଏ ତୁମର ପିତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେବେ, ଯିଏ ତୁମକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛି?" ଧ୍ରୁବ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଦେଲେ — ସୁରୁଚି କିପରି ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଭିମାନରେ କଥା କହିଥିଲେ। ସୁନୀତି ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଷଣ୍ଣ ହେଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରି, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ, ଏହିପରି କଥା କହିଲେ: "ସୁରୁଚି ଏହି କଥା ଠିକ୍ କହିଛି, ପୁଅ; ତୁମେ ଅଭାଗୀ। ନିଶ୍ଚୟ, ସଦ୍ଗୁଣୀମାନେ ସହପତ୍ନୀରୁ ମୁକ୍ତି ନପାନ୍ତି। ଗତ କାଳର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ; ଯାହା କରିନାହିଁ, ତାହା କିଏ ଦେବେ କିଏ ନେବେ? ଏହି କଥାରୁ ଦୁଃଖ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ। ରାଜସିଂହାସନ, ଛତା, ବର, ହାତୀ — ଏସବୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଯାହାର ପୁର୍ବ ଜନ୍ମର ମେରିଟ ଅଧିକ। ଏହି କଥା ବୁଝିବା, ପୁଅ, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହେବା। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଫଳରେ ସୁରୁଚି ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ; ମୋ ଭଳି ଅନ୍ୟ, ମେରିଟ ନଥିବା, ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଉତ୍ତମ, ସଂଚିତ ମେରିଟରେ ସମ୍ପନ୍ନ; ମୋ ପୁଅ ଧ୍ରୁବ, ଅଳ୍ପ ମେରିଟରେ ଜନ୍ମିଲା। ତଥାପି, ପୁଅ, ତୁମେ ନିଜକୁ ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ; ଯେତେଦିନ ରହେ, ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ସୁରୁଚିଙ୍କ କଥାରେ ତୁମେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ, ତେବେ ମେରିଟ ସଂଚୟ କରିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କର, ଯାହା ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଧର୍ମରେ ଅନୁସ୍ଥିତ ହେବା, ମୂଳ୍ୟବାନ ହେବା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରିବା; ଜଳ ଯେପରି ତଳକୁ ଯାଏ, ଏପରି ମେରିଟି ଯୋଗ୍ୟକୁ ଆସିଥାଏ।" ଧ୍ରୁବ କହିଲେ: "ମା, ତୁମେ ଏହିପରି କଥା କହିଛ, ମୁଁ ବିଶ୍ରାନ୍ତ ହେବାକୁ ଚାହୁଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି କଠୋର କଥା ମୋ ହୃଦୟରେ ଅଟି ରହିଛି। ତେଣୁ, ମୁଁ ଏପରି ପ୍ରୟାସ କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ଅବିନାଶୀ, ଉତ୍ତମ ସ୍ଥାନ ପାଇବି। ସୁରୁଚି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଗଭରେ ଜନ୍ମିତ ନୁହଁ; ମା, ମୋ ଶକ୍ତି ଦେଖ, ମୁଁ ତୁମ ବୃଦ୍ଧ ଗଭରୁ ଜନ୍ମିଲି ମଧ୍ୟ।" ଏହିପରି ଆଶା, କ୍ରୋଧ, ଓ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଧ୍ରୁବ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯାହା ଏହି ପବିତ୍ର ବଂଶ ଉପଖ୍ୟାନରେ ଅମର ହୋଇ ରହିଛି।