ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ଉପରି, ସ୍ୱୟଂରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ବିରାଜମାନ, ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା କୌଣସି ଗୁଣର ଭେଦରହିତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରମାତ୍ମା ବିରାଜିଥିଲେ। ସେ ଅଜର, ଅମର, ଅଭିନାଶୀ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଅବିକାରୀ। ସେଠାରେ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଉପମା ନାହିଁ—“ସେ ସଦା ଅଛନ୍ତି” ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ। ଯେହেতୁ ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତର ଅନ୍ତରେ ବିରାଜିଛନ୍ତି, ଏହି କାରଣରୁ ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ତାଙ୍କୁ “ବାସୁଦେବ” ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନ, ଅଜନ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ, ଅବିକାରୀ, ସଦା ଏକ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱରୂପରେ ବିରାଜିଥାନ୍ତି, କାରଣ ସେଠି କୌଣସି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହିଁ। ସେଇ ଏକାମ୍ବ, ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ସ୍ୱରୂପର ଧାରକ, ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ପୁରୁଷ ଓ କାଳ ରୂପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବିସ୍ତାରିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ପୁରୁଷ ପରମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ପ୍ରଥମ ରୂପ, ତେଣୁ ଦୃଶ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ କାଳ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପ। ପ୍ରଧାନ (ମୂଳ ପ୍ରକୃତି), ପୁରୁଷ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ କାଳ—ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥିତିକୁ ମୁନିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ଧାମ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି। ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ କାଳ ଏହି ସମସ୍ତ ଭାଗ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ପତି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ହେଉଛି। ବିଷ୍ଣୁ ଦୃଶ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ପୁରୁଷ ଓ କାଳ ରୂପେ ବି ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଲୀଳା ଏକ ଶିଶୁର ଖେଳ ଭଳି। ଯେଉଁ ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣକୁ ମୁନିମାନେ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେହି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିତ୍ୟ, ସତ ଓ ଅସତ ଦୁହିଁର ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହା ଅବିନାଶୀ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, ଅପରିମିତ, ଜରାହୀନ, ଏକାକୀ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ରହିତ। ଏହା ତିନି ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ, ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତ ନାହିଁ; ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବ ଓ ପ୍ରଳୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଶିକ୍ଷାର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଅର୍ଥକୁ କହନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରଧାନର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରେ। ସେଇ ସମୟରେ ଦିନ, ରାତି, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଆତ୍ମା, ଆଲୋକ କିମ୍ବା କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ନଥିଲା; କେବଳ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନସ୍କୁ ଅଗୋଚର, ବିରାଜିଥିଲେ। ହେ ମୁନି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ଆଉ ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି) ଓ ପୁରୁଷ (ଚେତନା)। ଏହି ଦୁଇଁ ଯେତେବେଳେ ପୃଥକ ଓ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଆଉ ଏକ ରୂପ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଯାହାକୁ କାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରକୃତିରେ, ମହାପ୍ରଳୟ ପରେ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ରହିଥାଏ। ଭଗବାନ କାଳ ଆଦିହୀନ ଓ ଅନ୍ତହୀନ; ତେଣୁ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର ଚକ୍ର ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ତିନି ଗୁଣ ସମବଳିତ ଓ ଜୀବାତ୍ମା ପୃଥକ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାଳ ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଭବ କରେ। ସେଠାରେ ପରମାତ୍ମା, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତର ଅଧିପତି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସାର, ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରହ୍ମ ହେବାକୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ହରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାବଳେ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର—ଉଭୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କଲେ। ଯେପରି ଗନ୍ଧ ରହିଲେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ନୁହେଁ, ସେପରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଲୀଳା। ସେଇ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉତ୍ପ୍ରେରକ ଏବଂ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ, ପରମ ପୁରୁଷ; ସଙ୍କୋଚ ଓ ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନ ଭିତରେ ବି ରହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଦି ଆଦି ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ରୂପ ଦ୍ୱାରା, ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି, ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରୁ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଅଧିନରେ, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ବିଭେଦ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ପ୍ରଧାନରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପ୍ରଧାନକୁ ଆବୃତ କରେ; ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ ଏହି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଧାନ ସହ ସମାନ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଏହା ମଣ୍ଡ ଭାବରେ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ—ୱୈକାରିକ (ସତ୍ତ୍ୱ), ତୈଜସ (ରଜସ), ଭୂତାଦି (ତମସ)। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କାରଣ; ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅହଂକାର ଉଦ୍ଭବିତ, ଏବଂ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଆବୃତ, ତେଣୁ ଅହଂକାର ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ତାପରେ ଭୂତାଦି ତତ୍ତ୍ୱ ପରିଣତି ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ସେଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ। ଭୂତାଦି ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା; ପରେ ଆକାଶ ପରିଣତି ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ସେଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶ, ଯାହା କେବଳ ଶବ୍ଦ ଧାରଣ କରେ, ସେଇ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା। ବାୟୁ ପରିଣତି ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ବାୟୁରୁ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ। ବାୟୁ, ଯାହା କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଧାରଣ କରେ, ସେଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା; ଆଲୋକ ପରିଣତି ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହିଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରସର ଆଧାର ହେଲା; ଜଳ, ଯାହା କେବଳ ରସର ଧାରକ, ସେଇ କେବଳ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା। ଜଳ ପରିଣତି ହୋଇ କେବଳ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ମିଶ୍ରଣରୁ ଗନ୍ଧ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂତରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି; ଏହିପରି ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବୁଝିପାରାଯାଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ଅବିଭକ୍ତ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଅଭେଦ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଏପରି ଅଭିଧାନ ପାଇଛନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ନ ଶାନ୍ତ, ନ ତୀବ୍ର, ନ ମୂଢ଼; ଏହି ଅବିଭକ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।