ମହାମୁନି, ମନୋର ସାମନ୍ତରେ ଯେପରି ଗନ୍ଧର ସାନିଧ୍ୟ ମାତ୍ରରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମନଃ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ଉପରି ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି। ମୁନିବର, ସେଉଁଠି ସେଇ ପରମପୁରୁଷ ନିଜେ ଉତ୍ପ୍ରେରକ ଓ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ପ୍ରଧାନ ଭାବରେ ସଂକୋଚ ଓ ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଦି ଅନେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ରୂପରେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା, ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଗୁଣମାନ୍ୟର ସାମ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ତାହାର ବିଭେଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱରୁ 'ମହତ୍' ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପ୍ରଧାନକୁ ଆବୃତ କରେ; ଏହି 'ମହତ୍' ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ—ଏହି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। 'ମହତ୍' ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ, ଏବଂ ଏହା ବୀଜର ଭଳି ଆବୃତ; ଏହି 'ମହତ୍' ତିନି ପ୍ରକାର—ୱୈକାରିକ (ସତ୍ତ୍ୱ), ତୈଜସ (ରଜସ), ଓ ଭୂତାଦି (ତମସ)। 'ମହତ୍' ରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଆହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କାରଣ; ଏହା ତିନି ଗୁଣରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଏବଂ ମହତ୍ ଯେପରି ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ସେପରି ଆହଂକାର ମଧ୍ୟ 'ମହତ୍' ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହି 'ଭୂତାଦି' ରୂପୀ ତାମସିକ ଆହଂକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ଶବ୍ଦ ରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ। 'ଭୂତାଦି' ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା; ଏହାପରେ ଆକାଶ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହି ସ୍ପର୍ଶ ରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶ ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଥିଲା, ସେଉଁଠି ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା। ଏହାପରେ ବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ବାୟୁରୁ ଆଗ୍ନି (ତେଜ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ। ବାୟୁ, ଯାହାରେ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଥିଲା, ଏବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା; ଏବଂ ଆଗ୍ନି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରସରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରସର ଆଧାର ହେଲା; ଏହି ଜଳ, ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ରସ ଥିଲା, ତାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା। ଏହି ଜଳ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହାର ସଂଯୋଗରୁ ଗନ୍ଧ ତାହାର ଗୁଣ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହେଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂତ ରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ବିଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଏହିଭଳି ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଅଭିନ୍ନ ଓ ଅବିଭକ୍ତ, ଏହି ଅଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ 'ତନ୍ମାତ୍ର' ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସେମାନେ କେବଳ ଶାନ୍ତ, ଉଗ୍ର କିମ୍ବା ମୂଢ଼ ନୁହଁନ୍ତି; ଏହି ଅଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏଠି ବୈକାରିକ ଦେବତାମାନେ ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଏକାଦଶ ମନଃ ମଧ୍ୟ ବୈକାରିକ ଦେବତା ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଘ୍ରାଣ, ଜିହ୍ବା ଓ କର୍ଣ୍ଣ—ଏହି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଧ୍ୱନି ଓ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥଗତ ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ। ମୈତ୍ରେୟ, ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, କର, ପାଦ ଓ ବାଣୀ—ଏହି ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମେ: ବିସର୍ଜନ, ସୃଷ୍ଟି, ଗତି, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ କ୍ରିୟା। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ—ଏହି ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ତାଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଥାଆନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭୂତ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ଭୂତମାନେ ଶାନ୍ତ, ଉଗ୍ର ଓ ମୂଢ଼ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଆନ୍ତି। ଏମିତି ଶକ୍ତିରେ ବିଭିନ୍ନ, ସ୍ୱଭାବରେ ଅଲଗା ଥିବାରୁ, ସେମାନେ ଏକାକି ମିଶି ନଥିଲେ କେବେଁ ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେନି। ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଭିତରେ ଏକତା ଆଣି, ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ସମୂହ ଭାବେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ପୁରୁଷର ସାନିଧ୍ୟ ଓ ପ୍ରଧାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ, ଏହି ମହତ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତଣ୍ଡୁଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସମୟ ଅନୁସାରେ, ଏହି ତଣ୍ଡୁଳ ଜଳବୁଦ୍ବୁଦ୍ ଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା; ଏହି ମହାଭୂତ ଦ୍ୱାରା ବିରାଟ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ମହାଜଳରେ ବିରାଜିତ, ଏହାହିଁ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ନିବାସ। ସେଠାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତ ଦୁଇ ରୂପ ବିଦ୍ୟମାନ; ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମେରୁ ପର୍ବତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନାଳ, ପର୍ବତମାନେ ତାହାର ଝିଲି, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରମାନେ ଏହି ମହାଆତ୍ମାର ଜଳରାଶି। ପର୍ବତ, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲୋକମାନେ ଏହି ତଣ୍ଡୁଳ ଭିତରେ ଉଦ୍ଭବ କଲେ; ଏଠି ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ମାନବ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବାହାରେ ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ଦଶଗୁଣ ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏହି ମହାଭୂତମାନେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଢାକି ରଖିଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ମହାତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆବୃତ କରିଛି; ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସାତଟି ପ୍ରାକୃତିକ ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଯେପରି ନଡ଼ିଆର ଗୁଟିକୁ ଏହାର ଛାଲ ଢାକି ରଖିଥାଏ। ଏଠି, ଜଗତ୍ର ସ୍ୱାମୀ ହରି, ରଜୋଗୁଣରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ; ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଅପାର ଶକ୍ତିର ମାଲିକ। ଚକ୍ରର ଶେଷରେ, ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ବ୍ୟାପିଲେ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରୁଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଗ୍ରସଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଗ୍ରସିତ ହେଲାପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଏକ ମହାସମୁଦ୍ର ହେଲା, ସେଠି ପରମେଶ୍ୱର ନାଗଶୟ୍ୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ଜାଗି, ପୁନର୍ବାର ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ—ଏହି ତିନି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, କାରଣ ସେଇ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି।