ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏକ ପବିତ୍ର କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ବୈଶ୍ୱଦେବ ନାମକ କ୍ରିୟା ପାଳନ କରିଥିଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପରେ, ସେମାନେ ଆଦରଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି, ଦାସ-ଦାସୀ ଏବଂ ଆତ୍ମୀୟ ସହ ଏକାସାଥି ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ନିୟମରେ, ପିତୃମାତୃ ପୂର୍ବଜମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରିଥିଲେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ତିନିଟି ଜିନିଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ—ନାତି, କୁଶ ଓ ତିଳ। ଏହା ସହିତ ରୂପା ଦାନ, ପୌରାଣିକ କଥା ପାଠ ଓ ସ୍ତୁତିଗାନ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ସମୟରେ କ୍ରୋଧ, ଯାତ୍ରା ଓ ଅତି ତ୍ୱରା ଏହି ତିନିଟି ଦୂରେଇ ରଖିବା ଉଚିତ, ଏହି ନିୟମ ଭୋଜନକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିୟମମାନ୍ୟ ଭାବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱଦେବ, ପୂର୍ବଜ, ମାତୃ ପୂର୍ବଜ ଏବଂ ପରିବାରକୁ ପୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବଜମାନେ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ର ସଂସ୍କାରର ଆଧାର; ଏହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯୋଗ ମିଳିବାକୁ ବଡ ମହିମା ମନାଯାଏ। ଯଦି ଏକ ଯୋଗୀ ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଜନକାରୀ ଓ ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ଔର୍ବ ଋଷି କହିଥିଲେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ନିବେଦିତ ଖାଦ୍ୟରେ ହବିଷ୍ୟାନ୍ନ, ମାଛ, ଶଶକ, ନେଉଲ, ଶୁଅ, ଛାଗ, ଭେଡ଼, ହରିଣ, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟ ଗୋଧା ମାଂସ ଅନୁମୋଦିତ। ଏହା ସହିତ ମେଷ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଗୋଧା ମାଂସ ମାସ ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ—ପୂର୍ବଜମାନେ ବଦ୍ରୀଣସ ମାଂସରେ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଖଡ଼ମାଛ ମାଂସ, କଳଶାକ ଶାଗ ଓ ମଧୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ତାହାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଓ ଭୂପତି, ଯିଏ ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ଫଳଦାୟକ ଜନ୍ମ ପାଏ ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରଶାନ୍ତିକା, ସନୀବାରା, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଶ୍ୟାମାକ, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟ ଔଷଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ। ଯବ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ମୁଗ, ଗହୁଁ, ଚାଉଳ, ତିଳ, ବୁଟ, କୋବିଦାର ଓ ସୋରିଷ ଏଠାରେ ଶୁଭ ମନାଯାଏ। ଓ ରାଜନ୍, ଯେଉଁ ଧାନ୍ୟ ପ୍ରଥମ ହୋମ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏନି, ରାଜମା, ଅନୁ ଓ ମସୁର ଦାଲ ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଲାଉ, ଗ୍ରଞ୍ଜନ, ପିଆଜ, ମୂଳା, ଗନ୍ଧାରକ, କରମ୍ବ ଓ ଖଣିର ଲୁଣ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନୀୟ। ଲାଲ ରେଜିନ ଓ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଲୁଣ, ଏବଂ ଯାହା କଥାରେ ପ୍ରଶଂସିତ ନୁହେଁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବ୍ୟବହାର ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଗାଈର ଦୁଧ ରାତିରେ ଅବିରତ ନିଆଯାଏ, ସେଠାରେ ଗାଈ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ; ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଫେନା ଜଳ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ। ଏକ ନଖ ବା ଏକ ଚେର ଥିବା ପଶୁର ଦୁଧ, ଉଣ୍ଟ, ଭେଡ଼, ରାସ୍ତା ଓ ମହିଷ ଦୁଧ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ହିଜଡା, ଚଣ୍ଡାଳ, ମିଶ୍ର ଜାତିର, ଦୁଷ୍ଟ, ନାସ୍ତିକ, ରୋଗୀ, କାଉ, କୁକୁର, ନଗ୍ନ, ବାନର, ଗ୍ରାମବାସୀ ଓ ଶୁଅ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ, କିମ୍ବା ଜଳ ଆଣୁଥିବା ଜଣେ ଜନାନୀ, ଜନନୀ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅଶୁଚି, ଶବ ସଂସ୍ପର୍ଶକାରୀ ଦେଖିଲେ, ତେବେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଏହି ନିବେଦନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନାହିଁ। ସେହିପାଇଁ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରିତ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ କରିବା ଉଚିତ୍; ଭୂମିରେ ତିଳ ବିକିରଣ ଦେବତାମାନେ ଦୂରେଇ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ନଖ, ଚୁଲି, କୀଟ ବା ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ଖାଦ୍ୟ, ଅବଶିଷ୍ଟ ମିଶ୍ରିତ ବା ବାସି ଖାଦ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ, ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ନିବେଦନ କରନ୍ତି, ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନେର ପୋଷଣ ହୁଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ କଳାପ ଉଦ୍ୟାନରେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଥିଲେ—"ଆମ ଗୋତ୍ରରେ ଏମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଉନ୍ତୁ, ଯେଉଁମାନେ ଗୟାକୁ ଆସି ଆମ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିବେ।" "ବର୍ଷା ଋତୁ ଓ ମଘା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଦୁଧ, ମଧୁ ଓ ଘିଅ ମିଶା ଚାଉଳର ତ୍ରୟୋଦଶ ପିଣ୍ଡ ଯିଏ ଦେଇପାରିବେ, ସେ ଆମ ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଉନ୍ତୁ। ଅଥବା ଏକ ଶୁଭ୍ର କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରୁନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଏକ କଳା ବୃଷଭକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଯଥାବିଧି ଦାନ ସହିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ।" ଏହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପୂର୍ବଜ ପୂଜାର ମହିମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଉଥିଲା। ଏହା ପରେ, ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ—"ଏବେ ମୁଁ ଯୟାତିଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଯଦୁଙ୍କ ବଂଶ କଥା କହିବି। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜୟଧ୍ୱଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ତାଳଜଂଘ।" ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ, ଅନୁ ଯୟାତିଙ୍କ ଚତୁର୍ଥ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କର ତିନି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ—ସଭାନଳ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ପରମେଷୁସ। ସଭାନଳଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ କାଳାନଳ। ଏହି ଉତ୍ତରାଧିକାର ଏବଂ ବଂଶବଳୀର ଗାଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ମୈତ୍ରେୟ ମୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମା-ନାରାୟଣ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେଇ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।" ତେବେ ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ—"ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ନାରାୟଣ, ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। କିପରି ପ୍ରଜାପତି ଦେବତା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ତାହା ଶୁଣ।" "ପୂର୍ବ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଗିଲେ, ସେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବିଶ୍ୱକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ନାରାୟଣ—ଅତି ଚିନ୍ତାତୀତ, ସମସ୍ତ ଉପରି, ସେଇ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ସମସ୍ତର ମୂଳ, ସମସ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତି।" "ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ କହାଯାଏ—ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ଦେବତା, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ଘଟେ।" "ଜଳକୁ 'ନାରା' କୁହାଯାଏ—ଏହି ଜଳ ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ; ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କରେ ବସିଥିଲେ, ତେଣୁ ସେଉଁଠି ସେ 'ନାରାୟଣ' ଭାବେ ସ୍ମରିତ।" "ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ରୂପେ ରହିଗଲା, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରଭୁ ତାହାକୁ ବାହାର କରିବା ପାଇଁ ଉପାୟ ଚିନ୍ତିଲେ।