ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଏବଂ ପୃଥିବୀ—ଏହି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭୂତ ପୂର୍ବ ଭୂତର ଗୁଣ ଧାରଣ କଲା । ଏହି ଭୂତମାନେ ଶାନ୍ତ, ଉଗ୍ର ଓ ମୂଢ଼—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ଏହି ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି । ଏହି ଭୂତମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଲଗା ଥିଲେ, ଏକତ୍ର ନ ହେଲେ, ସେମାନେ କେବେ ମିଶି ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଏକତାରେ ଏକ ମହାସମୂହ ଭାବେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ପୁରୁଷର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ପ୍ରଧାନାଙ୍କ କୃପାରେ, ମହତ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିକାଶ ପାଇ ଏକ ମହାଣ୍ଡ ତଣ୍ଡୁଳାକାର ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ । ସମୟକ୍ରମେ, ସେଠି ଏହି ଅଣ୍ଡ ଜଳବୁଦ୍ବୁଦ୍ ଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା । ଏହି ଅଣ୍ଡ ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ମହାଜଳରେ ବିରାଜିତ ହେଲା—ଏହି ଅଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ହେଲା । ସେଠାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତ ଦୁଇ ରୂପ ଅଛି; ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ବିରାଜିତ ଅଛନ୍ତି । ଏହି କୋସ୍ତ ଅଣ୍ଡର ମେରୁ ପ୍ଲାସେଣ୍ଟା, ପାହାଡ଼ ମେମ୍ବ୍ରେନ୍, ସାଗର ତାହାର ଜଳରାଶି ଭାବେ ଅଛି । ଏହି ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ସାଗର ଓ ଦ୍ୟୁଲୋକ ସହିତ ଦେବତା, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଏହି ଅଣ୍ଡ ବାହାରୁ ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ଦଶଗୁଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏହି ସପ୍ତପ୍ରାକୃତିକ କୋସ୍ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଢାକାଯାଇଛି, ଯେପରି ନଡ଼ିଆ ମଝିର ଗୁଟିକୁ ତାହାର ଛିଲକ ଆବୃତ କରେ । ଏଠାରେ ହରି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାୟକ, ରଜୋଗୁଣରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ସେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯୁଗ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଳନ କରନ୍ତି; ସେଇ ଭାଗ୍ୟବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଧାରକ, ଅପାର ଶକ୍ତିର ମାଲିକ । ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ବ୍ୟାପିଯାଏ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ଅବତାର ନେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଗ୍ରସନ୍ତି । ଏପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଗ୍ରସିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଏକ ମହାସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ବିଲୀନ ହେବା ସମୟରେ, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ଅନନ୍ତ ନାଗ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି । ପୁନର୍ବାର ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ନବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ଏହି ଭାଗ୍ୟବାନ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ—ଏହି ତିନି ନାମରେ ପରିଚୟ ଦିଆଯାଏ କାରଣ ସେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି । ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଶେଷରେ ସବୁକୁ ନିଜେ ସଂହାର କରି, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି । ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ—ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୁରୁଷ ଜଗତ୍ ଗଠିତ । ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ, ଅବିନାଶୀ, ବିଶ୍ୱର ରୂପଧାରୀ; ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ସଂହାର ସବୁ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ପାଳିତ, ଓ ଗ୍ରାସକାରୀ; ବିଷ୍ଣୁ, ପରମେଶ୍ୱର, ଦାତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରକ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ । ଏଠି ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ନିର୍ଗୁଣ, ଅପାର, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ, ସେଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କିପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ?” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ: “ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅସୀମ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ତାଙ୍କରୁ ସ୍ଵୟଂ ଉଦ୍ଭବିତ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ତାପ ନିସ୍ସରିତ ହୁଏ ।” “ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ, କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ସେ ସଦା ‘ଜନ୍ମ’ ନେବାକୁ କହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଉପମାମାତ୍ର । ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ନିଜ ମାନରେ ଶତବର୍ଷ ଭାବିତ, ଏହାକୁ ‘ପରା’ କୁହାଯାଏ, ତାହାର ଅର୍ଧକୁ ‘ପରାର୍ଧ’ କୁହାଯାଏ ।” “ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏହି କାଳ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମାପ ଅନୁମାନ କର । ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ, ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ସାଗର, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାପ ଲାଗୁ ହୁଏ ।” “ଏଠି, ‘କାଷ୍ଠା’ ଯାହା ପନ୍ଦର ‘ନିମେଷ’ ରୁ ଗଠିତ, ତିରିଶି ‘କାଷ୍ଠା’ ଏକ ‘କଳା’ ଏବଂ ତିରିଶି ‘କଳା’ ଏକ ‘ମୁହୂର୍ତ୍ତ’ ହୁଏ । ଏଭଳି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯୋଗ କରି ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ମାନବ ମାପରେ ହୁଏ; ଏପରି ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଯାହା ଦୁଇ ପକ୍ଷ ରେ ବିଭକ୍ତ ।” “ଛଅ ମାସ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ରାତି, ଉତ୍ତରାୟନ ତାଙ୍କର ଦିନ ।” “ସହସ୍ର ଦେବବର୍ଷ କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ରୂପେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । କ୍ରମେ ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ, ଏକ—ଏହି ଅନୁପାତରେ କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି ଯୁଗ ଦେବବର୍ଷର ହିସାବରେ ଚାଲିଥାଏ ।” “ଏହି ମାପ ଅନୁସାରେ ଯୁଗ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ହୁଏ । ଏହି ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଯୁଗ ମିଶି ‘କୃତ’, ‘ତ୍ରେତା’ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ନାମରେ ପରିଚିତ ।” “କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି—ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଘୋଷିତ; ଏପରି ହଜାର ଚକ୍ର ମିଶି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ହୁଏ ।” “ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନରେ ଚୌଦ୍ଦ ମନୁ ହୁଏ; ତାଙ୍କର ସମୟ ହିସାବ ଶୁଣ । ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରାଜାମାନେ ସମୟ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଅନ୍ତି ।” “ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରର ସମୟ ହେଉଛି ଏକାଉଁଶି ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଚାରି ଗୁଣିତ; ଏହି ସମୟ ମନୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କର । ଏହି ସମୟ ଅଷ୍ଟଶତି ଦୁଇ ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ରୂପେ ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣିତ ଅଧିକ ହଜାର ମଧ୍ୟ ଅଛି ।” ଏହିପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ରମ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚାଲିଥାଏ, ମହାତ୍ମା ।