ପୃଥିବୀର ଆଦିକାଳରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ରୂପିଣୀ ଦେବୀ କାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଚଳାଙ୍କୁ ଦର୍ପ ଜନ୍ମିଲେ, ନିୟମାଙ୍କୁ ଧୃତିର ପୁତ୍ର ହେଲେ ଏବଂ ଏଭଳି ତୁଷ୍ଟି ଦେଲେ ସନ୍ତୋଷକୁ, ପୁଷ୍ଟି ଦେଲେ ଲୋଭକୁ। ମେଧା ଦେଲେ ଶ୍ରୁତକୁ, କ୍ରିୟା ଦେଲେ ଦଣ୍ଡକୁ, ଏବଂ ନୟା ଓ ବିନୟା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ। ବୋଧ, ବୁଦ୍ଧି, ଲଜ୍ଜା, ବିନୟ ଏବଂ ଭୂତିର ପୁତ୍ର ବ୍ୟବସାୟ ଜନ୍ମିଲେ, ଶାନ୍ତିରୁ କ୍ଷେମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମର ପୁତ୍ରମାନେ ହେଲେ: ସୁଖ, ସିଦ୍ଧି, ଯଶ ଓ କୀର୍ତ୍ତି। କାମରୁ ରତି ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହର୍ଷ ହେଲେ ଧର୍ମଙ୍କର ନାତି। ହିଂସା ଅଧର୍ମଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହେଲେ, ତାଙ୍କରୁ ଅନୃତ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ହେଲେ ନିକୃତି, ଏହି ଦୁଇଁଠୁ ମାୟା ଓ ବେଦନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ମାୟା ଓ ବେଦନା ଦମ୍ପତି ହେଲେ; ମାୟା ଜନ୍ମ ଦେଲେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ବେଦନା ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଦୁଃଖକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ରୌରବ ତାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ ବ୍ୟାଧି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଶୋକ, ତୃଷ୍ଣା ଓ କ୍ରୋଧ। ଏହିମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖର ସନ୍ତାନ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ, ଏବଂ ଅଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣରେ ଅନୁସୃତ; ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ କିମ୍ବା ପୁତ୍ର ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ସଂଯମିତ ବୀଜ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୂପମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମନସ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ; ସେମାନେ ସଦା ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଳୟ ଆଣନ୍ତି। ଡକ୍ଷ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଚିରନ୍ତନ ଉତ୍ପାଦନର କାରଣ। ମନୁ, ମନୁଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ, ରାଜାମାନେ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୀରମାନେ—ଏମାନେ ନିୟମ ଓ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚିରନ୍ତନ ନିୟମ ଓ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ଶ୍ରୀ ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ: “ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଏହି ଚିରନ୍ତନ ନିୟମ ଓ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି, ଏହାର ସତ୍ୟ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱରୂପ କୃପାକରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।” ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: “ଓ ଦ୍ୱିଜ, ମଧୁସୂଦନ ଭଗବାନ୍ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଅବିରୋଧୀ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଚାରି ପ୍ରକାରର ପ୍ରଳୟ ଅଛି: ଅବସରିକ (ନାଇମିତ୍ତିକ), ତତ୍ତ୍ୱିକ, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ନିତ୍ୟ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଅବସରିକ ପ୍ରଳୟକୁ 'ବ୍ରହ୍ମାର ପ୍ରଳୟ' କୁହାଯାଏ; ଏହିବେଳେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଶୟନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୂଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାଏ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ନିତ୍ୟ ପ୍ରଳୟ ହେଉଛି ଦିନ ଓ ରାତି ପ୍ରତିଦିନ ଜୀବମାନଙ୍କର ନିରନ୍ତର ବିନାଶ। ପ୍ରକୃତିରୁ ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ଦିନପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହାକୁ ପୁରାଣ ବିଦ୍ୟମାନେ ନିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କହନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବିଷ୍ଣୁ ନିବାସ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ କରାଯାଏ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ଓ ପ୍ରଳୟ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଚକ୍ରାନ୍ୱିତ। ଯିଏ ଏହି ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ ଶକ୍ତି ଓ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ, ସେଇ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣି ଫେରିନାହିଁ। ଏଥି ପରେ ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ: “ଏବେ ମୁଁ ତମକୁ ତାମସିକ ସୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହିବି। କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପରି ଏକ ପୁତ୍ର ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କ ଆଂକ ଉପରେ ଏକ ନୀଳ ଓ ରକ୍ତ ରଙ୍ଗର ଶିଶୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ପଳାଇ ଯାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ?' ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ତୁମର ନାମ ହେଉ ଦେହ। ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ରୁଦ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ତୁମେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କର।' ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ଆଉ ସାତ ଥର କାନ୍ଦିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ସାତଟି ଅନ୍ୟ ନାମ ଏବଂ ତାଙ୍କର ନିବାସ, ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ର ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି: ଭବ, ଶର୍ବ, ଈଶାନ, ପଶୁପତି, ଭୀମ, ଉଗ୍ର, ଓ ମହାଦେବ। ତାଙ୍କ ନିବାସ ଅନୁସାରେ: ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷିତ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର—ଏହିଠି ତାଙ୍କର ରୂପ। ସୁବର୍ଚ୍ଚଳା, ଉଷା, ବିକେଶୀ, ଶିବା, ସ୍ୱାହା, ଦିଗ୍ଦେବୀ, ଦୀକ୍ଷା ଓ ରୋହିଣୀ—ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ, ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ: ଶନି, ଶୁକ୍ର, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ମନୋଜବ, ସ୍କନ୍ଦ, ସର୍ଗ, ସନ୍ତାନ, ବୁଧ। ଏହିପରି ରୁଦ୍ର ନିର୍ମଳ ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ସତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ଦକ୍ଷଙ୍କ ରୋଷରେ ସତୀ ତାଙ୍କ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏବଂ ପରେ ହିମବନ୍ତ ଓ ମେନାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୁନି ହରା ଭଗବାନ୍ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଖ୍ୟାତି, ଭୃଗୁଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ଧାତୃ ଓ ବିଧାତୃ ଦୁଇ ଦେବତାକୁ ଏବଂ ଶ୍ରୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ନାରାୟଣଙ୍କର ପତ୍ନୀ। ଏଠାରେ ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଶ୍ରୀ ଦୁଧ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ଶୁଣିଛି, ଆପଣ କହୁଛନ୍ତି ତିଏ ଭୃଗୁଙ୍କ କନ୍ୟା ଖ୍ୟାତିରୁ ଜନ୍ମିଲେ—ଏହି ଦୁଇ ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି?” ପରାଶର କହିଲେ: “ସେ ସଦା ଜଗତର ମାତା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଚ୍ୟୁତ ଶ୍ରୀ; ବିଷ୍ଣୁ ଯେପରି ବ୍ୟାପକ, ସେମିତି ଶ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଅର୍ଥ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ବାଣୀ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରୀ; ନୀତି ଶ୍ରୀ, ନେତୃତ୍ୱ ହରି; ଜ୍ଞାନ ବିଷ୍ଣୁ, ବୁଦ୍ଧି ଶ୍ରୀ; ଧର୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ସେ, ଉତ୍ତମ କର୍ମ ଶ୍ରୀ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବିଷ୍ଣୁ, ସୃଷ୍ଟି ଶ୍ରୀ; ପୃଥିବୀ ଶ୍ରୀ, ଧାରକ ହରି; ସନ୍ତୋଷ ଭଗବାନ୍, ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସମୃଦ୍ଧି; ଏହିପରି ଶାଶ୍ୱତ ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀ।