ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଶୃଣ, ଏକଥା ସମୟରେ ଦୁର୍ବାସା ଋଷି ଏକ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ । ସେ ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ, କମଳାକ୍ଷୀ, ସୁକୁମାରୀ ବିଦ୍ୟାଧରୀ ନାରୀଙ୍କୁ ଗାର୍ଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ସେ ବିଦ୍ୟାଧରୀ ନମ୍ରତା ସହିତ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ଗାର୍ଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଦେଲେ । ଏହି ମାଳାକୁ ନେଇ ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧିଲେ ଏବଂ ଏକ ଭଳି ପାଗଳ ବେଶରେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଆସୁଥିବା, ଶଚୀପତି, ଏଇରାବତ ହାତୀରେ ଚଡ଼ି, ମଦରେ ମତ୍ତ ଭାବରେ ଆସୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ତାପରେ ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ମାଳା ଖୋଲି ନିକଟରେ ଥିବା ଦେବରାଜ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ମାଳାକୁ ନେଇ ଏଇରାବତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ମାନେ କାଇଳାସ ଶିଖରରେ ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ଶୋଭା ପାଉଥାଏ ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ମଦରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଏଇରାବତ, ମାଳାର ସୁଗନ୍ଧରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ଏହାକୁ ସୁଘି, ତାଳ ଦ୍ୱାରା ନେଇ ଭୂମିରେ ଫେଲିଦେଲା । ଏହା ଦେଖି ମହାମୁନି ଦୁର୍ବାସା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ— “ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଶକ୍ତିର ମଦରେ ମତ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଓ ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ମୁଁ ଦିଆ ମାଳାକୁ ଆଦର କରିନାହ, ଯାହା ସ୍ରୀର ଚିହ୍ନ । ତୁମେ ଆମକୁ ଧନ୍ୟବାଦ କହିଲା ନାହିଁ, ନମସ୍କାର କଲେ ନାହିଁ, ମୁହଁ ତୁଳି ହସୁଥିଲ, ଏହି ମାଳାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାଇଲେ ନାହିଁ । ମୁଁ ଦିଆ ମାଳାର ମୂଲ୍ୟ ତୁମେ ନ ଦେଲୁଥିବାରୁ, ମୂର୍ଖ, ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀ ତୁମଠାରୁ ଚାଲିଯିବ । ତୁମେ ମୋତେ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସମାନ କିମ୍ବା ତାଳୁ ତଳ ଭାବିଛ, ଏହି ଅହଂକାରରୁ ମୋତେ ଅପମାନ କରିଛ । ମୁଁ ଦିଆ ମାଳାକୁ ଭୂମିରେ ପକାଇ ଦେଇଛ, ଏହି ଦୋଷରୁ ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀ ତୁମଠାରୁ ଶୂନ୍ୟ ହେବ । ଅତି ଅହଂକାରରୁ ମୋତେ ଅପମାନ କରିଛ, ଯେଉଁଠାରେ ଚଳନ୍ତ ଅଚଳନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋର କ୍ରୋଧକୁ ଭୟ କରନ୍ତି ।” ଏହିପରି କହି ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ଦୁର୍ବାସା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ । ମହେନ୍ଦ୍ର ତୁରନ୍ତ ଏଇରାବତରୁ ଅବତରି, ନିର୍ମଳ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ଗଭୀର ଭକ୍ତି ସହିତ ନମ୍ରତା ଦେଖାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ— “ମୋ ଭିତରେ କ୍ଷମା, ଦୟା, ମୃଦୁତା ନାହିଁ; ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଭଳି ନୁହେଁ; ମୁଁ ଦୁର୍ବାସା, କ୍ଷମାହୀନ ଏବଂ କ୍ରୋଧର ଦୂତ । ଗୌତମ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମୃଦୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଅହଂକାରୀ ହୋଇଛ; ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅପମାନ କରିଛ । ମୋର ଜଟା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଓ ଭୃକୁଟି ଭୀଷଣ ମୁହଁ ଦେଖି କିଏ ତିନି ଲୋକରେ ଭୟ ନ ପାଇଛି? ମୁଁ କ୍ଷମା କରିବି ନାହିଁ; ଆଉ କିଛି କହିବାର ଦରକାର ନାହିଁ, ତୁମେ ମୋତେ ଶାନ୍ତ କରିପାରିବ ନାହିଁ ।” ଏହିପରି କହି ଦୁର୍ବାସା ଚଲିଗଲେ । ଦେବରାଜ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଏଇରାବତରେ ଚଡ଼ି ଆମରାବତୀକୁ ଫେରିଗଲେ । ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ମୈତ୍ରେୟ, ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ହରାଇଗଲା; ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଔଷଧି ଶୁଷ୍କ ହେଲା । ତେବେ ଯଜ୍ଞ ହେଉନଥିଲା, ତପସ୍ଵୀମାନେ ତପସ୍ୟା କରୁନଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ଦାନ କିମ୍ବା ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ ଦେଉନଥିଲେ । ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଗଲା; ଲୋକମାନେ ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ଅତି ସାଧାରଣ କଥା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଲସା କରିଥିଲେ । ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଠାରେ ଶ୍ରୀ ଅଛି, ଶ୍ରୀ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ, ସେଠାରେ ଶକ୍ତି ଅଛି; ଶ୍ରୀ ନଥିଲେ ଶକ୍ତି କିପରି ରହିପାରିବ? ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଁ ନଥିଲେ ଗୁଣ କିପରି ଥାଏ? ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ନଥିଲେ ପୁରୁଷ ଉପେକ୍ଷିତ ହୁଏ; ଏମିତି ଲୋକ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହୁଏ । ଯେଉଁ ମଣିଷର ମନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅପମାନ ଓ କୁଖ୍ୟାତି ଆସିଥାଏ, ସେଠାରେ ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀ ଓ ଶକ୍ତି ନଥିଲେ ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଶା ହୁଏ । ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଲୋଭ ଓ ଶ୍ରୀ-ଶକ୍ତି ହୀନତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେବମାନେ ଶ୍ରୀ ଓ ଶକ୍ତି ହୀନ ହୋଇ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବତାମାନେକୁ ପରାଜିତ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶରଣ ଖୋଜିଲେ । ଏବେ ଦେବମାନେ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନେକୁ କହିଲେ— “ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ନାଥ, ଅସୁର ନାଶକ, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର କାରଣ, ଉଚ୍ଚ-ନିଚ୍ଚ ଦୁଇଁ ଲୋକର ଶରଣ, ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଯାଅ ।” “ଅନନ୍ତ, ଅଜୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାୟକ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତ ଦୁହିଁର କାରଣ, ସମସ୍ତ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯାଅ । ବିଷ୍ଣୁ ଶରଣ ନେଇଥିବା ଦୁଃଖୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି, ସେ ତୁମେମାନଙ୍କର କ୍ଷେମ କରିବେ ।” ଏହିପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନେ ସହିତ କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର ତୀରକୁ ଗଲେ । ସମସ୍ତ ଦେବତା ସଙ୍ଗେ ବ୍ରହ୍ମା ହରିଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ— “ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିର ଆଧାର, ଅନନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ପୃଥିବୀର ମୂଳ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ମହାନ୍, ପୃଥିବୀ ଓ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିବା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ସମସ୍ତ କିଛି ଯାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେବତା, ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେ ଅତିତରେ ଅବସ୍ଥିତ । ସେ ପରମ ପୁରୁଷରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ, ସେ ପରମ ଆତ୍ମାର ଧାରଣ, ଯେଉଁଠାକୁ ଯୋଗୀମାନେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଥିବାଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ଦାତା । ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱଭାବିକ ଗୁଣ ଥାଏ ନାହିଁ, ଶୁଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ, ସେ ଆମ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ । ହେ ହରି, ତୁମର ଶକ୍ତି କାଳ, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ ଓ ଅନ୍ୟ ମାନାରେ ବଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଶୁଦ୍ଧ ହରି, ଆମ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ ।