ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଏକ ଅଜର, ଅମର, ଅପରିମିତ, ଅଜନ୍ମା, ଏବଂ ଅବିଚଳ ସତ୍ତ୍ୱ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲା । ଏହାର କୌଣସି ଆଧାର ନଥିଲା, ଏହା ସୂନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ପର୍ଶ, ଆକୃତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରୁ ଅତୀତ ଥିଲା । ଏହି ସତ୍ତ୍ୱ ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉପଲକ୍ଷିତ ହୁଏ, ଏହା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ କାରଣ, ଏହାର ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହା ସଦା ଏକାକି ଅଛି । ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ଓ ପ୍ରଳୟ ପରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏହି ଏକାକି ତତ୍ତ୍ୱ ଭିତରେ ଲୀନ ଥାଏ । ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଶିକ୍ଷାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଅର୍ଥକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଯେ, ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱର ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ । ସେ ସମୟରେ ଦିନ ନଥିଲା, ରାତି ନଥିଲା, ଆକାଶ ନଥିଲା, ପୃଥିବୀ ନଥିଲା, କୌଣସି ଆତ୍ମା, ଆଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନଥିଲା । ଏକମାତ୍ର ଆଦି ବ୍ରହ୍ମ ଅନୁଭୂତି ଓ ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅଗୋଚର ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ । ହେ ମୁନି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଠାରୁ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ରୂପ ଅଛି—ପ୍ରଧାନ (ମୂଳ ପ୍ରକୃତି) ଓ ପୁରୁଷ (ଚେତନା) । ଏହି ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ହେଉଥିବା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହାକୁ କାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ମହାପ୍ରଳୟ ପରେ ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତ ସ୍ଥିତି ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କହନ୍ତି । କାଳ ସ୍ୱୟଂ ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର ଚକ୍ର ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ତିନି ଗୁଣ ସମତୁଳିତ ଓ ଜୀବାତ୍ମା ଉଲ୍ଲେଖ୍ୟ, ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାଳ ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ । ତାପରେ, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ନାଥ, ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ହରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାବଳୀରେ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ନଶ୍୵ର ଓ ଅନଶ୍୵ର—ଉଭୟ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସେମାନେ ଉପରେ ଚେତନା ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଥିଲେ । ଯେପରି ଗନ୍ଧ ରହିଲେ ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ତାହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କାରଣ ନୁହେଁ, ସେପରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ । ସେ ନିଜେ ଉତ୍ପ୍ରେରକ ଓ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ, ପରମ ପୁରୁଷ; ସଂକୋଚ ଓ ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ । ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି । ଏବେ, ତୁମେ ଶୁଣ, ଗୁଣଗୁଡିକର ସମତୁଳନରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଶେତ୍ରଜ୍ଞ ଅଛନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଗୁଣଗୁଡିକର ବିଭେଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ମହତ୍ (ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଏହାକୁ ଆବୃତ କରେ । ମହତ୍ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ, ତାମସିକ—ଏହି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ମହତ୍ ପ୍ରଧାନ ସହ ସମାନ ଭାବେ ଅଛି, ଏବଂ ବୀଜ ଭଳି ଆବୃତ; ଏହି ତିନି ଭାଗ—ୱୈକାରିକ (ସତ୍ତ୍ୱ), ତୈଜସ (ରଜସ), ଭୂତାଦି (ତମସ) । ମହତ୍ରୁ ଏହି ତିନି ଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଆହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାରଣ; ଯେପରି ମହତ୍ ପ୍ରଧାନରେ ଆବୃତ, ଏହି ଆହଂକାର ମଧ୍ୟ ମହତ୍ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ । ଏପରେ ଭୂତାଦି ପରିଣତି ହୋଇ ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦ ଠାରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ । ଭୂତାଦି ଏହି ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା; ଆକାଶ ପରିଣତି ହୋଇ ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା । ଏହି ସ୍ପର୍ଶ ଠାରୁ ବଳଶାଳୀ ବାୟୁ ଉଦ୍ଭବ କଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶ ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ସ୍ପର୍ଶ ଆବୃତ ହେଲା । ବାୟୁ ପରିଣତି ହୋଇ ରୂପ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ବାୟୁଠାରୁ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ । ବାୟୁ ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଅଛି, ସେଠାରେ ରୂପ ଆବୃତ ହେଲା; ଆଲୋକ ପରିଣତି ହୋଇ ରସ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା । ଏହି ରସ ଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରସର ଧାରକ; ଜଳ, ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ରସ ଅଛି, ସେଠାରେ ରୂପ ଆବୃତ ହେଲା । ଜଳ ପରିଣତି ହୋଇ ଗନ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ସଂଯୋଗ ଠାରୁ ଗନ୍ଧ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ହେଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂତ ଭିତରେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଏହିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ । ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଅବିଭକ୍ତ; ଏହି ଅଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଏମିତି ଅଭିଧାନ ହେଉଛନ୍ତି । ସେମାନେ ନ ଶାନ୍ତ, ନ ଉଗ୍ର, ନ ମୂଢ଼; ଏହି ଅବିଭକ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉଦ୍ଭବ । ୱୈକାରିକ ଦେବତା ବୋଲି ପରିଚିତ ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆଲୋକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଏକାଦଶମ ମନ ମଧ୍ୟ ବିବେଚିତ । ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଘ୍ରାଣ, ଜିହ୍ୱା ଓ କର୍ଣ୍ଣ—ଏହି ପଞ୍ଚ, ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଅଛି । ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହସ୍ତ, ପାଦ ଓ ବାକ୍—ଏହି ପଞ୍ଚର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବିସର୍ଜନ, ସୃଷ୍ଟି, ଗତି, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ କ୍ରିୟା । ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ—ଏହି ପଞ୍ଚ ତାଙ୍କର ଉପଯୁକ୍ତ ଗୁଣ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭୂତ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଏମିତି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଶାନ୍ତ, ଉଗ୍ର, ମୂଢ଼—ଏହି ଭେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ସେମାନେ ଶକ୍ତିରେ ବିଭିନ୍ନ ଓ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଲଗା; ସଂଯୋଗ ବିନା ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେନି । ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଏକତା ଲାଭ କଲେ । ପୁରୁଷଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଧାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ, ମହତ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ । ସମୟ ପରିକ୍ରମାରେ, ଏହି ଅଣ୍ଡ ଜଳବୁଦ୍ବୁଦ୍ ଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା; ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଠାରୁ ବିଶାଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ମହାଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ବ୍ରହ୍ମା ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମଧାମ । ସେଠି ଅପ୍ରକାଶ ଓ ପ୍ରକାଶ ଦୁହିଁ ରୂପ ଅଛି; ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡର ମେରୁ ପ୍ଲାସେଣ୍ଟା, ପାହାଡ଼ ଝିଲ୍ଲି, ସମୁଦ୍ର ଅମ୍ନିଓଟିକ ତରଳ ହେଲା । ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୟୁଲୋକ ସହିତ, ଏହି ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମଣିଷ ଉଦ୍ଭବ କଲେ ।