କଂସ ଦେବକୀ ଓ ବସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଭୀତି ହୋଇ ଦେବକୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦୈବୀ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲା—"ମୂଢ, ତୁମେ ଏହି ଚାରିଅଟ୍ରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଦେବକୀଙ୍କୁ ଦୂରେ ନେଉଛ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଅଷ୍ଟମ ଶିଶୁ ତୁମର ଜୀବନ ନେଇଯିବ।" ଏହି ଶୁଣି ବଳିଶାଳୀ କଂସ ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଉଠାଇ ଦେବକୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବସୁଦେବ ନମ୍ର ଭାବେ କଂସଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଓ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ, ଆପଣ ଦେବକୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେବି।" ବସୁଦେବଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି କଂସ କହିଲେ—"ଠିକ୍ ଅଛି"—ଏବଂ ଦେବକୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଲେ ନାହିଁ, ବସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଦେଇ। ଏହି ସମୟରେ ପୃଥିବୀ ଭାରରେ ଦବିତ ହୋଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସଭାକୁ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଗଲା। ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ବିଷାଦ ଓ କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏହିପରି କଥା କହିଲା— "ସୁବ୍ରତ ଅଗ୍ନି ହେଉଛନ୍ତି ସୁନାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ; ଗାଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମୋ ନିଜର ଉପରେ ମଧ୍ୟ, ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାଦ୍ୟାୟ।" "ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ସମୟର ଅଭିନ୍ନ ରୂପ, ଅପ୍ରକାଶିତ ଆକାର ଅଧିକାରୀ। ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏବଂ ଦେବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ।" "ଆଦିତ୍ୟ, ସାଧ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଅଗ୍ନି, ପିତୃ, ଏବଂ ଏହି ଜଗତର ରଚନାକର୍ତ୍ତାମାନେ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ—ସମସ୍ତେ ଅପରିମିତ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ।" "ୟକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରାମାନେ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନେକ ରୂପ।" "ଗ୍ରହ, ତାରା, ନକ୍ଷତ୍ର, ବିଭିନ୍ନ ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ବାୟୁ, ମୁଁ ନିଜେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ।" "ଏଭଳି ଅନେକ ରୂପରେ, ଦିନ ଓ ରାତି ଦବିତ ଓ ଦବାଇବାର ଭୂମିକା ନେଇଥାନ୍ତି, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି।" "ଦିନ ଓ ରାତି ଦୈତ୍ୟମାନେ, କାଳନେମିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ମାନବ ଜଗତକୁ ଅଧିକାର କରି ଲୋକମାନେକୁ ଦବିତ କରୁଛନ୍ତି।" "ଏହି କାଳନେମି, ଯେଉଁଥିକି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହୋଇଥିଲେ, ଏବେ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ପୁତ୍ର କଂସ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।" "ଅରିଷ୍ଟ, ଧେନୁକ, କେଶୀ, ପ୍ରଲମ୍ବ, ନରକ, ସୁମ୍ବ, ବାଣ—ବାଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର—ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଦୈତ୍ୟ, ରାଜାମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଏମାନେ ଏତେ ଅଧିକ ଯେ ମୁଁ ଗଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ।" "ଏଠାରେ ଅନେକ ଦୈବୀ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଅଛି; ମୋ ଉପରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଭିମାନୀ ପ୍ରଭୁମାନେ ଅଛନ୍ତି।" "ଏହି ଭାରରେ ଦବିତ ହୋଇ, ଓ ଅମରମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁମାନେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣାଇଁ ଦେଉଛି, ମୁଁ ଆପଣା ଉପରେ ଅପେକ୍ଷା କରିପାରୁନି।" "ଏହିପରି ଦୟାଳୁ ଦେବମାନେ, ମୋର ଭାର ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ, ତାହା ନହେଲେ, ମୁଁ ତଳସ୍ଥଳକୁ ଡୁବିଯିବି।" ପୃଥିବୀଙ୍କ ଏହି ଦୟା ଭରା ଆବେଦନ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— "ଏହିପରି ପୃଥିବୀ କହିଛି, ତାହା ଠିକ୍; ମୁଁ, ଶିବ, ଏବଂ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ନାରାୟଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ।" "ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ, ଉଚ୍ଚତା ଓ ନିମ୍ନତା, ଦବିତ ଓ ଦବାଇବାର ଅବସ୍ଥା, ଏକାପର ଉପରେ ଅନ୍ୟଟି ନିର୍ଭର କରେ।" "ଏବେ ଆମେ ଦୁଗ୍ଧ ସାଗରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୂଳକୁ ଚଳିବା; ସେଠାରେ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ରଖିବା।" "ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସେ ଅନ୍ୟତମ ଅଂଶରେ ଭୂମିରେ ଅବତରଣ କରି ଧର୍ମକୁ ବଞ୍ଚାଇଥାନ୍ତି।" ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନେ ସହିତ ଦୁଗ୍ଧ ସାଗର କୂଳକୁ ଗଲେ; ଏଠାରେ ଧ୍ୟାନ ରେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଅଧିକ ଓ ଅଧମ ଜ୍ଞାନର ଦୁଇ ରୂପ; ଏହି ଦୁଇ ଆପଣଙ୍କ ଆକାର, ଦୂତ ଓ ଅଦୂତ ଭାବରେ।" "ଆପଣ ଦୁଇ ଧରଣର ବ୍ରହ୍ମ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସ୍ଥୂଳ, ଶବ୍ଦ ଓ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର ସାର୍ଥକତା।" "ଆପଣ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ ବେଦ; ଶିଖ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, ନିରୁକ୍ତ, ଛନ୍ଦ, ଜ୍ୟୋତିଷ ମଧ୍ୟ ଆପଣ।" "ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ବ୍ୟାକରଣ, ମୀମାଂସା, ତର୍କ ଶାସ୍ତ୍ର, ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଆପଣ।" "ଆତ୍ମା, ତାହାର ଦେହ ଓ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ପ୍ରଭୁ, ସେ ଆତ୍ମାର ନିଜର ସ୍ୱରୂପ।" "ଆପଣ ଅପ୍ରକାଶ, ଅବର୍ଣ୍ୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅନିର୍ମାଣ; ହାତ ପା ନଥିବା ରୂପରେ ଶୁଦ୍ଧ, ଶାଶ୍ୱତ, ପରମ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।" "ଆପଣ କାନ ନଥିବା ରୂପରେ ଶୁଣନ୍ତି, ଆଖି ନଥିବା ରୂପରେ ଦେଖନ୍ତି, ଅନେକ ଆକାର ରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଅକାର ମଧ୍ୟ; ହାତ ପା ନଥିବା ରୂପରେ ଦ୍ରୁତ ଚଳିବା ଓ ଧରିବା କ୍ଷମତା ଅଛି; ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।" "ଆପଣ ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ରୂପରେ ନିଜର ସ୍ୱରୂପ; ଯେଉଁ ଜଣେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାର ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।" "ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ଜଗତର ରକ୍ଷକ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ; ଯାହା ଥିଲା, ଯାହା ହେବ, ଆପଣ ଏକା, ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ଅଧିକ, ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ।" "ଏକ ପ୍ରଭୁ, ଚତୁର୍ଧା ଭାବରେ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଅନେକ ଆକାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଆପଣ ଜଗତକୁ ଚେତନା ଓ ମହିମା ଦେଇଥାନ୍ତି; ଅନେକ ଆକାର ଓ ଚକ୍ଷୁ ରେ ଏକା ଆପଣ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତିନି ପଦ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି।" "ଏକ ଅଗ୍ନି ଭଳି, ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହି, ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ତାପ ଦେଉଛି, ସେଉଁଠି ଆପଣ ଏକା ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଆକାର ରେ ପ୍ରକାଶ ହୋଇଥାନ୍ତି।