ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି, ଯେଉଁଠାରେ ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନେକ ରୂପ ଅଛି, ସେଠି ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନେକ ରୂପର ଅଂଶ। ଗ୍ରହ, ତାରା, ନକ୍ଷତ୍ର, ବିବିଧ ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ବାୟୁ, ଏବଂ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ—ସମସ୍ତ ସଂସାର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଛି। ଏପରି ଅନେକ ରୂପର ଅଧିପତି, ଯାହାଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଁଟି ରୂପ ନେଇ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଉତ୍ପୀଡ଼କ ଓ ଉତ୍ପୀଡ଼ିତ ଭାବରେ ଥାଆନ୍ତି, ସେହିପରି ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ତାଙ୍କ ରୂପ ଲୀଳା କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, କାଳନେମିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମାନବ ଲୋକ ଦଖଳ କରି, ଦିନ ଓ ରାତି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରୁଛନ୍ତି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିବା କାଳନେମି, ବର୍ତ୍ତମାନ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ପୁତ୍ର କଂସ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେହି ମହାଦାସୁର। ଅରିଷ୍ଟ, ଧେନୁକ, କେଶୀ, ପ୍ରଲମ୍ବ, ନରକ, ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ସୁମ୍ଭ ଏବଂ ବଳିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବାଣ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଦୈତ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଅଂଶ। ଏହା ସହିତ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁଷ୍ଟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ରାଜାମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଗଣନା କରିବା ମୋ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏଠି ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସେନା ଓ ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋ ଉପରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଅହଂକାରୀ ଶକ୍ତି ଅତି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଅଛି। ଏହି ମହାଭାରରେ ଦବିଯାଇ, ହେଁ ଅମର ଦେବତାମାନେ, ମୁଁ ଆପଣମାନେକୁ କହୁଁଛି—ମୁଁ ଆପଣାକୁ ଧାରଣ କରିପାରୁ ନାହିଁ। ଏହିଠାରୁ ମୋ ଭାର କମିବା ଉପାୟ ହେଉ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିଜେ ଅଧୋଲୋକକୁ ଡୁବି ନଯାଉଁ। ପୃଥିବୀଙ୍କ ଏହି ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ପୁରିତ କରିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—"ଯେପରି ପୃଥିବୀ କହିଛନ୍ତି, ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ; ମୁଁ, ଶିବ ଓ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଓ ଅଧମତା, ଉତ୍ପୀଡ଼କ ଓ ଉତ୍ପୀଡ଼ିତ ଭାବ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ଚଳ, ଆମେ ସମସ୍ତେ କ୍ଷୀରସାଗର ତୀରକୁ ଯାଉ, ସେଠାରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜି ଆମ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା।" "ଏହି ସଂସାରର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସେ ନିର୍ମଳ ଅଂଶରେ ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଅବତାର ନେଇ ଧର୍ମକୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି," ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ। ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଛନ୍ତି—ଏପରି କହି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ କ୍ଷୀରସାଗର ତୀରକୁ ଗଲେ ଓ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅପରାବିଦ୍ୟା, ଦୁଇଁଟି ରୂପର ଅଧିପତି। ନାମ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁଇଁଟି ଆପଣଙ୍କ ରୂପ। ଆପଣ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସ୍ଥୂଳ ବ୍ରହ୍ମ, ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମ; ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର ସାର। ଆପଣ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ ଚାରି ବେଦ; ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟାକ୍ରଣ, ଛନ୍ଦ, ଜ୍ୟୋତିଷ ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟ ଆପଣ। ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ବ୍ୟାକ୍ରଣ, ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର—ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ଅଂଶ।" "ଆତ୍ମା, ତାହାର ଦେହ ଓ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ। ଆପଣ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅବର୍ଣ୍ୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ନିର୍ମଳ, ନିର୍ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱ; ହସ୍ତପଦ ବିହୀନ ରୂପରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସବୁ କାମ କରନ୍ତି। କାନ ବିନା ଶୁଣନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁ ବିନା ଦେଖନ୍ତି, ଅନେକ ରୂପ ଓ ନିର୍ରୂପ ଦୁହିଁଟି ଆପଣ। ପଦ ଓ ହସ୍ତ ବିନା ଅତି ଶୀଘ୍ର ଚଳନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିଥାଏ, ଆପଣ ସବୁ ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।" "ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆପଣ, ସମସ୍ତ ଦେହର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ। ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଜୀବର ରକ୍ଷକ। ଯାହା ଥିଲା, ଯାହା ହେବ, ସେ ସବୁ ଆପଣ, ଆପଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ।" "ଏକ ଚତୁର୍ମୁଖ ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ଭଳି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ବିନାଶ କରନ୍ତି। ଏକ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଏକ ରୂପରେ ଥାଇ ଅନେକ ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏହିପରି ଆପଣ ସମସ୍ତେ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।" "ଆପଣଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଅନନ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାହାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ—ନ ପୂର୍ବ, ନ ପରେ। ଆପଣ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ବଳ, ବିଭବର ଅଧିପତି। ଆପଣ କ୍ଷୟ ନୁହେଁ, ବୃଦ୍ଧି ନୁହେଁ, ସ୍ୱୟଂ ନିର୍ଭର, ଆଦି ନାହିଁ, ଅନନ୍ୟ ଅଧିପତି। ଆଲସ୍ୟ, ଭୟ, କ୍ରୋଧ, କାମ ଆଦି ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ।" "ନିର୍ମଳ, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅଚ୍ୟୁତ ଧର୍ମ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସମସ୍ତ ତେଜର ମୂଳ। ହେ ପରମପୁରୁଷ! ଯାହାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଆବରଣ ଓ ଆଧାର ରହିତ, ମହାମାନ୍ୟ ନିବାସୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।" "କାରଣ କିମ୍ବା ଅକାରଣ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କେବଳ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।" ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ—ଏହି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ଅଜନ୍ମା ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଵିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କରି, ଆନନ୍ଦିତ ମନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ଓ ଦେବତାମାନେ ମୋଠାରୁ କିଛି ଚାହୁଁଥିଲେ, ସେ ସବୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୁଅ।" ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ—ହରିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଵିଶ୍ୱରୂପ ଦେଖି, ଦେବମାନେ ଭୟଭିତ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ହୃଦୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ପୁନି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—"ହେ ସହସ୍ରବାହୁ, ସହସ୍ରମୁଖ, ସହସ୍ରପଦ, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ବିନାଶ କରିଥିବା, ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ହଜାର ପ୍ରଣାମ।" "ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବିଶାଳରୁ ବିଶାଳ, ଗୁରୁତ୍ୱରୁ ଗୁରୁତ୍ୱ, ପ୍ରକୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ପରମାତ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି। ଦୟା କରନ୍ତୁ।" "ଏହି ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ଓ ମହାଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପୀଡ଼ିତ, ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛି, ହେ ଅପାର, ତାଙ୍କର ଭାର ହ୍ରାସ କରନ୍ତୁ।