ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯାଅ, ତୁମ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, କାରଣ ମୋର ସାମ୍ନାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ କେହି ସଫଳ ହେବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ରେ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ସୁସ୍ଥ ଓ ଅକ୍ଷତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯବ ଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ସମାପ୍ତ ହେବ, ତେବେ କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବି।” ଏପରି ଶୁଣି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରୀଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଏୟରାବତ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପୁନଃ ଫେରିଗଲେ। ଏହା ପରେ କୃଷ୍ଣ ଗୋମାତା ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ପଥରେ ଚାଲି, ପୁନି ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଗଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଯିବା ପରେ, ଗୋପମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ କୃଷ୍ଣ ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଦ୍ୱାରା ଗୋବର୍ଧନ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ବଳବାନ୍ତ କୃଷ୍ଣ, ଆମେ ଓ ଆମର ଗୋମାତାମାନେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଛୁ। ଏହି ଜଣେ ଛୁଆଁ ପରି ଖେଳ ଓ ଗୋପ ଭାବ ତୁମକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ—ଏହିର ଅର୍ଥ କ’ଣ? ଦୟାକରି କହ। କାଳିୟଙ୍କୁ ଦମନ କଲ, ପ୍ରଲମ୍ବକୁ ମାରିଲ, ଗୋବର୍ଧନ ଉଠାଇଲ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଆମ ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଇଛି। ସତ୍ୟ, ହେ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହରି, ତୁମ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଆମେ ତୁମକୁ ମାନବ ଭାବିପାରୁନାହିଁ। ବ୍ରଜର ମହିଳା ଓ ଶିଶୁମାନେ ତୁମକୁ ଭଲପାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମର ଶୈଶବ, ଅସାଧାରଣ ଶକ୍ତି ଓ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ଏସବୁ ଅଦ୍ଭୁତ; ହେ ଅଗାଧ କୃଷ୍ଣ, ଏମିତି ଭାବି ଆମର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପଜୁଛି। ତୁମେ ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧର୍ବ—ଏହି କଥା ଆମ ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଆମ ପରିବାରଜନ; ଆମର ବନ୍ଦନା ତୁମକୁ।” ଗୋପମାନେ ଏମିତି କହିବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ କିଛି ଖଣ୍ଡ ମୌନ ରହିଲେ, ସ୍ନେହମିଶ୍ରିତ ଅଳ୍ପ କ୍ରୋଧ ଦେଖାଇଲେ, ତାପରେ କହିଲେ, “ମୋ ସହ ଯୋଗ ଥିଲେ, ହେ ଗୋପମାନେ, ଯଦି ତୁମେ ଲଜ୍ଜିତ ନୁହଁ, କିମ୍ବା ମୁଁ ଆଦର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ, ତେବେ ଏହି ଚିନ୍ତାର କଣ ଦରକାର? ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଭଲପାଉଛ, ଯଦି ମୁଁ ତୁମର ଆଦର ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ମୋତେ ସତ୍ୟ ପରିବାରଜନ ଭାବରେ ଜାଣ। ମୁଁ କୌଣସି ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ କିମ୍ବା ଦାନବ ନୁହଁ; ମୁଁ ତୁମ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମନେଇଛି—ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିବା ଦରକାର ନାହିଁ।” ହରିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଗୋପମାନେ ନିରବ ହେଲେ, ମନରେ ମିଶ୍ରିତ ଦୁଃଖ ଓ ସ୍ନେହ ନେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏପରେ କୃଷ୍ଣ ଆକାଶକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଶରଦ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପ୍ରଭା ଦେଉଥିଲା, ଏବଂ ଖିଳିଥିବା କୁମୁଦିନୀ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭରିଦେଇଥିଲା। ସେ ଶୋଭାମୟ ବୃକ୍ଷମାଳା ଏବଂ ମଧୁର ମଧୁମକ୍ଷିକା ଦଳ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ ଦିଗରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲା। ରାମ ସହିତ, ଯିଏ ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ, ସୂରଦେବଙ୍କ ପୁଅ କୃଷ୍ଣ ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇଲେ, ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ସହାୟତାରେ। ସେହି ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣି ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ି ଦୃତ ତାଳେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। କିଏ ମନେମନେ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତର ସହିତ ଗାଇଲେ, ଅନ୍ୟେ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଶୁଣିଲେ, କିଏ ମନେମନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। କିଏ 'କୃଷ୍ଣ, କୃଷ୍ଣ' ବୋଲି ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ, କିଏ ଅନୁରାଗରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। କିଏ ଘର ଭିତରେ ରହି, ବଡ଼ମାନେ ବାହାରେ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି ମନେମନେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଏହିପରି ତାଙ୍କର କୃଷ୍ଣ ଚିନ୍ତାରେ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ିଗଲା, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲା; ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅସମସ୍ତ ପାପ ଏହି ବିରହ ଦୁଃଖରେ ଗଳିଗଲା, ସେମାନେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଲେ। ଗୋପୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପରମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ରୂପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଶ୍ୱାସ ନିରୋଧ କରି ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ। ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘିରିଥିବା ଗୋବିନ୍ଦ, ଶରଦ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମଧୁର ରାତିକୁ ଗୌରବ କଲେ, ରାସ ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ। ଗୋପୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକାଉଁଥିଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ କ୍ରୀଡ଼ାର ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ; କୃଷ୍ଣ ଅନ୍ୟଠାରେ ଯିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ବୃନ୍ଦାବନର ଅନ୍ତଃପଥରେ ଘୁରୁଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ ନଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଗୋପୀମାନେ ଏକାଉଁଥିଲେ: “ମୁଁ କୃଷ୍ଣ—ମୋ ଏହି ଚାଲ ଦେଖ!” ଅନ୍ୟେ କହିଲେ, “ମୋ ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣ, ଏହି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ!” ଅନ୍ୟେ କହିଲେ, “ଦୁଷ୍ଟ କାଳିୟ, ଏଠାରେ ରୁହ! ମୁଁ କୃଷ୍ଣ!” ବୋଲି ହାତ ମାରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ କ୍ରୀଡ଼ା ଭଙ୍ଗିମା ଧାରଣ କଲେ। ଅନ୍ୟେ କହିଲେ, “ହେ ଗୋପମାନେ, ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ—ମୁଁ ଗୋବର୍ଧନ ଧାରଣ କରିଛି; ବର୍ଷାର ଭୟ ନାହିଁ।” ଅନ୍ୟ ଗୋପୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନୁକରଣ କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଧେନୁକକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁରୁଛି।” ଏଭଳି, ଗୋପୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକାଉଁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ବୃନ୍ଦାବନର ଶୋଭାମୟ କୁଞ୍ଜଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ମାଟିରେ ଦେଖି, ଗୋପୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ତାଙ୍କର ସରିର ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ଓ କମଳ ଦୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତୃତ, କହିଲେ: “ଏହି ପଦଚିହ୍ନକୁ ଦେଖ, ଧ୍ୱଜ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ଅଛି—ଏହି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚାଲିବାର ଚିହ୍ନ। କୃଷ୍ଣ ସହ ଏଠାରେ କୌଣସି ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳି କୁମାରୀ ଯାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଅଛି। ଏଠାରେ ଦାମୋଦର ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଫୁଲ ଚୟନ କରିଥିଲେ, କାରଣ ଏଠାରେ କେବଳ ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନର ଆଗୁଆଁ ଅଂଶ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଠାରେ ସେ ଫୁଲରେ ଶୁଭୂଷିତ ହୋଇ ବସିଥିଲେ; ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ। ମାଳା ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରି, ନନ୍ଦପୁତ୍ର ଏହି ପଥରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଛନ୍ତି—ଦେଖ!